


r^ 



LLWYBRAU BYWYD ; 



NEU, 

HANER CAN' MLYNEDD 

O OES 

WILLIAM D. DAVIES, 

'' Y CABDOTYN" O HYDE PARK, SCRANTON, PA. 



" Gwn, Arglwydd, nad eiddo dyn ei ffordd; nid ar law gwr a rodio'y 
mae llywodraethu ei gerddediad."— Jer. x. 23. 



UTICA, N. Y. 

T. J. GRIFFITHS, ARGRAFFYDD, 131 GENESEE ST. 

1889. 



:rx<3 



j-'- 






:,V« 



AT Y CYHOEDD 



Anwyl Gydgenedl: 

Gan fod troion Bhagluniaeth wedi fy ngwneyd 
yn rhyw fath o gyineriad cyhoeddus am y saith mlyn- 
edd diweddaf, ac am fod amryw o honoch wedi fy anog 
i gyhoeddi Uyfr yn cynwys fy nheithiau ; a chan fod 
ystyriaethau o'r fath wedi awgrymu i mi y posibl- 
rwydd i'r Arglwydd weled yn dda fendithio cyfrol o'r 
fath, i fod yn ddyddorol ac adeiladol i lawer yn eu 
horiau hamddenol — penderfynais fyned i'r anturiaeth 
o gyhoeddi y llyfr hwn. Os tueddir chwi i gefnogi fy 
anturiaeth, pob peth yn dda : o'r ochr arall, os bern- 
wch yr awdwr a'i waith yn annheilwng o'ch cefnog- 
aeth, oblegid diffyg olion gallu ac addysg, ceisiaf ddal 
y siomedigaeth yn anrhydeddus, yn yr ymwybyddiaeth 
o amcanion gwasanaethu fy oes, a gwneyd ewyllys ein 
Tad yr hwn sydd yn y nefoedd. 

Gan hyny, na fydded i chwi, y llenorion, ymddwyn 
ataf fel pe bawn yn honi bod yn lienor, ac yn tybied 
fod y gyfrol hon yn deilwng i ddal beirniadaeth len- 
yddol ; yn hytrach, bydded i chwi edrych ar y llyfr 
hwn fel ffrwyth meddwl rhyw eithriad anllythyrenog 



IV AT Y CYHOEDD. 

yn mhlith dynion. Eto, hyderaf ei fod yn cynwys 
digon o amrywion i'w wneyd yn ddyddorol a buddiol 
i'r darllenydd; a chan ei fod yn cynwys ffrwyth fy 
meddwl am tua deng mlynedd ar hugain, heb fy mod 
wedi cael ad-daliad arianol o gwbl hyd yn hyn, pwy 
wyr na bydd i'r gyfrol wirio yr adnodau hyny a'u cyff- 
elyb, yn eu hystyr deublyg, u Bwrw dy fara ar wyneb 
y dyfroedd, canys ti a'i cei ar ol llawer o ddyddiau. 
T bore haua dy had, a phrydnawn nac atal dy law ; 
canys ni wyddost pa un a ffyna, ai hyn yma ai hyn acw, 
ai ynte da fyddant ill dau yr un ffunud?" Preg. 11 : 1-6. 
Gwnelai prynu y llyfr wirio ystyr llythyrenol y geiriau 
i mi, ond gwnai ei ddarllen ar ol ei brynu sylweddoli 
addewid ysbrydol yr adnodau i mi a'r prynwr. 

Yr eiddoch, mewn ewyllys da, 

YE AWDWE. 
Scranton, Pa., Mawrth 1, 1889. 



C YN WYSI AD. 



CYFNOD I. 

TU DAL. 
Mebyd AC Ieuenctid 9 — 11 

CYFNOD II. 

DEUDDEG MLYNEDD YN MOEGANWG. 

Babddoniaeth : Llais y Meddwyn, Myfyrdod, Tra- . 
gwyddoldeb. Yr Ysgol Sul, Gwir Grefydd, Trefn Rhag- 
luniaeth, Bore Nadolig, Peryglon y Byd, Y Cariad 
Tragwyddol, Y perygl o esgeuluso y Beibl. Hiraeth 
am y Nef , Y Ddau Gyfaniod, Dymi.niad, Deigryn Mam 12 — 27 
CYFNOD III 

Y CHWE* MLYNEDD CYNTAF YN AMEEICA 28 — 34 

CYFNOD IV. 

I GYMETJ AC YN OL. 

Sylwadatt ae Gymeu : Bwtkyn fy Nhad, Golygfeydd 
Daearyddol ac Agwedd Gyindeithasol y Wlad, Cref ydd 

a Moesoldeb y Genedl, Cwyn Doethineb 35—52 

CYFNOD V. 

DETHOLION O'E CYLCHGEONAU HYD 1881. 

Babddoniaeth: Derwyddiaeth, Pleidio Sobrwydd, Rhyf- 
edd waith Duw, Y Sabbotb, Deigryn. 

Khyddiaeth: Golygfeydd Moesol, Yr Haul a'i Ddefnydd- 
ioldeb, G'win Cymundeb, Y Cymry a'r Canmlwyddiant, 
Gorchest yr Ail Ganrif, Breuddwyd Hynod a'i Dde- 
ongliad, Gofal am y Plant, Peryglon Gweriniaeth, 
Cymdeithas Genadol y T. C 53 - 11G 



VI CYNWYSIAD. 

CYFNOD VI. 

DEUNAW MIS YN "GABDOTYN." 

Yn Oasglu at Gap el Hyde Park yn New York, Pennsyl- 
vania, Ohio, Wisconsin, Minnesota, ae Iowa. 117 — 158 

CYFNOD TIL 

chwe' blynedd yn obuchwyliwe. 

Llith I. — Y terfysg yn Cincinnati, Dychwelyd o'r Ail 

Daith yn y Gorllewin trwy Utica, N. Y. 160 

Llith II. — Ymweliad a Drifton, Jeddo, Beaver Meadow, 

Audenried, Slatington, &c 165 

Llith III. - Chwarelau Lehigh a Northampton, Eistedd- 
fod a Chymanfa, Gwelliantau .... 168 

Llith IV. — Ocean Grove, a'i Neillduolion 172 

Llith V. —Golygfeydd Delaware Water Gap, Bangor, 

South Gibson, Long Pond . , 180 

Llith VI. — Yn Luzerne a Lackawanna, Gwaharddiaeth 

\n Nghlorian yr Athronwyr 183 

Llith VII. — Llythyr o Patagonia. Helyntion Gweith- 

faol, D. L. M »ody 188 

Llith VIII. — Tri Cymeriad Hynod yn Bellevue 191 

Llith IX. — Tywysog'on wedi cwympo 196 

Llith X. — Dau Arddangosiad niawr 200 

Llith XI.— Trydydd Agoriad Capel Hyde Park 204 

Llith XII.— Johnstown a'i Chymry 207 

Llith XIII. —Yn Pittsburg, Y Nwy Naturiol 209 

Llith XIV— Trwy Ohio i Chicago 214 

Llith XV.-Cymanfa Gyffredinol Milwaukee 216 

Llith XVI.— Yn Anial-barthau Wisconsin 221 

Llith XVII. —Caledonia ; Dirwest a'r Tobaco 225 



CYNWYSIAD. Vll 

Llith XVIII. — Cymry La Crosse ; yn Minnesota 230 

Llith XIX. — Minnesota ac Iowa 236 

Llith XX. — Picatonica a Dodgeville 242 

Llith XXL— Y Mynydd Glas a'r Tri Bedd . 248 

Llith XXII. — Milwaukee a Eacine; Gwaharddiaeth yn 

Iowa ... .... 251 

Llith XXIII. — Amaethwyr a Glowyr Iowa 258 

Llith XXIV.- Yn Kirkville, Des Moines, Eed Oak. &c. 262 

Llith XXV.— Sefydliadau Cymreig Missouri 266 

Llith XXVI. — O Bevier i Kansas City 269 

Llith XXVII. — Sefydliadau Kansas 272 

Llith XXVIII. — Llwyddiant y Cymry yn Emporia 275 

Lltth XXIX.— Dan Fis yn Colorado, &c % 277 

Llith XXX.— Trwy Nebraska i Iowa, &c 290 

Llith XXXI. Ffynon Feddygol yn Wisconsin 295 

Llith XXXII.— Taith trwy Ohio ac Adref 296 

AMRYWIAETHAU. 

Dyfodol y Talaethau Unedig ; Perthynas Crefydd, Dir- 
west, a Gwleidyddiaeth ; Haelioni Cristionogol ; Gwa- 
harddiaeth 305—340 



LLWYBRAU BYWYD. 



CYFNOD L 



MEBYD AC IEUENCTYD. 

Gan fy mod wedi cael fy anog i gyhoeddi cyn- 
yrchion fy meddwl i'ni cydgenedl, nid allan o le i 
mi roddi darnodiad byr o lianes fy mywyd. Gan- 
wyd fy nliad, John Daniel Davies, yn Llechryd, 
ar Ian Teifi^ ger tref Aberteifi, yn y flwyddyn 1788 ; 
a phan tua 18 mlwydd oed, aeth yn y fyddin Bryd- 
einig ttiag India'r Dwyrain. Ar ol colli ei goes, 
daeth yn ol i Gj^mru, a thua 1829 priododd Miss 
Rachel Davies, yr hon oedd fercli i wraig weddw 
grefyddol yn Manllegwein, plwyf Fenbojv, Sir 
Gaerfyrdclin, D. C. Ganwyd iddynt saith o blant : 
yr henaf, Ann, sydd yn briod a Mr. John Owen, 
Brynmawr, Sir Frycheiniog, D. G ; yr ail, Sarah, 
fn yn briod a Mr. Benjamin Jones, Treorci, ger 
Pontypridd, Sir Forganwg, ond a gladdwyd tua 
thair blynedd ar ddeg yn ol, gan adael priod a 
phedwax o blant ; y trydydd, Dafydd, a gladdwyd 
pan yn 19 oed ; y pedwerydd, yw yr ysgrifenydd ; 
y pumed, John, sydd yn byw yn Patagonia, De- 
heudir America, er 1875, ac yn gwneyd yn dda 
9 



10 LLWYBBAU BYWYD. 

yno, er iddo golli ei briod, sef mam pedwar o 
blant,— -^yr haf diweddaf bu ef yn Nghymru, ac aeth 
ag ail wraig gydag ef ; y chweched, Margaret, sydd 
yn briod a Mr. John T. Williams, Black Diamond, 
Washington Territory ; a'r seithfed, James D. 
Davies, yn byw yn awr yn Pontypwl, Cymru, er 
iddo fod yn America am rai blynyddau. 

Ganwyd yr ysgrifenydd Mehefin 15, 1838, mewn 
bwthyn a elwid Llety, ger Yelindre, Penboyr, Sir 
Gaerfyrddin, ond ei le nid edwyn mo'r bwthyn er 
ys blynyddau. Yn Blaenllain, Bwlchclawdd, plwyf 
Llangeler, y cawsom ein magu, yn benaf ; ac yr 
oedd ein mam yn aelod ffyddlawn gyda y T. C. yn 
Closygraig — He y magwyd y diweddar Dr. John 
Harris Jones hefyd. Hen ganiadau Seion, a 
chyngorion aelwyd fy mam, yw yr argraffiadau 
dyfnaf yn fy nghof heddyw, ac maent wedi bod 
megys angelion yn fy nghynorthwyo i adnabod fy 
llwybrau, filoedd o weithian, yn ystod y deugain 
mlynedd ag yr wyf wedi bod yn cerdded llwybran 
bywyd, er pan adewais dy fy nhad. Yn y fan hon, 
nodaf un o'r gweithredoedd drwg cyntaf o'm 
heiddo : Pan tua phedair neu bum' mlwydd oed, yn 
mhlith y plant drwg, cynorthwyais i wneyd llyn o 
ddwfr oer, rhedegog, ac aethym iddo, a'r canlyniad 
fu i mi gael twymyn a brofodd bron yn angeuol i 
mi ; ac y mae y gosb am droseddu deddf iechyd 
wedi fy nylyn o'r dydd hwnw hyd y dydd hwn, 
mewn llesgedd cyfansoddiadol, corff a meddwl. 
Ni chefais nemawr o fanteision addysg, a chan fod 



MEBYD AC IEUEXCTYD. 11 

y cof wedi ei anniharu yn fawr gau y dwyniyn 
goeh, trenliais y blynyddan o cldeg oed hyd bed- 
war ar bymtheg, yn benaf i wasanaethu gyda'r 
aniaethwyr. Yn y cyfnod yna, yr oedd teiinladau 
crefyddol yn gryf ar fy meddwl. Yn ychwanegol 
at addysg, ac esiainpl mam ddnwiol, gwnaethym 
Feibl bacli Uogell yn gyfaill i mi; ac y mae yn 
sicr genyf, na welsid bytli mo'r gyfrol lion oni bae 
i'w hawdwr wneyd y Beibl yn gyfaill bore oes. 
Cefais fy nerbyn yn aelod o eglwys y T. C. yn 
Rhydycaeau, ger tref Caerfyrddin, pan tua 15 oed ; 
a phan oeddwn tna 17 oed, yr oedd awydd i was- 
anaethu Iesn Grist yn gryf ynwyf. Yn y maes, 
ry w ddiwrnod, aeth yn rhyw f ath o gyf amocl rliyng- 
wyf a'm Duw. Yr wyf fi wedi cadw fy ocbr i o'r 
cyfamod yn y cof yn lied ddifwlcli am 33 o flyn- 
yddan ; ac y mae yn sicr mai ochr yr Arglwydd o'r 
cytundeb, sydd wedi fy anrhydeddu yn mhlith ei 
bobl, oddi ar y dydd hwnw hyd y dydd hwn ; felly 
cadwed y darllenwyr mewn cof, mai yr Arglwydd 
bia y clod, os bydd rhyw deilyngdod yn nghynwys 
y llyfr liwn= Y flwyddyn nesaf, bn farw fy mam ; 
sef yn Ebrill, 1856, a chladdwyd hi dan yr ywen 
yn mhlith ei henafiaid, yn mynwent eglwys Pen- 
boyr, " mewn gwir ddiogel obaith o adgyfodiad i 
anllygredigaeth bywyd tragwyddol." Cawsom fel 
plant golled fawr ar ei hoi, ond ein tad gafodd y 
golled fwyaf, gan ei fod ef yn hen a ffaeledig. 
Tua diwedd y flwyddyn hono, penderfynais adael 
yr amaethwyr, a myned i weithiau Morganwg. 



12 LLWYBKAU BYWYD. 



CYFNOD II. 



DEUDDEG MLYNEDD YN SIR FORGANWG. 

Dechkeu y flwyddyn 1857, gwynebais ar y 
gweithiau (fel y dywedicl) pan yn bedair ar bym- 
theg oed. Dechreuais weithio mewn gwaith mwn 
haiarn, rliwng Hirwaun ac Aberdar. Aetliym oddi 
}mo i Llwydcoed, lie y treuliais ddwy neu dair 
blynedd, a'r cyfnod mwyaf pwysig i mi o bosibl, 
yn lianes fy mywyd. Yr oeddwn yn aelod yn 
Moriah, eglwys y T. C. yn Llwydcoed ; ond er fy 
mod yn gyson gyda'r achos yn allanol, bn y diafol 
yn agos a'm lladd, yn gorfforol ac ysbrydol, trwy 
fy nenu gyda ieuenctyd drwg yr ardal, yn groes 
i'm cydwybod, ac yn araf teimlwn fy hun yn llithro 
i galon-galedwcli, ac i amen cysondeb y Beibl, 
bodolaeth. Duw, a byd arall, fel yr aeth yn ym- 
drechfa ofnadwy yn yr enaid, ac yr ofnwn fod yr 
Arglwydd wedi fy llwyr adael. Rliyw ddiwrnod, 
pan oeddwn wrthyf fy hun yn nyfnder y ddaear, 
ar roddi fy hnn i fyny mewn anystyriaeth ac an- 
obaith, daeth y "lief ddystaw fain" i ddatod 
rhwymau uffern oddi am danaf , yn y geiriau hyny, 
" Ni'th roddaf i fyny ? ac ni'th lwyr adawaf 
chwaith ;" ac yn fnan ar ol hyny cefais fy achub 
rhag cael fy Uethu i farwolaeth gan y graig, megys 
yn wyrthiol, a byth oddiar hyny nid wyf wedi bod 



DEUDDEG MLYNEuD YN SIR FORGAWG. 13 

yn pryderu fawr am ddiogelwcb fy ngbyflwr, gan 
gredu fod y "Bacbgen a anwyd erbyn caledi" 
" yn abl i gadw yr liyn a roddir ato, erbyn y dydd 
hwnw." Tua'r adeg lion, pan wedi ymneillduo yn 
y maes i alw ar enw yr Arglwydd, daetb dyn a ar- 
ferai feddwi lieibio yn ddamweiniol, ac meddai 
wrthyf, " Cofia fi ! " Arosodd ei gyfarcliiad gyda 
mi ac yn yr ystyriaetb o bono, cyfansoddais y 
penillion canlynol : 

LLAIS Y MEDDWTN. 

Llais y meddwyn at y Cristion, 

Yw, Cofia fi! 
Bydd i mi yn gyfaill ffyddlon, 

Gwna wrando'm cri : 
Mae fy iaith yn dorcalonus, 
Yn mbob modd yn waradw^^ddus, 
Am holl fuchedd yn anweddus, 

O ! cofia fi. 

'Rwyf yn difa yn afradlon, 

O ! cofia fi ; 
Mae fy synwyr ar gyfeiliorn. 

O ! cofia fi : 
Gwna'm synwyrau yn gyfeillion 
I fy nheulu mewn trallodion, 
Mae fy ngwraig a'm plant yn noethion, 

O ! cofia fi. 

Hwynt sydd gartref yn newynu, 

O ! cofia ni ; 
Minau'n feddw mewn trueni, 

O ! cofia ni : 
Cofia fi wrth orsedd gweddi. 
Er llesbad i mi am teulu, 
Gall dy Dduw ein llwyr wared u, 

O ! cofia ni. 



14 LLWYBRAU BYWYD. 

Os wyt un all garu arall, 

! cofia fi ; 
Gerir di dros byth yn ddiball, 

O ! cofia fi : 
Os dy draed a ganlyn lesu, 
Beth a'th atal ataf nesu, 
Er cyf ranu gwerthfawr wersi ? 

O ! cofia fi. 

Gwna ymwrthod a'r diota, 

O ! cofia fi ; 
Rhag it' fyn'd heb fara i fwyta, 

Fel ydwyf fi : 
Trwy ddiota daw trallodion, 
Dillad carpiog ac archollion, 
A thebygu i ellyllon, 

O cofia fi 

Gwnei aberthu man bleserau, 

Os cofi fi; 
Cedwi'n mhell o'r tai tafarnau, 

Os cofi fi : 
Yno meglir myrdd gan Satan, 
I'r trueni fel fy hunan, 
Cadw o'r pydewau aflan, 

O ! cofia fi. 

Enill fi trwy f wyn gyngorion, 

O ! cofia fi ; 
Tywys fi at ddirwest wiwlon, 

O ! cofia fi : 
Fel y profwyf eto fywyd, 
I fy hun a'm teulu hefyd; 
Dirwest sydd yn llwybr gwynfyd, 

O ! cofia fi. 

Gan dy fod yn gyfaill lesu, 

O ! cofia fi ; 
Pan ag ef yn cymdeithasu, 

O ! cofia fi : 



DEUDDEG MLYNEDD YN SIR FORGANWG. 15 

Deffro, Gristion, er fy ugwared, 
Canlyn Geidwad pechaduriaid, 
Trwy ei waed y mae ymwared, 
O ! cofia fi. 

Gwybydd hyn yn awr yn ebrwydd, 

Mawr wobr sydd, 
I bob un a drodd bechadur, 

At blant y dydd : 
Cuddia luaws o bechodau, 
Tyna'n rhydd o ddygyn-rwydau, 
Gan waredu o safn angau, 

Rai fel fy hun. 

Achub un rhag bedd y nieddwyn 

Sydd elw mawr ; 
Ar ol caffo ddyf roedd bywyd, 

Mawr fydd ei ddawn : 
Ffrwytha fel y gronyn gwenith, 
Tyn at ddirwest trwy athrylith, 
I gymdeithas bydd yn fendith, 

Gwna lawer iawn. 

Ac yn mhlith y gwaredigion, 

Hardd fydd ei wedd ; 
Gyda'r palmwydd dan ei goron, 

Tu draw i'r bedd: 
Ac yn mhell o dir trueni, 
Am fod dirwest wedi ei godi 
Or pydewau sydd yn boddi, 

I'r nefoedd hedd. 



Yn y cyfnod yma o'm bywyd, yr oedd rhyw fath 
o ysfa brydyddol ynwyf, ac mi a roddaf rai 
esiamplau o flaenffrwyth fy nghynyrchion : 



16 LLWYBBAU BYWYD. 

MYPYRDOD. 

Mi wn i raddau beth a fu, 
Nis gwn pa beth a ddaw ; 

Ond hyn a wn, mai diogel wyf, 
Tra yn y ddwyfol law. 

Am hyny ceisio wnaf bob dydd, 
Ei hoff gymdeithas rad, 

I'm tywys trwy y ddyrys daith 
O'r byd i'r Ganaan wlad. 



TRAGWYDDOLDEB. 

Prysuro'i' wyf yn mlaen bob dydd, 
It tragwyddoldeb maith ; 

Dy enw sydd yn fawr yn wir, 
Beth ynot fydd fy ngwaith ? 

Nesaf at Dduw, tra ar fy nhaith. 

I geisio nodded gref, 
Er hau i'r Ysbryd hadau pur, 

I'w medi ar fryniau'r nef. 



YR YSGOL SABBOTHOL. 

Mor werthfawr yw yr Ysgol hon, 
Bob Sabboth trwy y wlad, 

Er arwain plant yn ol at Dduw 
Trwy ffydd a chyfiawnhad. 

Dewch iddi, i'enctyd hawddgar, lion, 
Cewch ynddi wir fwynhad, 

A dysgu'r ffordd o d'wyllwch du, 
Yn ol i dy eich Tad. 

Rhyw gysgod yw yr Ysgol hon, 

A'r Sabboth byr barhad, 
O'r Ysgol uwch, a'r Sabboth gwell. 

Tragwyddol eu parhad. 



DEUDDEG MLYNEDD YN SIR FORGANWG. 

CEISIO GWIE GEEFYDD. 

Mwtkhap fy amser ar y lJawr, 

Mi dreulia'm dyddiau oil, 
Yn cejsio Duw i'm henaid gwan. 

Bhag myned byth ar goll. 

Os wyf yn awr yn ddu fy lliw, 
Pwy wyr na ddof yn wyn, 

Trwy haeddiant gwaed yr Oen a fn 
Yn marw ar y bryn? 



TREFN RHAGLUNIAETH. 

Teefn Rhagluniaeth sy'n cyfnewid 

Ein trigf anau ar y llawr • 
Cefnu wnes ar fwyn gyfeillion — 

O ! pa le y maent yn awr 1 

Ehai yn rhodio gwyneb daear, 
Rhai yn gorphwys yn y bedd ! 

A ddaw mantais i mi eto, 

Mewn rhyw fodd i wel'd eu gwedd 

Cawn, gobeithiaf. bawb o honom, 
Mewn llawenydd a mwynhad, 

Pan na bydd ymadael niwyach 
O'r gwyn fyd, a thy ein Tad. 

Cwrdd a'n gilydd ydym yma, 
Yn ddamweiniol ar ein taith; 

Ond cawn gwrdd heb byth ymadael. 
Draw ar y dragwyddol daith. 

Yno bydd tragwyddol wledda 
Ar gynyrchion arfaeth wiw, 

Sef y " gwin a'r pasgedigion," 
Sydd i'w cael ar " Fynydd Duw." 



18 LLWYBEAU BYWYD. 

BORE NADOLIG. 

Dyma fore heb ei fath, 

Wedi gwawrio, 
O fawr werth i ddynolryw, 

Bore i V gofio ; 
Chwilio am dano tyrfa fu, 

Cyn ei weled, 
Ymhyfrydu ynddo bu V 

Patriarchiaid. 

Chwant sydd arnaf ddweyd y fath 

Fore ydyw, 
Wrth y rhai na wyr ei werth, 

'Nawr yn groy w ; 
Er nas gallaf, yn fy myw, 

lawn fynegu, 
Am y bore bu llu'r Nef 

Yn mawrygu. 



PERYGLON Y BYD. 

Peryglus fyd wyf ynddo'n byw, 

Heb wybod beth a ddaw ; 
Heb gyfarwyddyd syrfchio wnaf 

Yn aberth dan ei law ; 
Tywyllwch barnol ar bob tu ? 

A chreigiau geirwon, serth ; 
Ond yn y llewyrch oddi fry, 

Mi af o nerth i nerth. 



Y CARIAD TRAGWYDDOL. 

'Roedd mor o gariad pur, 
Yn nhragwyddoldeb pell, 

Er cario Hong cyfamod gras, 
Gyda'r newyddion gwell. 



DEUDDEG MLYNEDD YN SIB FORGANWG. 19 

Tniddangos wnaeth y llong, 

Gynt yn Mharadwys wiw, 
Yn Uawn bendithion heb eu hail, 

At angen dynolryw. 

A sefyll wnaeth y llong, 

Ar ben Oalfaria fryn, 
Ac yno llifo wnaeth y mor, 

Er golchi'r brwnt yn wyn. 

T lleidr aeth yn Ian, 

A thyrfa gydag ef, 
Er llanw'r llong o berlau heirdd, 

I'w nofio tua thref. 

Mae'r Capten ar y llong, 

A siriol yw ei wedd ; 
Ac ar y bwrdd mae tyrfa fawr 

Yn canu hymnau hedd. 

Pan el y llong yn ol, 

I borthladd gwlad yr hedd, 
Dechreuir can na dderfydd mwy, 

Gan dyrfa ar ei wedd. 



Y PEEYGL ESGEULUSO Y BEIBL. 

Gwna esgeuluso yn ei bryd, 

Efrydu geiriau Duw, 
Golli y cyfarwyddyd Uawn, 

Er myn'd i'r nef i fyw. 

Mae darllen rharn yn ras bob dydd, 

Er treulio bywyd lion ; 
Bydd fel y capten wrth y llyw, 

Wrth fyn'd o don i don. 

Ond heb eu llewyrch yn y nos, 
Wrth deithio yn y bla'n, 



20 LLWYBRAU BYWYD. 

Ni gyfeiliornwn yn y niwl, 
Os heb y " golofn dan." 

Fe gyll fendithion rif y gwlith, 
Tra yma ar y llawr , 

A dechreu colli fydd o hyd, 
I dragwyddoldeb mawr. 

Cyll y wybodaeth ucha'i gradd, 
Sydd ar y ddaear lion, 

A chyll y nef a ffafr Duw ! 
Pwy brisia'r golled hon ? 

Gwna esgeuluswr geiriau Duw, 
Golli y nefoedd wen, 

A cholli'r enaid yn y niwl, 
A melldith ar y pen. 



HIKAETH AM Y NEF. 

MaeV Nef can belled yn y blaen, 

Nes peri i mi wylo, 
A cheisio cymorth oddi fry, 

A nerth i gyraedd yno. 

'Rwyf heddyw yn yr anial dir, 

Yn wylo ac och'neidio 
Rhag im' ddiffygio ar y daith, 

A methu cyraedd yno. 

Ond er holl anhawsderau'r daith, 

Na fydded i ni gwyno, 
Wrth ddysgu gwaredigol gan 

Y rhai gyraeddant yno. 

'Rwy'n gwel'd trwy ffydd degwch y fro, 

O bell 'rwyf iddi'n teithio ; 
Wrth syllu ar ogoniant hon, 

Y byd 'rwyf yn anghofio. 



DEUDDEG MLYNEDD YN SIR FORGANWG. 21 

DYBEN I WAITH DUW, 

Mae amcan gan Dduw, yn modolaeth 

Yr holl greadigaeth i gyd, 
O leiaf wrthrychau y ddaear, 

Hyd fawredd y nefoedd yn nghyd ; 
O'r lleiaf abwydyn a luniodd, 

Hyd fwyaf archangel y nef ; 
Am hyny cydganed y ddaear, 

Mewn raoliant a chlod iddo Ef. 

Dyweded y ddaear a'r nefoedd, 

A'u lluoedd, o galon i gyd. 
Dyffrynoedd, dolenog afonydd, 

Myiryddoedd, cilfachau y byd, 
Aneirif ymlus^iaid y moroedd, 

A chorau asgellog y nen, 
A dynion, a llu y cerubiaid— 

Boed Iesa ein Brenin yn ben. 



Y DDAU GYFAMOD. 

Mi droaf fy ngolwg i Eden 

Er gweled erchylldod y dydd, 
Y dydd y gwnaeth Adda droseddu'r 

Cyfamod oedd uniawn a rhydd ; 
Trwy fwyta o'r pren gwaharddedig, 

Daeth angeu yn gyflog i ni, 
A chleddyf oedd rhyngom a'r bywyd, 

Ar sail y cyfamod a fu. 

Pan oeddym yn erchyll ein cyflwr, 

A'n gwyneb ar grwydro yn mhell, 
Addewid a roddwyd er cadw, 

Ar sail y cyfamod sydd well — 
A wnaed gan y Bachgen a anwyd 

Er prynu i ni fywyd rhad, 
Trwy aberth a chariad tragwyddol, 

Caed ffynon o ddwfr a gwaed. 



22 LLWYBRAU BYWYD. 

DYMUNIAD. 

Carwn ddringo'n awr i'r nef, 
HeibioV haul a'r nefol lu, 

At y teulu dedwydd sy'n 
Canu am yr aberth cu. 

Ond gwell yw myned adref, 
Trwy fyrdd o orthrymderau, 

Na chael m vvyniant gwag y byd„ 
A'i golli yn yr angau. 



DEIGKYN MAM. 

Deigbyn mam, pa befch yw hwnw 

A ganfyddaf ar ei grudd ? 
Byth yn llawn nis gallaf draethu, 

Mae yn hwn elf enau cudd ; 
Bhagoriaethau y ddynoliaeth 

Yn ei gyfansoddi sydd, 
Boed i mi ei anrhydeddu 

Trwy fy mywyd, nos a dydd. 

Megys angel cryf gwarcheidiol, 

Yw y deigryn hwn i mi, 
I fy nghadw rhag pydewau. 

A gelynion sydd heb ri' ; 
Dwg i gof y dwys gyngorion, 

Gan fy mam a roddwyd im', 
Nertha fi drwy demtasiynau, 

Pwy a draetha nerth ei £ym? 

Pan yn llanc, ac yn gwynebu 

Ar y byd, o dy fy nhad, 
Mam ddywedai cyn fy myned, 

" Gwel fy ngrudd, fy mhlentyn mad ! 
Yn y deigryn hwn canfyddi 

Fy mendithion bob yr un ; 



DEUDDEG MLYNEDD YN SIR F0RGANWG. 23 

Cadw'm deigryn yn dy wyddfod 
Byfchol er dy fwyn dy hun." 

Mam a gollais dan law angeu, 

Ond ei deigryn sydd yn fyw, 
Ac yn sicr o fy nghanlyn 

Hyd o flaen gorseddf ainc Duw ; 
Tystio wna y deigryn hwnw, 

Fod fy mam yn mhlith y llu 
Sydd yn awr yn gorfoleddu 

Trwy ruddfanau Calfari. 



Tua'r flwyddyn 1858, daetli ein tad o Sir Gaer- 
fyrddin i Heolyfelin, Aberdar, at Sarah fy chwaer 
a minau. Yn y flwyddyn 1860, Uosgwyd fy ngwyn- 
eb a'm dwylaw yn y -gwaith glo, yn lied ddrwg. 
Ar ol gwella, aethym i weithio i'r gwaith tan, neu 
y felin haiarn fel y'i gelwid, yn Abernant. Cod- 
ais fy llythyr eglwysig o eglwys Lhvydcoed, a 
chyflwynais ef i eglwys Nazareth, Aberdar. Yn 
1862, synmdais i Gwm Khondda i weithio dan y 
ddaear, yn y gwaith glo eto ; ac i gydaddoli ag 
ychydig o'r T. C. mewn ysgoldy yn yr Heol Fach, 
am ryw bum' mlynedd, He y cefais lawer o bleser. 
Yn y blynyddoedd hyn, nid oedd ein heglwys fech- 
an wedi ei chorffori, a chan ein bod heb swydd- 
ogion etholedig, a bod angen mynychu y Cyfarfod 
Misol, i ddadleu am Gapel newydd, syrthiodd i'm 
rhan i y fraint hono yn benaf ; ac yn ddiarwybod 
megys, daethym yn enwog fel cynrychiolydd a 
dadleuydd ar ran Cwm Ehondda, gan fod y Cwrdd 
Misol yn araf yn amgyffred angen ein dyffryn. 



24 LLWYBRAU BYWYD. 

Yn 1865, bti fy nhad farw yn nhy ei ferch Ann, yn 
Brynmawr, Sir Frycheiniog, yn 77 mlwydcl oed. 
Yr oedd ef o gyfansoddiad cryf, a gallasai fyw yn 
ol pob tebyg am lawer o flynyddau yn hwy, oni 
bae effeithiau by wyd caled India y Dwyrain, a'r 
anffawd o golli ei goes. Cafodd ef, fel llawer er- 
aill, drinfa arw gan y fasnacli feddwol, filoedd o 
weitliiau, ond trwy ras Duw, a chymorth fy mam, 
y mae genym sail i obeitliio ei fod wedi cyraedd y 
wlad lie nas gall Satan, nac arferion drwg y byd, 
ei demtio i becliu mwy. Heddwch i'w lwch, hyd 
oni ddaw ei gorff o'r bedd i etifeddn anllygredig- 
aeth bywyd tragwyddol ! Ar yr adeg hon y cef- 
ais fy argyhoeddi o'm dyledswydd fel Cristion i 
ddegymu fy enillion at gynal crefydd ; ac yn awr, 
gan fod y gyfrol lion wedi ei bwriadu i fod yn 
gymelliad i bobl ieuainc, ac eraill, at ffyddlondeb 
crefyddol a duwioldeb, cymeraf hyny yn esgusawd 
dros son fel liyn am yr hyn ag y mae yr Arglwydd 
wedi ei wneutliur i mi. Wele yn canlyn ran o 
lythyr o fy eiddo at y Parch. Thomas Phillips, 
Goruchwyliwr y Feibl Gymdeithas Brydeinig, cyn 
ei ymweliad a'r wlad hon yn 1866 : * 

DEGYMWR GWIRFODDOL. 

Baechedio Syr : 

Y gorchwyl cyntaf yr ymaflais ynddo y bore hyf- 
ryd hwn, sef y bore a gedwir er coffadwriaeth am ad- 
gyf odiad ein Harglwydd o'i f edd, ydy w ysgrifenu nodyn 
atoch. Fel yr oeddwn yn myfyrio y dydd cyn Gwener 
y Groglith ar y modd y mae dynion yn cadw yr wyl er 



DEUDDEO MLYNEBD YN SIR FORGANWG. 25 

coffadwriaetk am farwolaeth yr Arglwydd Iesu, a niinau 
hefyd yn chwenyck anrhydeddu y dydd, mi a fernais 
yn oreu groeshoelio y cnawd, trwy fyned i ogofeydd y 
cldaear fel arferol, i weithio glo, fel y gallwn trwy hyny 
offrymu ffrwyth fy llafur y diwrnod hwnw, sef pedwar 
swllt, tuag at anfon Gair Duw i'r rhai sydd yn eistedd 
meAvn tywyllwch a chysgod angeu, fel y caffont hwy- 
thau wybod yr achos paham y croeshoeliwyd Ar- 
glwydd y bywyd Y mae genyf air yn mhellach i'w 
fynegu i chwi. Er's mwy na blwyddyn bellach, mi 
ddarllenais yn un o'r newyddiaduron am fachgenyn 
bychan yn y brif ddinas yn degymu yr ychydig oedd 
wedi enill ; a bu ei esiampl ef yn foddion i'm bargy- 
hoeddi y dylaswn inau wneyd yr un peth. Wei, mi 
wnaethym adduned ger bron Duw y gosodwn o*r neill- 
du y ddegfed ran o'm cyflog yn fisol, at wasanaeth 
crefydd. Yr wyf wedi sefyll at fy adduned am flvvydd- 
yn, ac ar ol bod (yn fy marn i) yn fwy helaeth na neb 
o ? m cyd-ieuenctyd yn y gymydogaeth, mewn cyfraniad- 
au crefyddol, fe fydd peth yn weddill ar ol eyflwyno 
un bunt at y Gymdeithas Feiblaidd. Y mae hwn yn 
gynllun gogoneddus. ac yr wyf wedi ei gario yn mlaen 
gyda mwynhad 5 a chalon a chydwybod rydd yn ngwyn- 
eb Malachi iii. 8, 9, 10. Nid oes ynof un duedd i frad- 
ychu yr egwyddor hon, ond yr wyf yn dymuno ar 
Dduw fy llwyddo i'r graddau y gallaf sefyll at fy add- 
uned am fy oes. Brysio wnelo'r amser y byddo yr 
egwyddor hon yn cael mwy o'i hefelychu. 

Y mae yn dda genyf fy mod wedi cael digon o 
ras i fod yn ffyddlawn i'r argyhoeddiad hwnw hyd 
y dydd hwn ; a chyda hyfrydwch yr wyf wedi cyf- 
3 



26 LLWYBEAU BYWYD. 

rami canoedd o ddoleri, o dan ffug enw, at y Gym- 
deithas Genadol a'r Feibl Gymdeithas. Gwnawn 
felly o wyleidd-dra, gan nas gwyddwn am lawer yn 
degymu, a rhag i'm hymddygiad fad yn achlysur i 
neb bechu. Ond yn awr, gan yr ystyriaf yn ddyl- 
edswydd arnaf gymell pawb at liaelioni crefyddol, 
rhaid i mi amcanu bod yn esiampl hefyd, oblegid 
nid yw yn iawn cymell neb at ddyledswydd na 
byddo y cyinellydcl yn ei hymarfer ei hun. 

Yn 1866, gwnaethym ymgais i fyned i bregethu, 
a bum trwy eglwysi y Dosbarth, ac o dan arholiad 
yn y Cyfarfod Misol, a chefais anogaetli i fyned 
rliagwyf er cymwyso fy hun at y gwaith ; ond gan 
nad oedd fy amgylchiadau yn ffafriol i gael addysg, 
a fy mod yn ameus am fy nghymwysderau naturiol 
i ddod yn bregethwr teilwng, rhoddais i fyny y 
syniad o honwyf fy liun, gan benderfynn gwneyd 
fy ngoreu i fod yn ddefnyddiol a ffyddlawn mewn 
cylch is yn ngwinllan fy Arglwydd. Yn 1867, sy- 
mudasom fel eglwys o'r ty ysgol i'r Capel newydd, 
Jerusalem ; a chyflogasom y Parch. William Jones 
i ddyfod i'n bugeilio. Y mae ef yno hyd y dydd 
hwn, ac yn un o weinidogion mwyaf parclius Sir 
Forganwg. Gan fod y boblogaeth yn cynyddu, 
a'n heglwys ninau yn Uwyddo, penderfynwyd cadw 
moddion crefyddol eto yn y blaen yn yr hen bab- 
ell, gan fod agos i filltir oddi yno i Jerusalem, y 
Capel newydd. Cyn hir, adeiladwyd capel hardd 
yn yr hen Bethel ; ac erbyn heddyw dywedir fod 
y ddeadell fechan, y Bethel, wedi cynyddu o ddeu- 



DEUDDEG- MLYNEDD YN SIR FORGANWG. 27 

dcleg i bymtkeg o eglwysi mawrion yn y rhan ucIl- 
af o'r dyffryn. 

Yn neclireu 1868, yr oeclcl yn mlilygion Bhag- 
luniaeth i mi gefnu ar wlacl fy uliaclau am fyd y 
gorllewin. Y testyn diweddaf y clywais bregetliu 
arno cyn gadael Cymru, oedd, " Canys nid oes i ni 
yma ddinas barhaus, eitlir tin i ddyfod yr y'm ni 
yn ei dysgwyl." 



28 LLWYBRAU BYWYD. 



C YFNOD III. 



O'M DYFODIAD I AMEEICA HYD FY MYN- 
EDIAD AM DEO I GYMEU YN 1874. 

Cychwynais o Gymru am America Ionawr 25, 
1868, a chefais fordaith ddigon garw, ar fwrdd y 
City of Paris , a bu agos iddi hi a ninau gael ein 
claddu yn ngwaelod mor y Werydd ar nos Sab- 
both, ond nid felly y rhyngodd bodd Llywydd y 
ddaear a'r mor, a chyraeddasom y byd newydd yn 
mhen pymtheg niwrnod o fordaith. Ac i gychwyn 
yn yr hinsawdd briodol mewn gwlad newydd, y 
gAvaith cyntaf a gefais oedd ceibio 'r ia oddi ar y 
cledrau, er gwneyd ffordd i'r cerbydau i glndo yr 
Americaniaid trwy heolydd dinas Scranton. Nid 
oes angen i mi ddweyd fod hyny yn waith digon 
oer a chaled i greenhorn, a hyny yn mis Chwefror. 
Aethym wedi hyny i ddyfnder y ddaear, i lanw 
rhyw bymtheg tunell o lo ; ac yr oedd yn tori fy 
nwylaw fel cyllill, yn nghanol mwg a thywyllwch. 
! bobl anwyl, os oedd ia yr heolydd yn ymhichio 
i fy wyneb mewn creulondeb, yr oedd bodau duon 
y pwll yn rhwygo fy nghnawd fel ellyllon, ar ol 
cael eu deffroi o'u cwsg hirfaith yn eu gwely lion- 
ydd, lie yr oedd en hewinedd wedi caledu, ac 
awchlymu fel yr adamant, megys pe yn ymwybod- 
ol o'u bod wedi cymwyso eu hunain i dan mewn 



YX AMERICA HYD 1874. 29 

cysgadrwydd, a'm bod inau niewn cyngrair er en 

hanfon i'r llosgfeydd a haeddent, ar ol eu cysgad- 
rwydd diwaiih yn eu cuddf eydd tywyll ! Ond er 
caleted oedd, cariais frwydr yraosodol yn y blaen 
yn erbyn y black diamonds yn yr amddiffynfeydd 
oesol hyn hyd y flwyddyn 1881 ; ond bum inewn 
enbydrwydd am fy mywyd yn yr yradrechf a filoedd 
o weithiau. 

Yr oedd yn Hyde Park gapel liardd gan y T. C. 
bron yn ddiddyled, pan ddaethym i'r wlad, a'r 
Parch. M. A. Ellis yn weinidog ynddo ; ond yr oedd 
y capel newydd a liardd dan sylw wedi dechreu 
cymeryd taitli tua bro y black diamond; ac yn 
mhen rhai misoedd ar ol iddo sefyll, costiodd tua 
$5000 i'w adferu i'w ddefnycldioldeb cyntefig. Yn 
mhen rhai misoedd ar ol fy nyfodiad i'r wlad, 
cymellwyd fi i uno gyda rhyw 80 o Gyniry i gych- 
wyn Baner America., a chostiodd yr anturiaeth i 
mi $100 neu ragor, yn arian. Yr oeddwn yn cy- 
hoeddi rhai o gynyrehion fy meddwl a'r yssrrifbin 
yn y Fane? 1 , o dro i dro. TTele hefyd ysgrif a gy- 
hoeddais dan ffugenw yn y Cyfaill, am Ebrill 1869 : 

AT Y TBEFNYDDION CALFINAIDD YX 
A.MEKICA 

" Y cynauaf yn ddiau sydd fawr, ond y g^reithwyr yn anaml." 

Anwyl Frodyr a Thadau ! — Yr wyf finau yn un or 
cyfryw a symudwyd gan Raglumiaeth o Gymru uchel 
ei breintiau i'ch plith chwi yn y wlad gyfoethog hon ; 
gan hyny yr wyf yn ostyngedig gyflwyno yr ysgrif hon 



30 LLWYBKAU BYWYD. 

i'eh sylw, Hiewn hycler y bydd i chwi ei phrofi yn 
nghlorianau cywir egwyddorion Cristionogaeth. Cym- 
ellwyd fi i ysgrifenu yr anerchiad hwn gan yr egwydd- 
orion a ddysgais o'r Tsgrythyrau yn ngwlad fy nhadau, 
a chan yr ymwybyddiaeth nad ydym ni yn y wlad hon 
yn gwneyd cyfiawnder a'r egwyddorion a broffeswn, 
sef ein bod i ymdrechu anfon goleuoi yr ef engyl i bob 
rhan o'r byd, &c. Y gorchymyn a roddwyd gan Ar- 
glwydd y cynauaf i'w eglwys yw, "Ewch i'r holl fyd, 
a phregethwch yr efeneyl i bob creadur." Ac y mae 
y gorchymyn yna cyfuwch ei awdurdod heddy w a phan 
swniodd gyntaf yn nghlustiau y dysgyblion, " O her- 
wydd y cynauaf yn ddiau sydd fawr, a'r gweithwyr yn 
anaml." Er mwyn gogoniant ein crefydd, ynte, bydded 
i ni roddi mwy o sylw i'r hyn a ofynir genym gan ein 
Brenin a'n Ceidwad, sef Iachawdwr y byd. Na ddy- 
weded neb o honom yn uchel, ein bod yn gwneyd ei 
orchymynion ef, tra y byddom heb yr un Gymdeithas 
Genadol mewn gwlad mor gyfoethog a hon. " Y mae 
yn bryd i ni weithian ddeffroi o gysgu," rhag i'r Ar- 
glwydd roddi y winllan i lafurwyr eraill, a ddygo ei 
ffrwyth. Chwi, swyddogion eglwysig trwy y Talaeth- 
au, goddefwch i mi osod tair dyledswydd o'ch blaen, 
a'n dyrchafa fel cyfundeb Cristionogol i anrhydedd a 
llwyddiant, os dygwch hwynt i ymarferiad cyson a 
chyffredinol : 

I. — Penodi Trysorydd Cyffredinol i dderbyn tanys- 
grifiadau at Gymdeithas Genadol ein henwad yn 
America. 

II. — Yn gymaint a bod cyfarfod gweddi nos Lun 
cyntaf o bob mis wedi cael ei neillduo gan bob eglwys 



YN AMERICA HYD 1874. 31 

i wedclio ar yr Arglwydd anfon yr efengyl i dywyll 
leoedd y ddaear, &c, bydded i gasgliad gael ei sefydlu 
yn y cyfryw gyfarfodydd er rhoddi cyfleusdra i bob 
un a alio, os bydd yn ewyllysio, gyfranu o'i arian un- 
waith bob mis tuag at gario y newyddion da i'r rhai 
sydd yn marw o eisieu gwybodaeth yn ng-hanol y ty- 
wyllwch du. 

III. — Cysegru rhan o'r Cyfaill yn llwyr at yr aclios 
cenadol. Y inae paganiaeth yn hawlio byn ar eich 11a vv, 
fel y byddo y maes eang hwn yn cael sylw darllenwyr 
y Cyfaill yn fisol, &c. 

Pa ddylanwad a galfai rhoddi y dyledswyddau uchod 
mewn ymarferiad cyflawn a chyson ar ein cyfundeb ? 
Y mae yn bosibl, fe allai, fod rhai yn ein plith a farn- 
ant y byddai hyn yn feichiau trymion, anhawdd eu 
dwyn, ac y llethent y gweiniaid i'r llawr, &c. Wei, 
caniataer i minau, fel un ag sydd yn ceisio deall yr 
egwyddorion hyn er ys blynyddau. ac wedi cael ei ar- 
gyhoeddi yn ngoleuni Gair Duw o uniondeb y sylwad- 
au canlynol, ysgrifenu gair o'u plaid: 

Yr wyf yn credu pe y gwnai pob eglwys o'r eiddom, 
er fod y rhan f wyaf yn eglwysi gweiniaid, ond treulio y 
society o flaen y cyfarfod nos Lun cyntaf o'r mis nesaf i 
ymddyddan ar gynwysiad yr adnodau hyn a'u cyffelyb: 
u Pa fodd gan hyny y gal want ar yr hwn ni chredasant 
ynddo ? a pha fodd y c redan t yo yr hwn ni chlywsant 
am dano? a pha fodd y clywant heb bregethwr ? a pha 
fodd y pregethant, onis danfonir hwynt? v Khuf. x. 14, 
15 — ac yn penderfynu yn unfrydol o'r galon, na bydd- 
ai yr un cyfarfod o hyny allan er gweddio ar yr Ar- 
glwydd i anfon yr efengwl i oleuo y cenedloedd, heb 



32 LLWYBRAU BYWYD. 

gyfleusdra lief yd i bwy by nag a ewyllysio gyfranu yn 
wirfoddol tuag at anfon cenadon at y " rhai sydd yn 
eistedd mewn tywyllwch a chysgod angeu" — y caem 
yn wobr adfywiad cyffredinol — mwy o bresenoldeb Ys- 
bryd Duw yn ein cynulleidfaoedd — canoedd yn cael eu 
hychwanegu atom o " rai ewyllysgar i weithredoedd 
da," — ein gweinidogion yn cael eu cynal yn fwy teil- 
wng — dyledion ein capeli yn cael eu difodi, a llwyddiant 
teuluol, a phawb yn cynyddu mewn ffydd a duwioldeb, 
a'r Gymdeithas Genadol yn deilwng o gael ei chydna 
bod gan y byd Cristionogol, &c. 

Fe allai y cyhudda rhai fi o fod yn eithafol fy ngol- 
ygiadau ; dymunaf ar y cyf ryw, os oes, am eu treio yn 
y ■ clorianau eywir, sef geiriau y digelwyddog Dduw 
(Mai. iii. 8-13), a manau eraill. O ie, medd rhyw un, 
wrth genedl Israel, o dan yr hen oruchwyliaeth, y llef- 
arwyd y geiriau yna, ac o ganlyniad nid ydynt o bwys 
i ni. Cofia, gyfaill, i'r graddau ag y mae teyrnas yr 
efengyl yn kelaethack na theyrnas Israel, i'r graddau 
hyny y mae gofynion y llywodraeth oddiar ddwylaw y 
deiliaid ; ac i'r graddau ag y mae y gwaith yn bwysie- 
ach, i'r graddau hyny y mae y bendithion yn helaeth- 
ach. Ond nid yw y dyledswyddau y cyfeiriaf atynt 
ond ysgeifn, eto byddant yn bwysig a dylanwadol er 
llwyddiant, os gosodir yr olwynion i droi gan y rhai 
ag yr ymddiriedwyd iddynt ddorau rhyddid yr efeng- 
yl ; ie, fe ofynir hyn oddiar ddwylaw y cyfryw, sef 
rhoddi pob mantais a rhyddid i bwy bynag ewyllysio 
w T neuthur daioni, &c. 

Yn awr, cymerwn wasanaeth ffigyrau er dangos 
pwysigrwycld pethau bychain, gyda ifyddlondeb a 



YN AMERICA HYD 1874. 33 

chydweithrediad. Cyinerwn yn ganiataol fod ein lioll 
gynulleidfaoedd yn rhifo 20,000 o bersonau, a phob un 
o'r cyfry w yn cyfranu un cent bob mis at y Gymdeithas 
Genadol, gwna $200 y mis, a $2,400 y flwyddyn. A 
fyddai hyny yn faich ? Os byddai rhai nad allent 
roddi un cent, byddai eraill a garent gael cyfleusdra i 
gyfranu deg neu ugain, mwy nea lai. A phwy a wyr 
nad oes rhai yn ein plith a garent gael ffordd rydd i 
anfon arian wrth yr ugeiniau o ddoleri"? Y mae hyn yn 
ddigon posibl. Beth pe b'ai ambell i wr ieuanc yn 
gweled y fath bwysigrwydd mewn lledaeniad yr efeng- 
yl, ag yr ystyriai yn rhagorfraint i ddegymu ei gyflog 
at yr achos cenadol ? Nid ^w hyny yn gyfwerth a 
"rhoddi ein cyrff yn ebyrfch byw, yr hyn yw ein rhes- 
ymol wasanaetrh ni." 

Yn yr hydref canlynol y cynaliwyd y Gymanfa 
Gyffredinol gyntaf, ac y ffurfiwyd Cymdeitlias Gen- 
adol y Trefnyddion Calfinaidd. Y^n haf 1869, eaw- 
som streic trwy y gweithiau glo o amgylcli Scran - 
on, ac im ystormus ydoedd ; ond nid wyf am liel- 
aethn ar j dygwyddiadau yn nglyn a'r cyfry w yma, 
er fy mod inau yn y rhyferthwy fel eraill. Oblegid 
amgylchiadau yn y flwyddyn 1870, cefais brawi ar 
gadw ty, er mwyn fy chwaer Margaret, yr lion oedd 
wedi cael ei gadael yn weddw, gyda dwy o enethod 
bychain, am ryw bedair blynedd, hyd onid aetli hi 
yn ei hoi i Gymru. 

Cawsom streic arall am chwe mis o amser, yn 
1870-71, ond er colled gyffredinol, galhvn feddwl. 
Gallwn nodi rhai pethau rhamantns ag oedd yn 



34 LLWYBRAU BYWYD. 

clal perthynas a mi, oni bae foci gwyleidd-dra yn 
fy ngwahardd ; felly y mae llawer o bethau i'w gad- 
ael mewn dystawrwycld, ond y mae pob gweithred 
i gael ei dwyn i farn er hyny, yn un o'r ddau fycL 
Diameu genyf mai mwy dymunol gan y doeth a'r 
da, bob amser, yw gwneyd cymaint ag a allant o 
ewyllys eu Harglwydd, megys lieb yn wybod i'r 
Haw aswy, oni bae fod weithiau angen gwneyd da- 
ioni fel esiampl ac anogaeth i eraill mewn ystyr 
gymdeithasol. Tynwn y cyfnod liwn i derfyn gyd- 
a'r ychydig linellau canlynol a osodais wrth eu 
gilydd tua'r adeg ag y cefais fy ngwneyd yn ddin- 
esydd Americanaidd : 

Y "FOURTH JULY." 

Mae " Fourth o July" yn ddydd can a llawenydd ? 

Trwy wlad y Gorllewin boed hyny ' barhau ; 
Or d3^froedd Tawelog hyd Ian mor y Werydd, 

Boed pawb o'r preswylwyr i gyd-lawenhau. 

Y ser sydd yn gwenu uwch bwthyn a phalas. 

A'r eryr yn taenu ei edyn uwch ben ; 
Oyhoedder yn eglur, gwirionedd sydd addas, 

A phawb i weinyddu cyfiawnder heb len. 

Ardderchog Weriniaeth, tra'n ffyddlawn dy ddeiliaid, 
Y Cymry a fyddant yn ffyddlawn o hyd ; 

Er hyny edmygant hen iaith eu henafiaid, 
A'u hanwyl ddefodau, hycl ddiwedd y byd. 

Ai da 'ch egwyddorion, chwychwi ddinasyddion, 
Er dal rhagoriaethau sydd gymaint eu gwerth? 

Dyngarwch a chrefydd a lanwo eich calon, 

Ac felly ewch rhagoch mewn mawredd a nerth. 



I GYMRU AC YN OL. 35 



CYFNOD IV 



I GYMRU AC YN OL ; A NODIADAU AR Y 
DAITH YN BANER AMERICA. 

Cychwynodd y brawd John T. Evans a minan o 
Hjcle Park er yinweled a Chymru, ddiwedd Gor- 
phenaf, 1874; ac yn ol ein bwriad, aetliom trwy 
Philadelphia am y waith gyntaf yn ein bywyd. 
Cawsoni yno dipyn o gymdeithas a chyfarwyddyd 
y Cymro enwog, gwladgarol, a chenedlgarol, 
" Dafydd Jones y Gof," fel y'i gelwir ; a gwelsom 
dipyn o ogoniant arwynebol y ddinas. Hefyd, 
sylwasom ar sylfeini adeiladau yr Arddangosfa 
Ganmlwyddol yn cael eu tori, ar gyfer y flwyddyn 
1876. Ond dyna, i Gymru yr oeddem am fyned, 
onide? Wei, aethom i'r agerlong Indiana, ac aeth 
hono a ni ryw fodd dros a thrwy y mor garw a'i 
donau, a Q-adawodd ni yn ddiojon sych yn Llyn- 
Ueifiad. I ffwrdd a ni am y gerbydres, gan ein 
bod am gael Cymanfa y T. C, yr lion oedd i'w 
chynal yn Pontrhydfendigaid, Sir Aberteifi ; ac 
aeth y ceffyl tan a ni yn flEyddlawn hyd Aberys- 
twyth erbyn y nos. Oychwynasom yn fore dydd 
Mawrth yr wyl i'r Gymanfa ; ac am wyth o'r gloch 
y bore, caAvsom bregeth dda gan yr Americanwr, 
y Parch. H. P. Howell, y pryd hwnw o Milwaukee, 



36 LLWYBRAU BYWYD. 

Wis., oncl yn awr o Columbus, .Ohio. Ar y maes 
nm dcleg, pregethwycl yn rhagorol gan y Parch. 
Howell Powell, yntau o America, oncl yn y Jeru- 
salem nefol er ys blynyclclau ; ac ar ei ol pregeth- 
odcl yr enwog Barch. Edward Matthews. Yn y 
prydnawn cawsom y fraint o wrando ar y Parchn. 
William Williams, Abertawe, ac Owen Thomas, os 
iawn y cofiwyf. Felly talodd y ffordd i ni frysio i 
gael rhan o'r Gymanfa, heblaw fod gyda ni genacl- 
wri frawdol, a newydd da o wlad bell, i'r hen Grist- 
ion, Miss Phillips, chwaer y Parch. John Phillips, 
Bangor gynt, oddiwrth ei brawd William Phillips 
o Hyde Park, Pa. Erbyn heddyw, y mae y tebyg- 
olrwydd mwyaf fod y tri wedi cyfarfod i beidio 
ymaclael mwy, mewn gwell cartref na'r bwthyn y 
magwyd hwy ynddo yn Mhontrhydfendigaid. 

Oddi yno aethom rhagom trwy Dregaron, Pen- 
cader, Llandyssil, ac yn y blaen, i Llangeler. Yr 
oeddwn erbyn hyn yn rhodio hen lwybrau fy meb- 
yd a'm hieuenctid, ac ! fel yr oedd yr hen ad- 
gofion yn adgyfodi i'm croesaAyu i ail wledda ar 
swynion bore oes, ar hyd yr hen lwybrau cysegr- 
edig ! Oncl, ha ! yr oedd dail surion siomiant yn 
y wleclcl hon i mi, am foci y golygfeycld wedi newid, 
rhai o'r hen fwthynod wedi diflanu, a'r hen wyn- 
ebau a aclwaenwn gynt, bron oil, wedi ymfudo i 
ryw wlad syclcl yn mhell, bell tu draw i for amser, 
i beidio dychwelyd mwy, megys ag y daethym i o 
wlad machlud haul. Yn yr hen breswylfeydcl nis 
gwelwn yr hen wynebau gynt; O na, gwynebau 



I OYMRU AC YN OL. 37 

dyeithr, bron yn mliob ty : oriel yma a thraw, yn 
anibell i dy, tybiwn fy mod yn gweled yn wynebau 
rhai o'r penau teuluoedd, trwy olion amser a gofal- 
on, a siomedigaethau byd, iinellau o'r gwynebau a 
adwaenwn gynt, yn mlilith y cyfoedion fu yn cyd- 
chwareu a mi : yna eisteddwn i lawr i gydfyned 
yn ol i ail fyw yn ddychymygol, megys, y gwynfyd 
ag oedd wedi cymeryd ei adenydd, ac eliedeg ym- 
aith i froydd y byd tragwyddol. Er ein boddhad, 
delai yr hen olygfeydd, yr lien gymdeithion, yr 
hen bleseran gynt i'n presenoldeb gyda chyflym- 
dra angylion ; ond ebrwydd y gadawent ni yn unig, 
am eu bod hwy wedi gadael y byd materol er's 
llawer blwyddyn, a chymeryd eu lie yn mhlith 
gwrthrychau y byd ysbrydol, gan addaw ein croes- 
awu ninau ryw ddiwrnod i'w cymdeithas, fel y 
gallom yn y byd hwnw ail fyw yr amser gynt yn 
fwy syhveddol nag erioed. 

BWTHYN FY NHAD. 

Mi aethyni i'r bwthyn fy magwyd, 

I geisio fy mam a fy nhad, 
A'r saith hyny gawsant eu magu 

Yn siriol o gwmpas eu tra'd ; 
Ond, Och ! y gwynebau ni welwn, 

Gwag ydoedd yr hen aelwyd Ian ; 
Na chwaith y caniadau ni chlywn, 

Fel oeddynt o gwmpas y tan. 

Wedi myned i fyd yr ysbrydoedd 
Er's tro y mae pedwar o'r naw, 

Ac un sydd yn nhir Patagonia, 
Ac arall yn Washington draw. 



38 LLWYBRAU BYWYD. ■ 

Un arall yn teithio'r Talaethau, 
A dau sydd yn Ngwalia yn byw ; 

A gesglir y gwasgaredigion, 
I gwmni'r angylion a Duw? 

Bum yn gosod cofadail uwch ben bedd yr hon a 
roddes i mi fronau i sugno ; bum yn myfyrio uwch. 
beddrod fy nhacl ; bum yn y lleoedd y cafodd fy 
rliieni eu magu ; bum yn y capel y dygent ni iddo 
yn eu dwylaw i addoli yr Arglwydd ; a bum yn 
gweled y rhan fwyaf o'r lleoedd ag y treuliaswn y 
deg mlynedd ar liugain cyntaf o'm hoes. Yna, 
cefnais ar Gymru am yr ail waifch, ac ar lawer o 
berthynasau a hen gyfeillion, er dychwelyd trwy 
Lynlleifiad, a thros gefn y mor garw i Efrog New- 
ydd, prif borthladd fy ngwlad fabwysiedig. 

Mewn perthynas i fy sylwadaeth ar sefyllfa gym- 
deithasol, foesol, a chrefyddol Cymru, a'r cyfnew- 
idiadau a welwn yno er pan adawswn hi gyntaf, 
sylwn ar un cyfnewidiad mawr a difrifol ; sef i'r 
graddau y cynyddodd Cymru mewn ystyr fasnach- 
ol, yn ystod y blynyddoedd hyny o lwyddiant 
mawr, fod cynydd cyfatebol wedi cymeryd lie 
mewn yfed diodydd meddwol mewn tref a gwlad, 
nes yr oedd y duw Bacchus yn cael ei addoli yn 
ffyddlonach nag erioed, gan wyr a gwragedd, meib- 
ion a merched. Yn y fan hon rhoddaf y llythyrau 
a gyhoeddais yn Maner America y ar ol fy nychwel- 
iad o Gymru ; ac os oeddent yn werth eu darllen 
y pryd hwnw, y maent yn werth eu darllen eto, ar 
ol bod bedair blynedd ar ddeg allan o olwg, canys 



I GYMSU AC YH OL. 39 

y mae pob petk da, o leiaf, yn werth i'w adgyfodi 
o fedd angof : 

I. — GOLYGFEYDD DAEAEYDDOL CYMEU. 

Nid oes tin gydmariaetli rhwng golygfeydd an- 
ian yn America a Chymrn. Mawredd ei niynydd- 
oedd, ei hafonydd, helaetlirwydd ei mensydd cyn- 
yrchiol, yn nghyda'i hadnoddau niwnyddol, yw 
gogoniant tir Columbia ; ond am wlad Gwalia, yr 
hyn sydd yn ei gwneyd yn fwy paradwysaidd na 
lioll wledydd y ddaear yw ei hamrywiaeth anghyd- 
marol. Er ei bod yn feclian o faintioli, eto gall 
ymwelydd wledda ar olygfeydd newyddion o ddydd 
i ddydd, am fisoedd yn olynol, heb flino ; canys y 
mae ei dyffrynoedd yn gyfoethog o brydfertliwcli. 
Yno gwelir yr afonjxld dolenog yn Uawn pysgod, y 
meusydd yn llwythog o flodau amrywiog, gwartheg 
a defaid, a gwahanol rywogaetlian o anifeiliaid, 
ymlnsgiaid ac ehediaid, y bwthynod a'r palasau, 
gerddi a gwinllanoedd ; a'r preswylwyr yn cael eu 
cynyrfn gan y rliai liyn oil i ogoneddu en Cre- 
awdwr. Pa ryfedd fod y Cymry yn genedl fardd- 
onol, gerddorol a chrefyddol ! Pe yr elai yr ym- 
welydd drachefn i ben un o'r mynyddoedd, megys 
yr Wyddfa, gwelai oddi yno ugeiniau o fynydd- 
oedd a dyffrynoedd, llynoedd ac afonydd, megys o 
amgylch ei draed ; y mor hefyd a'i longau yn y 
golwg — y mae yr olygfa yn annesgrifiadwy. Pa 
ddyben cydmaru America a lion mewn prydferth- 
wch anianyddol ? Yr wyf wedi hiraethu Uawer er 



40 LLWYBRAU BYWYD. 

pan wyf yn America am weled llygad y dydd> 
ond yn ofer, eithr dywedir i mi eu bod yn y wlad, 
ond os ydynt, geliir teitliio miloedd o filldiroedd 
yma lieb ganfod un. Darllenais amser yn ol, fod 
y Gydgyngorfa yn bwriadu gwneyd Pare Cenedl- 
aetliol ar un o wastadeddau y Gorllewin, neu ryw 
le ; ond braidd nad allaf wneyd llw na fydd o fewn 
ei derfynau yr un blodeuyn o'r fath. 

II. — AGWEDD GYMDEITHASOL Y WLAD. 

Y mae sefyllfa y gweithwyr wedi gwella llawer 
yn y gweitlifeydd, ac yn mlilitli yr amaethwyr, yn 
Ngliymru, er pan wyf fi yn cofio. Yr wyf yn credu 
ei bod yn well ar y gweithwyr yno nag yn America 
yn bresenol. Credwyf liefyd fod y genedl yn ym- 
berffeitliio mewn gwybodaetli ac addysg. Nis 
gallaswn weled fod rhinweddau crefyddol wedi 
cynyddu llawer yn mlilitli y genedl yn ddiweddar. 
Y mae llawer o ymdrecli yn eu plith o blaid dir- 
west a sobrwydd ; eto ymddengys fod diota a 
meddwi ar gynydd yno. Pa nifer o'n cenedl yn 
Ngliymru sydd yn cyfranu cymaint at wasanaeth yr 
efengyl ag y maent yn gyfranu at ddiodydd medd- 
wol ? Pa ryf edd fod ei Chymanfaoedd a'i Chyrdd- 
au Misol yn declireu ymlioli pa fodd i enyn ysbryd 
cenadol yn ieuenctyd y genedl ? Ond i'w hatli- 
rawon lwyddo i droi llifeiriant yr arian oddiwrth 
y fasnach feddwol at achosion cenadol, yna can 
sicred a bod " Duw yn dyrchafu ei air goruwcli ei 
enw oil," ceir g weled canoedd o ieuenctyd yn tan- 



I GYMRU AC YN OL. 41 

io o ysbryd cenadol, ac yn barod i ddodi eu eyrff 
yn ebyrth byw at y gwaith gogonecldus. Oni 
wyddom yr adnod liono a'i chyffelyb, " A hyn yr 
wyf yn ei ddywedyd, yr hwn sydd yn hau yn brin, 
a fed liefyd yn brin ; a'r hwn sydd yn ban yn hel- 
aeth, a fed liefyd yn helaeth." Y mae yn dda gen- 
yf fod gweinidogion y gair yn dechreu teimlo y 
perygl sydd yn bygwth y genedl. Goddefer i mi 
draetliu y syniadau yr wyf wedi bod flynyddau yn 
en ffurfio am y pwlpud Methodistaidd, sef fod y 
pynciau atlirawiaetliol — y pechod gwreiddiol, eth- 
oledigaeth, a chyfiawnhad trwy ffydd, <fcc. — yn cael 
mwy na'u rlian o sylw. Cawn bregethau bron yn 
gyson ar y cyffelyb faterion, tra o bosibl na cliawn 
bregeth mewn blwyddyn ar ddirwest a'i bendithion, 
a'r fasnacli feddwol a'i mellditliion ; nac ar haelioni 
crefyddol, a lielaetlirwydd y meusydd cenadol, &c. 
Yr wyf wedi clywed gweinidogion yr efengyl cyn 
liyn, yn anog swyddogion eglwysig i ddefnyddio 
yr arian a gasglwyd yn fisol at y genadaeth, at 
achosion cartrefol. Yr Avyf yn credu mai ar y 
blaenoriaid a'r pregethwyr y mae y bai mwyaf na 
b'ai miloedd o bunau yn ycliwaneg bob blwyddyn 
yn cael eu cyfranu at achosion cenadol yn Nghym- 
ru ; ac ymddengys i mi, er cymaint o wehilion pob 
gwlad sydd yn dyfod i'r America, ei bod yn rhag- 
ori ar Gymru a Lloegr mewn llafurio er sobreiddio 
ei deiliaid, ac efengylu y byd. Eithr y mae mil- 
oedd o Brotestaniaid yn eiddigeddu at lwyddiant 
Pabyddiaeth yn Mhrydain ac America, ac y maent 
4 



42 LLWYBRLU BYWYD. 

hwy yn lianer cy sgu, gan addaw bod yn liaelionus 
a gweithgar ar ol prynu ffarm, ac adeiladu ty, a 
dyfod yn gyfoethog, &c! Yr oedd un ar bymtheg 
o ieuenctyd Gwyddelig yn dyfod drosodd yn yr un 
llestr a mi, i fyned i'r coleg ar gyfer y meusydd 
newyddion sydd yn ymagor yn y wlad hon ; felly, 
dywedwn ni a fynom am ein gilydd ac eraill, "Yr 
lawn sydd yn gweithio sydd yn derbyn cyflog," yw 
hi yn y diwedd. " Am liyny y ;; ae yn bryd i ni 
weithian ddeffroi o gysgu." " Y nos a gerddodd yn 
mliell, a'r dydd a nesaodd ; am hyny bwriwn oddi 
wrthym weithredoedd y ty wyllwch., a gwisgwn arf- 
au y goleuni." 

III. — CREFYUD A M0ES0LDEB Y GENEDL. 

Yr wyf yn ymwybodol fy mod yn gbsod fy hun 
dan gyfrifoldeb neillduol wrth anturio ysgrifenu 
i'r wasg ar gymeriad moesol a ckrefyddol un o'r 
cenedloedd mwyaf Cristionogol o lioll genedloedd 
y byd. Yn awr, y mae pob dyn ystyriol ac ym- 
chwilgar yn deall fod dau olygiad gwalianol yn 
bodoli am ein cymeriad moesol a chxefyddol. Y 
cyntaf yw, ein bod yn genedl wir grefyddol, ac 
ucliel ein moesau, cyfiawn, ffyddlawn, a chydwyb- 
odol. A'r ail syniad yw, ein bod yn genedl an- 
wadal, anfoesol, ac anwaraidd. Ond pa beth sydd 
wirionedd am danom, sydd o bwys i ni ei wybod. 
Wei, traethaf fy syniadau mor gywir ag y gallaf . 

Yr wyf yn credu fod y syniad cyntaf yn iawn, 
ac y deil y genedl ymchwiliad manwl i ystadegau 



I GYMRU AC YN OL. 43 

crefyddol a gwladol gwahanol wledydd cred am y 

ganrif bresenol, ac nad yw yn ol i'r un o honynt, 

yn y rhan fwyaf o rinweddau gwareiddiad a Christ- 

ionogaeth. Am yr ail syniad, sef em bod yn gen- 

edl anfoesol, anwadal, ac anwaraidd, yr wyf yn 

sicr ei fod yn gyfeiliornad, a'i fod wedi ei seilio ar 

dysfciolaethau twyllodrus. Haerir fod y Cymry yn 

genedl anfoesol, o herwydd eu liarddull plaen a 

dirodres ; a thebyg en bod yn rliy esgeulus o'r hyn 

a elwir yn foesgarwch cymdeithasol ; ond tebyg 

mai gwell i ni fod heb y lledneisrwydd hwnw na 

cliolli ein symlrwydd a'n didwylledd natnriol o dan 

orclrndd gweniaetlius o foesgarwcli. Ystyriant ni 

yn genedl anwadal, o herwydd y nodwedd selog a 

brwdfrydig sydd yn perthyn i ni — fel ag yr ydym 

yn rhy dueddol i goHi hunan-lywodraetli ar ein 

tymeran yn awr y brofedigaeth. "Am hjnj gwyl- 

iwn ar ein hysbrydoedd." Haerir ein bod yn an- 

waraidd, o herwydd y dosbarth hwnw o'n cenedl 

ag sydd yn tyru at eu gilydd i'r lleoedd mwyaf 

llygredig yn y rhanbarthau gweithfaol o'r dinas- 

oedd, trwy Gymrn, Lloegr, ac America, y rhai, dan 

ddylanwad y diodydd meddwol, sydd yn arswyd 

ac yn ddychryn i bawb o'u cwmpas, nes peri i bobl 

ragfarnllyd ac anwybodus gredn fod y cyfryw 

gymeriadau yn ddangoseg gywir o gymeriad y 

genedl Gymreig ; ond y mae hyny yn mhell o fod 

yn gywir. 

Wei, yn awr, ynte, os yw y dosbarth olaf yn dra 
Uuosog, onid yw yn ddyledswydd arnom geisio ol- 



44 LLWYBEAU BYWYD. 

rhain y drwg i'w wreiddiau, a'i ladd yno, rhag iddo 
ef barhan i ladd plant y genedl wrth y miloedd o 
flwyddyn i flwyddyn? Y mae yn wybyddus i'r 
ymchwilgar a'r cyfarwydd, mai yn y rhanbarthau 
gweithfaol o Gymru y mae meddwdod yn fwyaf 
ofnadwy a gwaradwyddns, a bod y parthati hyny 
yn eael en poblogi yn benaf o'r siroedd amaeth- 
yddol, lie mae sobrwydd a chrefydd yn ymddys- 
gleirio mwyaf, a bod y rhan fwyaf o'r ymfudwyr 
liyn yn gefnogwyr didroi i'r fasnach feddwoL 
Gofynwn, ynte, paliam y mae cymaint o'r dyfod- 
iaid hyn yn cael en cario i ddystryw gan y fasnach 
feddwol? Y mae yn hawdd ateb ar ol gwybod ar- 
ferion preswylwyr y rhanbarthau gwledig — y mae 
gan arferion ddylanwad bron anorchfygol, yn 
neillduol arferion llygredig — felly yma, y mae y 
trigolion bron oil yn ddiotwyr cymedrol ; trwy fod 
yr amaethwyr ac eraill yn ami gyrchu i'r ffeiriau 
a'r marchnadoedd, edrychant ar y tafarnan fel lle- 
oedd cysurus ac angenrheidiol, ac ar y tafarnwyr 
fel pobl barchus ac anrhydeddus — yn gymaiut 
felly mewn rhai cymydogaethau, fel ag y mae taf- 
arnwyr yn ddiaconiaid eglwysig — a rhwng y ffeir- 
iau a'r marchnadoedd, a'r priodasau, a'r neithior- 
an, a'r gwirodydd cartrefol, y mae y plant yn cael 
eu magu yn ddiotwyr ymarferol, heb gydnabod 
nac ystyried fod ysbrydion uffernol yn ddystaw 
sicrhau rhaffau dystryw a cholledigaeth yn y man- 
an mwyaf sicr a diogel; a phan y mae y cyfryw 
yn ymfudo i ardaloedd newyddion, a newid y dull 



I GYMRU AC YN OL. 45 

o fyw, a mwy o arian yn dyfod i'w dwylaw, y maent 
yn mynychu yr arferiad a ddysgasant gan eu rhi- 
eni a'u hathrawon, sef diota, fel ag y mae miloedd 
o lionynt yn colli eu hunain yn nhywyllweh 
meddwdod ; a chadwynau colledigaeth yn eu 
llusgo o glogwyni chwantau llygredig i golledig- 
aetli anadferadwy! 

0, ddaUineb! 0, ddirgelwch!! 0, drueni!!! fod 
miloedd yn Nghymru oleu, yn talu mwy o warog- 
aeth, yn cyfranu mwy o'u harian, ac yn aberthu 
mwy o'u hamser i'r fasnach feddwol, nag y maent 
yn wneuthur at efengyl iachawdwriaeth y byd ! ! ! 
O ! golled, fod cymaint o'r rhai a broffesant gref- 
ydd yr Oen, yn rhoddi cefnogaeth mwy cyson ac 
effeithiol i'r duw Bacchus, nag i'r Oen a laddwyd 
dros bechodau y byd ! O ! ynfydrwydd, fod mil- 
oedd o dadau a mamau yn Nghymru, yn arfer eu 
plant i yfed y gwenwyn sydd yn Uadd miloedd o 
lionynt bob blwyddyn! O! Avaradwydd, fod cy- 
maint yn myned ar draws rliybuddion Duw ac 
efengyl ei Fab, yn ebyrth i'r Juggernaut feddwol i 
golledigaetli, o wlad y breintiau mawr yn feunydd- 
iol! Pa bryd y bwrir yr lien ddraig feddwol i 
gerwyn fa^vr digofaint y Duw Hollalluog? Pa 
bryd yr addfeda cangenau gwinwydden y ddaear ? 
Pa bryd y bwria yr angel ei gryman llym ami, ac 
y casgl efe hi i gerwyn fawr dyoddefaint? ci Y 
mae y dydd yn dyfod." Gwel Dat. 14 : 18-20, a'r 
20 ; 1-3. Beth pe y safai yr angel a'i gryman yn 
ei law, a chyhoeddi fel y clywo holl eglwysi y saint 



46 LLWYBRAU BYWYD. 

y Sabboth cyntaf o'r flwyddyn nesaf, y byddai i'r 
diodydd meddwol, a phob un ag a fyddo yn sych- 
edig am danynt, i gael en casglu yn nghyd cyn diw- 
edd y flwyddyn, ac y bwrid hwynt oil i'r " gerwyn" 
y tu allan i ddinas Duw ! Ond nid yw yn debyg 
y rliydd ef rybndd o'i ddyfodiad, " canys y mae 
ganddynt Moses a'r proffwydi ;" ac iaith miloedd 
o broffeswyr yn wyneb y cwbl yw : " Ms gwnawn 
ymwrthod a'r ddiod, er ei bod yn costio mwy o 
arian i nina'n crefydd bob blwyddyn!" "Am 
liyny y mae eich pechod yn aros," a pha fodd y 
diengwcli chwi rhag barn Duw? Y mae yr iaith 
yn gref ; ond " onid oes achos ?" 

IV. — OES PERYGL l'R ARGLWYDD ADAEL CYMRU ? 

Y mae arnaf beth arswyd wrth ofyn y fath ofyn- 
iad ofnadwy am wlad fy ngenedigaeth yn gyhoedd- 
us, er fy mod wedi gofyn y gofyniad i mi fy hun 
lawer tro. Y mae arnaf beth ofn i'm beiddgarwch 
demtio rhai o'm cydgenedl i fy melldithio. Ond fy 
nghydgenedl a ddygwyddo ddarllen fy sylwadau, 
na ddigiwch wrthyf, canys y mae rhesymau a gyf- 
iawnha y rhai fyddont yn caru eu gwlad a'u cenedl 
am ofyn y fath ofyniad. Onid yw hanesyddiaeth 
yn profi i ni fod gwledydd a chenedloedd cryfion 
wedi cael eu dymchwelyd o herwydd eu pechodau ? 
Paham y boddwyd y byd a dwfr y diluw ? Paham 
y llosgwyd dinasoedd y gwastadedd? Paham y 
boddwyd yr Aiphtiaid yn y Mor Coch ? Paham 
nad yw Babilon fawr yn sefyll ? Pa beth ddyg- 



I GYMEU AC YN OL. 4:7 

wyddodd i lawer o genedloedd a allasem enwi ? 
O bosibl, mae canoedd yn barod i daflu y gofyn- 
iadan yn ol i fy wyneb, trwy fy nghoffhau mai 
cenedloedd paganaidd oedd y cyfryw ; a bod y 
Cymry yn genedl grefyddol, a bod yn rliaid i'r 
Arglwydd wrthi er efengyleiddio y byd. Ymbwyll- 
wn ycliydig, i weled pa beth a ddywed yr Arglwydd. 
" Yr holl genedloedd ydynt megys diddim ger ei 
fron Ef ; yn llai na dim, ac na gwagedd, y cyfrif- 
wyd liwy ganddo." Ac keblaAv liyn, y mae cenedl 
Israel wecli bod yn anwyl gan yr Arglwydd, ie, 
galwai hwynt " Fy mliobl etholedig." Ond, ha! 
pa le y maent lieddyw? Wedi eu gadael — "Efe a 
wylodd drosti. Ie, pe gwybuasit titliau, ie, yn dy 
ddydd hwn, y pethau a berthynant i'th heddwch ; 
ond yn awr y maent yn guddiedig oddiwrth dy 
lygaid ! Am hyny, meddaf i chwi, y dygir teyrnas 
Ddnw oddi arnocli chwi, ac a'i rhoddir i genedl a 
ddygo ei ffrwythau. Canys onid arbedodd Duw y 
cangenau natnriol, gwylia nad arbedo dithau 
cliwaith." Felly, amlwg yw fod pechocl yn cael ei 
ganlyn a barn yn mhob oes o'r byd ; ac yr ydym 
yn cael yn ngair y gwirionedd, fod y pechod a 
gyflawnir yn wyneb goleuni yn cael ei ganlyn a 
barn drymacli na'r pechod a gyflawnir mewn an- 
wybodaetli. Gofynaf eto, ynte, a oes perygl fod y 
genedl Gymreig yn enog o'r pecliodau ag y mae 
gair Duw yn bygwth dymchweliad o'u plegid ? 

Dywedaf en bod yn euog o ddau bechod a fydd 
yn sicr o ddwyn melldith cyn hir, onid edifarliant ; 



48 LLWYBRAU BYWYD. 

canys y maent yn bechodau ofnadwy, ac yn cael 
eu cyflawni gan y genedl gyda cliysondeb, a liyny 
o dan lewyrch Haul Cyfiawnder ar liyd y dydd. 
Y cyntaf o'r ddau ydyw, yfed yn lie diod y gwen- 
wyn sydd yn llygru y genedl trwyddi oil — y gwen- 
wyn a wanha y gallu sydd yn y natur ddynol i 
wrthsefyll profedigaetli, ac i ddylyn rhinwedd — y 
gwenwyn sydd yn merwino y genedl i gysgadrwydd 
moesol — y gwenwyn sydd yn meddwi miloedd o'r 
genedl i gwsg tragwyddol bob blwyddyn — y gwen- 
wyn sydd yn costio llawer mwy o arian i'r genedl 
nag sydd yn cael en defnyddio er porthi a dilladu 
en heneidiau a'r bendithion a bery yn ddigonol- 
rwycld tragwyddol! O! Gymru oleu, a raid i t 1 
ddwyn cyflog y f ath becliod ? O ! Gymry, a ydych 
yn mynecl yn fwy caetli i'ch blys o flwyddyn i 
flwyddyn? O! " Wlad y breintiau mawr," a oes 
ynot ddigon o nertli y dydd hwn i ryddhan dy hun 
o afael swyngyfareddol y ddraig feddwol ? Os 
nad oes, pa fodd y medri ymryddbau yn mhen 
blwyddyn, ar ol yfed miloedd yn rliagor o alwyni 
o'i gwenwyn lii ? Ac os na fedri beidio eu hyfed, 
tra y mae genyt ddigon o fel a llaeth, a ffynonau a 
ffrydian o ddyfroedd grisialaidd ac adfywiol, pa 
fodd y medri fod hebddynt ar ol i'tli fel a'tli laetli 
ddarfod, ac i'tli ffynonan a'tli afonydd sychu yn 
ngwres cyfiawn farn Duw? 

Yr ail becliod a ofyn yr Arglwydd gyfrif o bono 
gan y Cymry, ydyw esgeulusdod. Y mae y Cymry 
yn genedl Gristionogol, lioll Air Duw yn cael ei 



I GYMRU AC YiT OL. 49 

ddarlleii yn niliob teulu — oni bydd hyny yn cael 
ei esgeuluso — ac yn proffesu eu bod yn credu mai 
trwy wybodaeth o'r efengyl yn unig y mae clyfod i 
feddiant o'r " Iachawdwriaeth a fydd byth, a'r 
Cyfiawnder na dderfydd ;" ac mai trwy ffyddlon- 
deb a haelioni ei Eglwys y mae yr Arglwydd wedi 
ordeinio, a dysgu yr holl genedloedd yn ffordd yr 
Iachawdwriaeth ; ac y maent yn gwybod fod y 
cynanaf yn fawr ; ac y maent yn gwybod fod yr 
Arglwydd yn gofyn y ddegfed ran o enillion cref- 
yddwyr dan yr hen oruchwyliaeth, pan nad oedd 
galwad arnynt fyned o'u gwlad eu hunain i ddysgn 
crefydd. Ac yn awr, pan y mae yr holl fyd yn 
agored i bresjethu yr efengyl, y mae y Cymry a 
broffesant fod yn weithwyr yn ngwinllan eu Har- 
ghyydd Iesu Grist, nid yn unig yn gwrthod deg- 
ymu at Ayaith yr Arglwydd, ond y maent yn wyn- 
eb-agored yn gwario y cyfryw am y gwenwyn uff- 
ernol sydd yn dihoeni y genedl uwch ben y pydew 
diwaelod ! ! ragrith ; ie, gwaeth na rhagrith. 
Proffesn canlyn yr Oen trwy dylodi ac erlid, trwy 
fywyd ac angeu, ac ar yr un pryd yn gwario mil- 
oedd o bunau yn rhagor bob blw r yddyn am dcliod- 
ydd meddwol sydd yn dinystrio y byd, nag y 
maent yn gyfranu at achub y byd ! Yr wyf yn 
teimlo y carwn gael cyfleustra i draethu y sylwad- 
au yma yn wyneb pob Cymro a Chj'mraes, yn y 
fath fodd, nes eu hargyhoeddi i ymadael am byth 
a phob dyferyn o ddiodydd meddwol, ac i wneyd 
^eu dyledswyddau tuag at ledaenu yr efengyl. 



50 LLWYBKAU BYWYD. 

Tiia byddai Cymru yn dywysogaeth. offeiriadol, ac* 
yn goron gogoniant yn Haw yr Arglwydd o genedl- 
aeth i genedlaeth, heb berygl i'r dydd ddyfod ag 
y bydd darllen o'r bedwaredd hyd y bunied benod 
o Alarnad Jeremiah yn gymwysiadol uwch ben 
Cymru. 

V. CWYN DOETHINEB. 

Galarnad ddirwestol a leinw fy mron, 

Fel dyfroedd y ceisia ymdywallt, 
Maent hwy sydd yn yfed diodydd y fall,, 

Yn peri i mi wylo yn ddyf n-hallt ; 
Mae amser i chware a chanu yn lion, 

Ac amser i fawr orfoleddu, 
Ond amser i wylo, a'm calon yn brudd, 

I mi yn awr sydd yn gweddu. 

Yn fore gadewais drigfanau y wlad, 

LleV oeddwn i gynt yn preswylio, 
Yn cyd-lawenychu ag engyl y Bef, 

Mewn gwynfyd nas gaTlaf anghofio ; 
Ond eariad a'm dygodd i gyrchu yn ol, 

Y defaid a aeth ar gyfeiliorn, 
At ffrydiau o ddyfroedd, a phorfa sydd fras r 

Daw'r oil a'm canlynant yn union. 

Ar blant y ddynoliaeth y galwaf yn fwyn, 

I ddyfod ar ol fy nysgeidiaetb, 
Doethineb wrth fesur, a deall yn hael, 

O ! deAvch ar ol fy ngwybodaeth : 
Paham mewn oferedd yr yfwch, heb ball, 

Wirodydd a'ch gwna yn ynfydion ? 
Mi wylaf oblegid eich gweled yn mhell, 

O'm ffrydiau iacbaol a'm ifynon. 

Gwna'r rhai'n ddisychedu y truan a'r llesg, 

A'm dwfr barha yn ddiddarfod, 
Afonydd sydd genyf yn tarddu heb ball, 



I GYMRU AC YN OL. 51 

Paham na chynierwch o'm diod ? 
O ! deuwch yn brydlon, a phrynweh yn rhad, 

Heb arian, heb werth 'rwyf yn rhoddi : 
O ! wylaf mewn of n y gwelaf ry w ddydd, 

Ddiodydd y pwll yn eich boddi. 

Ddynoliaeth wrthnysig, ! gwrandaw fy llef r 

Dy blant ymgeleddaf yn dirion, 
O'm llestr tywalltaf laeth, olew, a mel, 

I bawb a'm canlynant yn ffyddlon ; 
A gwledd anghydmarol yn mhalas fy Nhad 

A roddaf i bawb ewyllysio ; 
Ond hyn, gwnaf i tithau i wylo ryw ddydd,. 

Boed miloedd am hyn yn fy ngwawdio. 

'Bwyf wedi cyhoeddi trwy oesoedd y byd, 

\ Na chwenych y gwin pan gynhyrfo/ 
Ehag trwy ei effeithiau heb obaith yn Nuw r 

Yn uffern y bydd it' ymdreiglo ; 
Er hyny mae rhai a wenieithiant i mi, 

Gan addaw dros byth fy nghofleidio, 
Yn yfed yn gyson oY gwenwyn ag sydd 

Yn boldi mil myrdd gan eu damnio. 

O ! ddeiltion, a fynwch chwi wario yn ffol 

Eich arian a'ch nerth trwy eich bywyd r 
Am ddrwg ac angeuol ddiodydd y ddraigv 

A'ch gyrant i dir angenoctyd % 
Pa bethau a fedwch tu arall i'r bedd, 

Os heuwch bob dydd lygredigaeth, 
Ond sylwedd euogrwydd cydwybod o hyd r 

Gan ochain mewn gwae ac anobaith % 

I wledydd 'rwy'n rhoddi diodydd yn rhad r 

A dorant eu syched yn gyflawn, 
Yn ffrydiau y tarddant dan riniog fy nhy r 

Ac ant trwy y ddaear yn ifyddlawn ; 
Ond och ! er yn golled o fythol barhad r 

Y ddiod losgedig a fynant, 



52 LLWYBBAU BYWYD. 

Am hyny 'rwy'n wylo o'u plegid fel tad, 
A hwythau yn ynfyd a chwarddant. 

Ond hwytbau a wylant yn chwerw ryw ddydd, 

Ac yna yn fore a'm ceisiant, 
A minau'r pryd hyny yn gwledda yn lion, 

Fy wyneb^byth mwy ni chanfyddant ; 
Eu hamser a ddarf a, a hwythau yn ol, 

Heb ddwfr i dori eu syched, 
Dyf eryn i oeri y taf od ni fydd : 

O ! pwy a ddesgrifia y golled ? 

Cynygiais eu harwain er garwed eu taith, 

A'u llenwi a phob dymunoldeb, 
A'u gwisgo a dill ad nas gwelir eu hail, 

Nes cyraedd i dir anfarwoldeb ; 
Ond hwy a'm gwatwarent yn ynfyd a ffol, 

Nes ydoedd eu haf wedi darfod : 
Am hyny fe bery eu ganaf dros byth, 

Mewn gwae yn y pydew heb waelod 

Mawr golled yw colli cwpanaid o ddwr, 

Pan fyddys yn marw o syched, 
Ond colled sydd filoedd o weithiau yn fwy 

Yw colli doethineb i'w hyfed : 
Mwy colled y w hyny na cholli y nef ! 

Mae'n gymaint a cholli yr enaid ! 
A cholli elfenau dedwyddwch yn llwyr, 

? Rwyf nawr yn galaru o'i blegid. 

Ond er i filiwnau fy ngwrthod yn hyf, 

Gan yfed elfenau trueni, 
Fe'm canlyn dyrfaoedd can amled a r ser, 

Yn ddiogel i fro y goleuni : 
Ac yno cant wledda ar ffrwythau y coed 

A dyfant ger afon y bywyd, 
Oan feddu cyflawnder y Duwdod yn un, 

Mewn gwynfyd a bery yn hyfryd. 



DETHOLION O'R CYLCHGRONAU. 53 

CYFNOD V. 



DETHOLION O'R CYLCHGRONAU I FYNY 

HYD 1881. 
O bryd i bryd cawn bleser wrth anfon ysgrifau 
ar wahanol faterion i'r Drych, Saner America, Y 
Cyfaill, Blodaxt yr Oes, a chylchgronau eraill ; a 
hyderwyf foci rhai o lionynt wecli bocl o ryw fen- 
ditli a dy dolor deb, yn gymdeitliasol a chrefyddol. 
Ar ol darllen yn y Drych am Tachwedd 22, 1877, 
hysbysiad " Un o Offeiriaid Derwyddol America," 
cynyrchodd fy meddwl y llinellau canlynol : 

Gwnaethym heddyw lawenychu, 
Am i'r Drych yn fwyn hysbysu 
Fod mawr rodd o dir Columbia, 
Ar ei gyrf a tua Gwalia ; 
Rhodd sydd fwy na'r aur a'r arian, 
Ac na holl drysorau anian ; 
Rhodd i Myfyr y Derwyddon, 
Heb ei mwy gan feibion dynion. 

Gan ei fod yn offeiriadu 
Hen ddefodau y cromlechi, 
Mewn mawr sel, fel Saul o Tarsus, 
Gyda thywyll bethau dyrys, 
Rhodder iddo'r trysor penaf, 
Beibl Duw y gwerthf awrocaf : 
A boed iddo ef trwy hyny, 
" Glywed lief, a gwel'd goleuni." 

Saul erlidiwr yr athrawon, 
A llabyddiwr Cristionogion, 



54 LLWYBRAU BYWYD. 

Trwy fawr rodd o dragwyddoldeb, 
Gaf odd grefydd yn ei phurdeb : 
Myfyr oedd yn cyfeiliorni 
Wrth ryw hen Dderwyddol feini ; 
Bydded iddo mwy i wledda 
Ar fawr aberth plant Columbia. 

Beibl sydd fel mor o gariad, 
Gwell i ddyn na haul a lleuad ; 
Pan bo'r nef yn myned heibio, 
Pery hwn dros byth i'w nofio : 
Yn mhen miloedd maith o oesau, 
Boed i Myfyr gyda'i ffryndiau, 
Wel'd o'r arch fu ar Galfaria, 
Ddyfnion eiriau y Jehofa. 

Pan bo'r rhodd ' gael ei dadlenu, 
Myrdd a f o'n offrymu gweddi, 
Am i gynwys hon yn ffyddlon 
I gyrhaeddyd at ei galon ; 
Fel bo Myfyr yn ei ddiwedd, 
Trwy y Beibl, mewn gorfoledd, 
Gyda'r seintiau a'r angylion, 
Yn Nghaersalem dan ei goron. 

" Geiriau Duw sydd eiriau purion," 
Yn goethedig i'w dirgelion ; 
Goleu ro'nt am dragwyddoldeb, 
Am a aned yn y preset) ; 
Ac am ryfedd waith y Duwdod 
Trwy y greadigaeth isod : 
Gwledda ynddynt, gan ryfeddu, 
Gaffo Myfyr heb ei haeddu. 



PLEIDIO SOBBWYDD. 

Mae llais ysbrydoliaeth at blant y ddynoliaeth, 
O^ddechreu yr oesau yn para yr un ; 



DETHOLION o'e CYLCHGRONAU. 55 

Er syrthio a chodi, a cheisio a cholli, 
Gwna eto eu galw i'w fynwes ei hun. 

herwydd fod niiloedd o rai diymgeledd 
Tn dyoddef creulondeb ac eto yn fud, 

Am hyny adseinia niwyn lais ysbrydoliaetk, 
O agor dy enau dros rai sydd yn fud. 

Paham y gwnei hepian? paham y gwnei gysgu? 

A ydyw dy galon o gareg neu ddur ? 
Paham na wnei wylo, a deffro i weithio 1 

Mae bywyd y meddwon yn greulon yn wir. 

Pwy gyfrif y gwragedd rhinweddol a lethwyd. 

Neu eto a wthir i waelod y bedd? 
Trwy greulon gyfeddach anwyliaid eu mynwes. 

Pa galon na theimla wrth weled eu gwedd ? 

Pa faint o amddifaid a gweddwon a wnaethpwyd? 

Pa faint a gollasant ddysgeidiaeth a dawn ? 
Yn lie rhagorfreintiau boreuddydd y bywyd, 

Hwy gawsant gymylau hwyr-ddydd y prydnawn. 

Mae miloedd sydd eto heb weled goleuni 

Trwy lais ysbrydoliaeth yn gwaeddi yn groch, 

Ar bawb sydd a chalon a all gydymdeimlo, 
Difoder y gwirod a'r gwin sydd yn goch. 

Chwychwi sydd a llygaid a medr i weled 

Effeithiau ofnadwy diodydd y fall, 
A fedrwch chwi dewi a pheidio cyhoeddi 

Yn erbyn y gelyn bob dydd yn ddiball ? 

1 faes yr ymdrechfa rhwng dirwest a meddwdod 

Gwahoddir trigolion y ddaear i gyd ; 
Yn erbyn dylanwad y fasnach uffernol, 
O agor dy enau yn achos y mud. 



56 LLWYBRAU BYWYD. 

KHYFEDD WAITH DUW. 

Fe welir rhyfeddodau fyrdd 
Trwy'r greadigaeth faith ; 

Efe ag sydd tu draw i'r oil, 
Anf eidrol yw ei waith ! 

Ei fysedd ef a wnaeth yr holl 
Wrthrychau yn y byd ; 

A'r heuliau grogodd ef mewn trefiii 
Trwy'r nef oedd ar ei hyd. 

Pe rhagddo 'r ai dychymyg dyn 
Trwy'r eangderau inaith, 

A phasio myrddiwn myrdd o ser 
Bob eiliad ar ei daith, 

A myn'd heh orphwys nos a dydd,. 

Dros oesau rif y dail ; 
Er hyny, welai ddim ond cwr 

O waith y Crewr hael ! 

Ond yn yr iachawdwriaeth wiw 

Bydd cyfoeth Duw heb len, 
Yn y Jerusalem sydd fry 

fewn i'r nefoedd wen. 

Gwyn fyd y dysglaer deulu fydd 

Yn sefyll ger ei fron, 
Cant yfed byth o'i gariad ef, 

A gwel'd ei wyneb lion. 

Ni welodd llygad dyn erioed, 

Ni ddaeth i'w galon chwaith, 
Y darpariaethau fydd gan Dduw 

1 dragwyddoldeb maith. 

Tu draw i oesoedd rif y ser, 

A rhif y tywod man, 
Yn mhlith y gwaredigol lu 

Dechreuol fydd y gan. 



DETHOLION o'E CYLCHGRONAU. 57 

Bydd tragwyddoldeb ar ei hyd, 

A'r oil sydd ynddo'n bod, 
Yn methu ag amlygun llawn 

Weithredoedd Duw a'i glod. 



Y SABBOTH. 

O bob rhyw ddyddiau a fwynheir, 

Y Sabboth wyf yn weled 

Y mwyaf gwerthfawr er llesad, 
Khag trallod, poen, a lludded ; 

Yr ych a'r asyn yn ddiau 

Chwenychant ddydd i orphwys ; 
Fr rhai'n yn dirion Duw a wnaeth 

Y Sabboth yn baradwys. 

Ond dynolryw hyd eitha'r byd 
Ddylasent werthfawrogi 

Y dydd a roddes Brenin pawb, 
Er mantais i'w addoli ; 

Mae hwn yn ddydd i bob rhyw radd 
I orphwys rhag blinderau, 

O swn olwynion bycf, mewn hedd, 
Dan gysgod Craig yr Oesau. 

Mae'r Sabboth ddydd yn arlun gwan 

O Eden baradwysaidd, 
Pan oedd y ddaear oil i gyd 

Mewn harddwch, heb anwiredd ; 
Pan y blodeuai anian oil 

Mewn tegwch a gogoniant, 
A dyn yn hardd ar ddelw Duw 

Yn seinio can a moliant. 

A chan i Adda syrthio'n ol 

O Eden a'i holl swynion, 

Mwy anhebgorol 'nawr i ni 

Yw'r Sabboth a'i f endithion ; 
5 



58 LLWYBRAU BYWYD. 

I gloffion a lluddedig rai 

Mae'n fhoddi meddyginiaeth, 

Ac hebddo byddai yr holl fyd 
Yn gruddfan mewn anobaith. 

Sabbothau sydd i berchen ffydd 
Fel ffrwythau pren y bywyd, 

Er nerthu y blinedig rai 
I deithio tua'r gwynfyd ; 

A dyfroedd pur yn ffrydiau byw 
Ar hyd y ffordd i Granaan, 

Er disychedu a glanhau 

Y rhai oedd gynt yn aflan. 

Pellddrychau y'nt o uchel radd 

Yn myd y gorthrymderau, 
Er dangos bro sydd uwch y ser 

Yn rhan i blant y dagrau ; 
Cerbydau ydynt i'r holl saint 

Pw cludo i'r orphwysfa, 
O fewn i'r drydedd nef, lie bydd 

Holl deulu Duw yn gwledda. 

Ni welodd llygad dyn erioed, 

A'i galon ni ddych'myga, 
Am filfed ran y cariad-wledd 

Y Sabboth ni ddarfydda ; 
Y deml hardd yn ninas Duw, 

A'r Oen fydd yn ei chanol, 
A'r gwaredigion oil o fewn 

Y Duwdod anwahanol. 



DEIGEYN. 

Y deigryn pur, beth ydyw hwn f 
Beth ydyw ei sylweddau ? 

Pwy a'i cynyrcha? a pha bryd? 
A ydyw yn ddiddechreu ? 



DETHOLION o'r CYLCHGRONAU. 59 

Ai brodor yw o'r nefol fyd? 

A ydyw yn dragwyddol ? 
Ai deilliaw wnaeth o ddynolryw 1 

A ydyw yn anf eidrol ? 

A ydyw yr angylion g-lan, 

Neu hwy sydd wedi eu colli, 
O fewn i'r nef, neu uffern ddofn, 

Tn medru ei gynyrchu ? 
A ydyw beirdd, sydd fawr eu dawn, 

A chryfion eu cyneddfau, 
Yn medru llwyr ddeongli hwn, 

A mesur ei derfynau ! 

Fe ddy wed llais sydd dan fy roron, 

Nas gellir byth gyflawni 
Darnodiad 11a wn ag ysgrifbin, 

O'r deigryn crvvn a'i deithi, — 
Am fod ei swynion fel y gwlith 

Tn tynu eu hadnoddau, 
O'r dyfnder, ac o'r nefoedd fry, — 

Mae'n for o ryfeddodau ! 

Dau fath o ddeigryn welaf fi 

O fewn y greadigaeth, 
Sef deigryn anobeithiol ddyn, 

Tn ngolwg colledigaeth : 
A'r ail genedlir dan y fron 

Trwy gariad mewn trallodion, 
Ac ynddo ddelw Duw mewn cnawd, 

A'r nefoedd a'i hanfodion. 

Un deigryn leinw'r fynwes brudd 

O drallod, poen, a dychryn. 
Am fod anobaith dan y fron 

Tn dif a megys gwyfyn ; 
Ond deigryn gobaith, dyna'r perl 

Sydd megys ysbail rhyfel ; 
A Duw y duwiau geidw hwn 

Fel enaint yn ei gostreJ. 



60 LLWYBKAU BYWYD. 

Mawr ddyfnder o drueni sydd 

Yn cyfansoddi deigryn ; 
Ac hefyd cariad uchel ryw 

Sydd eang, a did erf yn ; 
Mae iaith yn pallu, am ei fod 

Yn cynwys yr Anfeidrol, 
Ac hefyd gyfrifoldeb dyn, 

Sydd ryfedd a thragwyddol. 

Paham y ceisir gan y bardd 
Ddywedyd beth yw deigryn, 

Gan fod ei darddiad draw yn mhell, 
Mewn byd sydd yn ddiderf yn ! 

Rhyw fo<d ysbrydol yw ei dad. 

fangre anweledig, 
A sylweddolir ef o fewn 

Y fynwes archolledig. 

Mae deigryn pur, fel dyn ei hun, 

1 bara yn dragwyddol, 

A drych a fydd mewn byd a ddaw, 
I ddangos yr Anfeidrol ; 

Perl anmhrisiadwy ydyw ef, 
Yn ngofal Duw y duwiau ; 

Holl ddagrau'r saint, fe'u ceidw byth 
Yn bur yn ei gostrelau. 

Os gellir traethu cynwys gwae 

Plant dynion mewn cystuddiau, 
Ac hefyd gynyrch cariad Duw, 

Sydd ryfedd a diddechreu ; 
Fe ellir hefyd yr un modd, 

O fewn yr un terfynau, 
Egluro'r holl hanfodion sydd 

Yn cyfansoddi dagrau. 

Ar ddagrau dysglaer fel y ser 

Y llygaid a esgorant, 

Ac a amlygant rhwng dau fyd, 
Ddirgelion a gogoniant ; 



i 



DETHOLIOX O'R OYLCHGRONAU. 61 

Cynyrchir hwy mewn mynwes friw, 

Trwy obaith, ffydd, a chariad, 
Er gwaredigaeth o bob gwae, 

Trwy bryniant trist y Ceidwad, 

Er lleied yw y deigryn pur, 

Mae ynddo fawrion bethau ; 
Mae ynddo for i'w nofio byth, 

Sydd ryfedd ei wrthrychau : 
Oi fewn argreffir, fel o bell, 

Holl blygion colledigaeth, 
Ac hefyd iachawdwriaeth gras, 

A delw Duw mewn arfaeth. 

Ehyw gysegredig fyd yw hw T n, 

Nas dichon pawb ei weled ; 
Ehy ddwfn i'r angylion yw! 

Bhy uchel i gythreuliaid ! 
Ha! Duw mewn enawd a greodd hwn. 

Ac nid i'w ddadansoddi; 
Ond careg wen a'r enw yw, 

Gan Iesu a'i ddyweddi. 



GOLYGFEYDD MOESOL. 

A myfi, yn mhlitb miloedd, yn teithio taith an- 
nychweladwj-, daethym at odre mynydd uchel, ac 
yr oedd y brif ffordd yn pasio ar ei aswy ; ond er 
ei fod yn uchel, teimlwn awydd i esgyn i'w gopa, 
am y tybiwn y cawn oddi yno weled yr holl ardal- 
oedd ag oeddwn i fyned trwyddynt, yn nghyd a 
chyrau'r wlad ddymunol. Ac yn fy awyddfryd 
gadewais y ffordd ar fy aswy, gan esgyn heibio i 
gyflawnder o goed ffrwythau ; a thra yr oedd eu 
ffrwythau maethlon a'u harogl balmaidd yn ad- 
fywio fy natur luddedig, yr oedd swn yr awelon 



62 LLWYBRAU BYWYD. 

yn sio rhwng y dail, a pheroriaeth y cor asgell- 
og o'm ewmpas, yn cynyrfu fy enaid i addoli 
Creawdwr a Chynaliwr y rhai hyn oil. A thra y 
rhyfeddwn at brydferthwch y blodau a gusanent 
fy nhraed, clywwn lais o'm hoi yn dywedyd wrthyf/ 
" Ni wisgwyd Solomon yn ei holl ogoniant fel un 
o'r rhai hyn." A thybiwn gan fod llwybrau dyn 
wedi eu palmantu a'r fath brydferthwch, fod yn 
rhaid fod ynddo Ef ei hun ogoniant mwy rhyf- 
eddol. Yna daethym i agorfa fanteisiol i weled yn 
mhell ar yr ochr aswy, ac yno eisteddais dan gys- 
god pren i fwynhau yr olygfa. Ychydig yn mlaen 
o'r fan y troais i'r mynydd, gwelwn fod ffordd yn 
troi i'r de oddiar y brif ffordd, gan ddisgyn i ddyff- 
ryn hardd a swynol, ac yr oedd ei ymddangosiad 
yn ddeniadol. xlc ar y groesffordd yr oedd dau 
fyneg-bost, ac mewn llythyrenau mawrion y geir- 
iau hyny yn argraffedig ar yr un a gyfeiriai i'r 
dyffryn, " Gwna yn llawen wr ieuanc yn dy ieu- 
enctid, a llawenyched dy galon yn nyddiau dy 
ieiiencticl, a rhodia yn ffordd dy galon, ac yn ngol- 
wg dy lygaid ;" a'r Hall a gyfeiriai ar hyd y brif 
ffordd, ac yn argraffedig arno, " Ffordd y bywyd 
sydd fry i'r synwyrol, i ochel uffern obry." 

Sylwn fod Uawer o'r pererinion yn sefyll i ystyr- 
ied i ba le yr oedd y ddwy ffordd yn arwain ; ond 
yr anystyriol a gyflyment i waered, gan ddewis 
mwyniant pechod dros amser ; ond y rhai synwyr- 
ol a aent ar hyd y ffordd ag oedd yn gogwyddo ar 
i fyny, gan ymwroli fel rhai yn ceisio gwlad, er 



DETHOLION o'r CYLCHGROXAU. 63 

foci llawer o honynt yn gruddfan a galaru am fod 
eu cyfeillion a'u perthynasau yn cefnu ar y ftbrdd 
dda. Tna pan ddaethyin ataf fy him, yr oedd cys- 
godion y nos yn dechreu taenu eu mantell droswyf 
mewn unigedd tir anadnabyddus, a'r holl olygfa 
yn diflanu o'm golwg ; a clian fod yr hin yn ddy- 
munol, tybiais y gallwn orphwys a cliysgu hyd y 
bore lie yr oeddwn yn ddiberygl ; ac wedi i mi 
gyflwyno fy hun i ofal Tad ein hysbrydoedd, gos- 
odais fy mhen i orphwys ar fon y pren, a chysgais. 
Ond yn fuan breuddwydiais fy mod yn cael fy am- 
gylchu gan fwystfilod ; mewn braw deffroais, gan 
esgyn rhwng y cangenau a gysgodent droswyf ; ac 
yn awr clywwn ruadau bwystfilod yr anialwch u yn 
ceisio eu bwyd gan Dduw." Nid oeddwn yn medd- 
wl am y fath berygl yehydig amser yn ol, pan yn 
cyflwyno fy hun i ofal Gwyliedydd yr holl ddaear, 
ond diolch, " Wele ni huna ac ni chwsg Ceidwad 
Israel." Yna cefais fod Pensaer pob perffeith- 
rwydd wedi darparu diogelfa i mi rhwng cangenau 
y pren ; ac ar ol i mi blethu y man geinciau yn 
gylch o'm cwinpas, teimlwn fod fy ngwely yn im 
paradwysaidd, canys yr oedd yr awelon yn fy siglo 
yn yr eangder, ac uwchben gwelwn fur allanol 
Palas y Brenin Mawr ; ac O ! y fath olygfa ogon- 
eddus — yr oedd megys mor gwyrddlas yn gorch- 
uddio'r eangderau diderfyn, a'i feini megys mil- 
oedd o berlau anmhrisiadwy yn dawnsio ar ei 
wyneb, gan adlewyrchu gogoniant ei Adeiladycld, 
yr hwn sydd yn preswylio o'i fewn, "yn y goleuni 



64 LLWYBEAU BYWYD. 

nas gellir ciyfocl ato." A thra y sibrydwn yr ys- 
grythyrau hyny, " Gogoniant yr Arglwydd fydd yn 
dragywydd," "Yr Arglwydd a lawenycha yn ei 
weithredoedcl," "Mor ardderchog yw dy weithred- 
oedd, Arglwydd," cysgais hyd oni ddaeth y 
wawrddydd, a plieroriaetli y cor asgellog, i'ni cym- 
ell i roesawu brenin y dydd ar ei " ddyfodiad allan 
o'i ystafell;" yna disgynais i ddiolcli i'r Hwn y 
perthyn iddo ddiangfaau rliag marwolaetli, gan 
ddeisyf ei nawdd ar hyd y dydd. Cyehwynais tua 
chopa'r mynydd, a pho uwchaf yr awn, anhawddaf 
ydoedd ei ddringo ; ond erbyn canol dydd daeth- 
ym i gysgod craig, ac yn ij lludded eisteddais a'm 
gwyneb tna'r de, pryd yr ymagorodd gweledigaetli 
o'ni blaen nas gwelir yn ami ei chyffelyb. O'r fan 
hono gwelwn holl derf ynan y dyffryn swyngyf ar- 
eddol y cyfeiriais ato o'r blaen ; ac O ! y f atli dwyll 
sydd yn y byd, canys o'r fan hon ymddengys y 
dyffryn crybwylledig y mwyaf twyllodrus o holl 
ddyffrynoedd y byd, a chyn y dechreuwyf ei ddar- 
lnnio, bydded hysbys nas gallaf ond nodi rhai o'i 
brif nodweddion, canys y mae iddo ystyriaethau 
tragwyddol ac anolrheinadwy, am hyny ceisiaf 
gadw o fewn terfynau gwirionedclau eglur a diym- 
wad y byd moesol, " Canys fe ddygir pob gair a 
gweithred i farn, pa un bynag a fyddo ai da ai 
drwg." 

Sefyllfa ddaearyddol y dyffryn. — Rhedai 
mewn cyfeiriad de-orllewinol, ar draws y cyfandir 
mawr hyd ymyl y mor brwmstanaidd y clywsom 



DETHOLION o'e CYLCHGRONAU. 65 

am dano. Terfynid ef ar y tu deheuol gan greig- 
iau ofnadwy tir cysgod angeu ; ond yn ogleddol 
gan fynydd-dir hardd a ffrwythlon. Yr oedd ffurf 
fewnol y dyffryn, fel y nodais o'r blaen, yn ei gwr 
deheuol, yn hardd, ffrwythlon, a swynol ei olyg- 
feydd ; ond po bellaf i'r gorllewin yr elai, yr oedd 
yn dyfnhau, ac felly yn gyfatebol yr oedd ei lech- 
weddau yn myned yn fwy ofnadwy a pheryglus, 
ac yr oedd ei ganolbarth mor ddwfn fel nad oedd 
y preswylwyr un amser yn gweled goleuni haul, a 
gorchuddid hwy bob amser gan gwmwl du o darth 
a mwg, ac felly "rhodiant wrth lewyrch eu tan eu 
hunain, ac ymlenwi yn ol eu cyngorion eu hun." 

Poblooiad y dyffryn. — Poblogid ef yn benaf 
gan ymfudwyr o wledydd ereill. Fel y nodais o'r 
blaen, yr oedd llawer yn myned iddo yn y cwr 
dwyreiniol ; ond yr oedd llawer yn rhagor yn 
myned iddo o'r mynydd-dir gogleddol — rhai mewn 
cerbydau ardderchog, eraill ar feirch, ac eraill ar 
draed, ond yr oeddynt oil yn cyflymu fel ynfydion 
dros y ffyrdd llydain oedd yn tywys i dywyllwch 
tragwyddol ; ond sylwn fod miloedd yn myned i 
waered yn anfwriadol yn y dull a ganlyn : Yr oedd 
y terfyn rhwng y mynydd-dir a'r dyffryn yn an- 
mhenderfynol, ac yr oedd cilfachau o'r olaf yn 
rhecleg yn mhell i'r blaenaf, ac felly rhedai ceinc- 
iau o'r mynydd-dir rhwng y cyfryw gilfachau ; a 
chan fod miloedd o breswylwyr y mynydd-dir yn 
ymbleseru ar y cyfryw glogwyni, yr oedd llawer o 
honynt yn syrthio drosodd i'r dyfnder islaw. 



66 LLWYBRLU BYWYD. 

Byddai rliai feirw yn eu cwympiadau, eraill a 
dorent aelodau fel nas gallent adfern eu hunain i 
ddiogelwch, eraill a syrthient i byllan lleidiog nes 
difwyno en hunain mor ddrwg fel y digalonent 
ddychwelyd yn eu budreddi at eu lien gydnabod, 
ond dewisent yn hytrach fyw a marw yn eu cyflwr. 
Eithr gwelwn lawer yn dringo i fyny ar eu traed 
a'u dwylaw dros y creigiau serth ; ac O! y fath 
olygfa druenus oedd arnynt, rliai yn ddeillion, er- 
aill yn gloffion, eraill a'u gwynebau mor welw a 
rliai yn dianc o safn angeu — eu llygaid yn goch- 
ion, a'u geneuau yn gloedig gan syched, eu cnawd 
yn rhwygedig, a'u dillad yn aflan a charpiog. 
Oeh ! nis gallaf eu darlunio, canys iaith a balla. 

A tlira yr oeddwn yn synu uwcliben yr olygfa 
druenus, nesaodd ataf hen foneddwr o ymddang- 
osiad anrhydeddus, gan gyfarch gwell i mi ; ac 
wedi iddo eistedd wrth fy ochr, gofynodd i mi, 
"" Y cyfaill, o ba le yr ydwyt yn dyfod, ac i ba le 
yr ydwyt yn myned, a pha beth a geisi mewn un- 
igedd yn y mynydd hwn?" Atebais ef, fod fy 
henafiaid yn ddinasyddion o'r hen Baradwys, ond 
iddynt encilio o'u gwlad freiniol i wlad bell, ac 
oddi yno fy mod yn dyfod i geisio " gwlad well," 
yr hon a gollwyd, a chan fy mod wedi clywed fod 
Brenin presenol y " wlad ddymunol" yn gyfath- 
rachwr a mi, a'i fod wedi anfon cenadau at ei holl 
berthynasau gwrthryfelgar i'w gwahodd adref, gan 
addaw adferiad iddjnt o'r holl ragorfreintiau a 
gollwyd, a hyny yn rhad — am hyny ar fy mherer- 



DETHOLION o'r CYLCHGRONAU. 67 

indod yr wyf, mewn gobaith y cyraecldaf y wlad,. 
ac y derbynir fi i ffafr y Brenin ; ac mi a esgynais y 
mynydd hwn, gan dybied y gallwn weled oddi yma 
y ffordd tuag yno, trwy ardaloedd dyeithr i mi, ae 
wele fi yn rhyfeddu uwch ben dyrus ryfeddodau'r 
byd. Yna sylwai yr ymwelydd, " Y cyfaill, y mae 
pob peth yn dda, canys yr wyf fi yn un o weision 
Brenin y wlad yr wyt ti yn ei cheisio, wedi fy an- 
fon allan yn wyliwr ac yn gyfarwyddwr i rai fel 
tydi, ac os cymeri dy gyfarwyddo genyf, ti a fyddi 
yno yn sicr yn yr iawn bryd, a rhag i ti ameu fy 
ngonestrwydd, wele i ti sel y llywodraeth." Am- 
lygais iddo fy llawenydd o gyfarfod a'r fath gyfaill 
ag ef, gan ei fod yn rhoddi y fath gysur i mi, 
ddyeithr llnddedig; yna gofynais iddo, a fyddai 
gwrthwynebiad ganddo egluro i mi rai o'r golyg- 
feydd ag oedd o flaen ein llygaid. Atebodd yntau 
nad oedd, am fod yr holl ardaloedd a welem yn 
adnabyddus iddo ; yna cymerodd yr ymddyddau 
a ganlyn le rhyngom : • 

Gofynais — Beth y w enw'r dyffryn ofnadwy yna ? 

Gyfarwyddwr — Y mae mwy nag un enw arno, 
sef (1.) Anghymedroldeb. (2.) Meddwdod. (3.) 
Dystryw, &c. 

Gof — I ba deyrnas y perthyn efe ? 

Cyf — Un o brif dalaethau teyrnas y tywyllwch 
ydj r w ; ac y mae holl drefnyddiaeth y dyffryn yn 
cael ei gario yn mlaen wrth gyfarwyddyd Diafol a 
Satan. 

Gof. — Faint yw oedran y dyffryn ? 



68 LLWYBRAU BYWYD. 

Cyf. — -Y mae yn agos can hyned a'r bycl. 

Go/.— A ydyw pawb a fu, y sydd, ac a ddaw i 
breswylio i'r dyffryn yn eiddo tragwyddol i Satan ? 

Cyf. — Ydynt, oddieitlir yr ychydig sydd yn 
llwyddo i ddianc oddi yna ; " oblegid ni chaiff na 
chyfeddachwyr, na diotwyr, na meddwon, etifeddu 
teyrnas nefoedd." Y mae yr holl ddyffryn a'i gyf- 
lawnder o dan fellditli Duw. 

Gof. — Os felly, pa fodd y mae Satan yn llwyddo 
i gael cymaint i'r f ath drueni ? 

Cyf. — Am ei fod yn dduw y byd hwn, ac felly 
yn meddu cyflawnder o gyfoeth y byd er darparu 
pob math o swynion i ddenu yr anystyriol trwy 
fwyniant presenol. 

Gof. — Paham y caniata Duw i gymaint gael eu 
dinystrio yn y dyffryn, ac na orchuddid ef a mor 
marw tragwyddol, fel y gwnaed a Sodom ? 

Cyf — Y mae llawer o resymau am hyny, ac wele 
xai o lionynt : (1.) Y mae pawb wedi derbyn digon 
o synwyr i weled mai drwg sydd ynddo. (2.) Y 
mae pawb wedi derbyn digon o allu i gadw rliag- 
ddo. (3.) Am fod pob dyn wedi ei gynysgaeddu 
Sj rhyddid moesol i ddewis da neu ddrwg. (4.) Am 
fod Duw yn rhybuddio pawb, trwy ryw foddion, o 
druenusrwydd y lie. (5.) Ni chaniata efe i Satan 
gadw neb yna trwy clrais ; ond y mae efe mor gyf- 
rwys i dwyllo, fel mai ychydig mewn cymhariaeth 
sydd yn dringo allan i oleuni, canys y nos a'u 
gorchuddia yna. i( Y rhai a feddwant, y nos y 
meddwant." 



DETHOLION O'r CYLCHGEONAU. 69 

Gof. — Gan nacl yw y dyffryn yn cynyrchu ond 
ychydig neu dclim o angenrheidiau bywyd, o ba le 
y maent yn cael eu holl adnoddau cynaliol ? 

Cyf. — O'r mynydd-dir ardderchog yna. 

Gof. — I ba deyrnas y perthyn y mynydd-dir ? 

Cyf. — I deyrnas y goleuni, a'i enw Tir Cymed- 
roldeb. " Pob peth sydcl gyfreithlon i mi ; ond nid 
yw pob peth yn llesau," &c. 

Gof. — Os mai i deyrnas y goleuni y perthyn ef, 
pa fodd yr a cymaint o'i breswylwyr i'r dyffryn 
ty wyll islaw ? 

Cyf. — Trwy lawer modd : (1.) Ti a weli fod yr 
holl fynydd-dir yn gogwyddo i'r dyffryn, fel y mae 
yn anhawdd gwybod y terfyn mewn llawer cymyd- 
ogaeth, ac oblegid hyny y mae miloedd mewn di- 
faterwch yn myned yn rhy bell, ac oblegid hyny, 
" Y mae y goleuni sydd ynddynt yn troi yn dyw- 
yllwch," a'r canlyniad yw, ant rhagddynt o ddrwg 
i waeth dros y clogwyni dinystriol. (2.) Trwy fod 
llawer yn ymhyfrydu mewn chw T areu ar y clogwyni 
peryglus, er dangos eu dewrder a'u hunan-lywod- 
raeth gwag-ymffrostgar ! Ond och ! llithro y mae 
traed y rhan fwyaf o honynt uwch ben y dyffryn 
anadferadwy, gan dreiglo i waradwydd trag- 
wyddol ! ! 

Gof. — Gan fod cymaint o breswylwyr y mynydd- 
dir yn myned i ddinystr meddwol y dyffryn yn 
barhaus, paham na ddarparid rhyw w^aredigaeth, 
megys mur uchel, er atal pawb rhag myned iddo ? 

Cyf — (1.) Nid yw y Barnwr cyfiaw T n yn gweled 



70 LLWYBKAU BYWYD. 

yn dda ddarostwng dyn o'i nrddasolrwydd cread- 
igol, trwy gymeryd ei ryddid moesol oddi arno fel 
<3readur cyfrifol. (2.) Y mae y ddarpariaeth ddi- 
ogelaf a'r fwyaf anrhydeddus wedi ei hamlygu, yr 
hon nad yw yn ymyraeth ag hawliau personol, ac 
ond i ni esgyn i ben y mynydd hwn, mi a'i dang- 
osaf i ti, fel y gweli nad oes ei chyffelyb o ran 
diogelwch ac anrhydedd gwynfydedig. Yna dring- 
asom i gopa 'r mynydd, ac O! y fath olygfeydd 
rhyf eddol a welem yn awr ; yr oedd truenusrwydd 
y dyffryn meddwol yn fwy amlwg, ac felly yr olyg- 
fa yn fwy ofnadwy. Hefyd, gwelem oddi yno fwy 
o nodweddion peryglns Tir Cymedroldeb, yn 
nghyda'r cyfrifoldeb ofnadwy y mae miloedd o 
blanfc y goleuni yn myned dano, trwy broffesu eu 
bod ar y ffordd uniawn i ddiogelwch moesol a 
dedwyddwch, ond ar yr un pryd, trwy eu hes- 
iamplan rhyfygus, yn cyfeirio y miloedd anystyr- 
iol ar hyd llwybrau chwant, dros y Uecliweddau 
sydd yn naturiol ymollwng i anghymedroldeb a 
dystryw tragwyddol ; ond yn awr y mae golyg- 
feydd rhagorach. yn hawlio ein sylw. I'r gogledd 
o'r mynydd-dir cymedroldeb,. yr oedd gwlad eang 
ac ardderchog — yr oedd ynddi ei hun yn cynwys 
pob angenrheidiau cysur a dedwyddwch ; ond er 
bod yn eangach a rhagorach yn mhob ystyr na 
holl wledydd y byd, eto nid oedd ond ychydig o'r 
cwr deheuol o honi wedi ei phoblogi, tra yr oedd 
miloedd o fillltiroedd o honi yn cynwys ei myn- 
yddoedd a'i brynian, ei flfynonau a'i ffrydiau, ei 



DETHOLION O'r CYLCHGRONAU. 71 

hafonydd a'i llynoedd, ei choedwigoedd a'i meus- 
ydd blodeuog, ei lianifeiliaid pedwar carnol a'i 
ohorau asgellog, i harddu a dadseinio'r holl froydd 
paradwysaidd a'u peroriaeth gerddgar ; ac yr oedd 
yr lioll amrywion crybwylledig, megys ag un lief 
yn gwahodd y teulu dynol yno i fyw allan o ardal- 
oedd peryglus a nielldithiol. [Yn y fan lion, megys 
rhwng cromfachau, gofynaf , yn enw rhagoriaetliau 
y ddynoliaeth, Pa ryfedd fod rhai mewn sel cariad 
dros foddion er sobreiddio'r byd? Yr wyf yn cyd- 
ymdeimlo a hwynt ; ond yr wyf wedi ymdyngedu 
i fyned yn ol barn (er yn erbyn teimlad) hyd eitliaf 
ij ngallu, ar ol yr iawn — yr iawn yw y goreu a'r 
mwyaf sicr.] 

Gof. — Beth yw enw'r fath wlad odidog ? 
Cyf. — Ei henw yw Llwyrymwrtliodiad. 
Gof. — Paliam y gelwir hi ar yr enw yna ? 
Cyf. — Am fod ei sefydlwyr yn llwyrymwrthod- 
wyr oddiwrth bethau meddwol. 

Gof. — Pa faint o amser s^dd er pan y dechreu- 
wyd ymsefydlu yna ? 

Cyf — Y mae miloedd o flynyddau, ac y mae fy 
Arglwydd wedi adeiladu y tyrau a weli er coffad- 
wriaeth am rai enwog a ymsefydlodd yna yn yr 
. oesoedd gynt. Dyna y ddau dwr ardderchog yna 
sydd yn yniyl eu gilydd — adeiladwyd hwy yn agos 
yr un amser, o gwmpas tair mil o flynyddau yn ol, 
er cof am Samson a Samuel ; ac wele ddinas a 
thwr y Rechabiaid, y rhai sydd i gael eu cynrych- 
ioli yn llys fy Arglwydd Frenin trwy holl oesau'r 



72 LLWYBRAU BYWYD. 

ddaear, yn wobr am iddynt ymneillduo i'r tir liwn 
oddiwrth swynion anghymedroldeb ; ac y mae yr 
holl dyrau a weli yn cynrycliioli rhai o weision 
penaf y Goruchaf, trwy wahanol oesau y byd, 
niegys Daniel a'i gyfeillion, loan Fedyddiwr, &c. 

Gof. — Paliam na b'ai mwy o ymfudo i'r wlad 
ragorol hon ? 

Oyf. — Am fod meddylfryd calon dyn wedi myned 
ar ol oferedd, gan ymgyndynu yn erbyn elfenan 
gwir ddedwyddwch ; ond cyn cychwyn, dywedaf i 
ti bethau cysurol : Hyd yn ddiweddar, edrychai'r 
bobl ar y wlad hon fel tir alltndiaeth, ac nad yw 
gymwys ond i rai neillduedig i ddybenion neill- 
duol ; eithr gan fod goleuni yn cynyddn, a gwyb- 
odaeth yn amlhau, y mae pawb yn dyfod i ddeall 
mai hon yw y wlad ddedwyddaf dan yr haul, a 
bod yma ddigon o le i bawb i ymhyfryclii, a chroes- 
aw i bawb ddyfod i'w hetifeddu, ac wele fel y 
mae y bobl yn dyfod iddi o bob cyfeiriad ; ac yn 
y wlad ragorol hon y bycld i Grist a'i saint gyd- 
deyrnasn dros fil o flynyddoedd, ac y mae yr am- 
ser yn agos. " Canys pan weloch y dail yn tori 
allan," &c. u Canys byr waith a wna yr Arglwydd 
ar y ddaear;" " A'r gair a ddaw allan o'm genan, 
ni ddychwel ataf yn wag, eithr efe a wna yr hyn 
a fynwyf, ac a lwydda yn y peth yr anfonais ef o'i 
blegid;" "Gwyn eu byd y rhai sydcl yn gwnenth- 
ur ei orchymynion ef, fel y byddo iddynt frainfc yn 
mhren y bywyd, ac y gallant fyned i mewn drwy 
y pyrth i'r ddinas." 



DETHOLION o'r CYLCHGRONAU. 73 

YE HAUL A'l DDEFNYDDIOLDEB. 

Y mae y gair Haul yn cyflwyno i'r nieddwl un o 
fodau ardderchocaf y greadigaeth faterol. Efe yw 
ffynonell goleuni, a llywodraethydd y dosbarth 
heulog. Y mae amryw ansoddau i'r haul, megys 
dysgleirder, Uewyrch, sychder, poethder, a gwas- 
anaethgarwch, &c. 

Ei Greadigaeth, — Cafodd ei fodolaeth trwy nerth 
y gair Bydded; ond pa bryd y bu hyny, nis 
gwyddom, ond y mae un ffaith yn amlwg, sef mai 
ar y pedwerydd dydd neu gyfnod o wythnos cre- 
adigaeth Duw, y dechreuodd wasanaethu ein dae- 
ar ni yn ei drefn bresenol ; a clian mai dyddiau 
Duw ac nid dyu oedd wythnos y creu, a chan fod 
un dydd gan yr Arglwydd megys mil o flynydd- 
oedd, a mil o flynyddoedd fel un dydd, rhesymol 
yn wyneb Beibl ac awgrymiadau deddfau natur 
ydyw y syniad fod yr haul mewn bodolaeth filoedd 
o flynyddoedd cyn Adda ; ac onid rhesymol fyddai 
tybied fod yr haul yn un o ser y bore a gydganent 
pan osododd Efe sylfeini y ddaear ? 

Ei Sefyllfa. — Efe ydyw canolbwynt y dosbarth 
heulog ; y mae yn cael ei amgylchynu (medd rhai) 
gan 40 o heuliau mawrion, a 29 o rai llai — neu 
leuadau yn hytrach — a'r oil o honynt yn cael eu 
llywodraethu ganddo yn eu holl gylchdroadau 
rhyfeddol ; a thybir nad yw efe yn symud, ond yn 
unig yn cylchdroi ar ei begwn fel globe, yr hyn a 
gyflawna mewn 25 o ddyddiau a 10 awr ; ond pwy 
6 



74 LLWYBEAU BYWYD. 

a all brofi nad yw yr haul a'i holl gyfundraetli yn 
teithio gyrfa dragwyddol trwy y gwagle annher- 
fynol ? Onid ydyw liyny yn ymddangos yn gyd- 
weddol a phriodoliaethau yr anfeidrol Dduw ? Ni 
wnaf fanylu ar ei sefyllfa gydmariaethol, ond aw- 
grymu ei fod 95,173,127 o filltiroedd oddiwrtli ein 
daear ni, yr hon a ystyrir yn ei ymyl mewn cyd- 
mariaeth i rai o'r planedau. 

EiFaintioli. — Y mae yn aruthrol ei faint ; y mae 
ei dryfesur yn 888,000 o filltiroedd, a'i arwynebedd 
yn 2,488,461,360,000 o filltiroedd scwar. Y mae yn 
cynwys digon o ddefnydd i gyfansoddi 1,300,000 o 
fydoedd o faintioli ein daear ni, a phe buasai yn 
bosibl gosod cledrffordd i'w amgylchynu, cymerai 
dros 30 o flynyddoedd i gerbydres fyned un tro o'i 
amgylch, ac iddi deithio 90 o filltiroedd y dydd. 

Ei Ddefnydd. — Y mae gwahanol farnau am ei 
ddefnydd. Yr lien syniad oedd, mai cydgasgliad 
o ronynau goleuni a gwres, megys mor o hylif tan- 
11yd yn ei gyflwr puraf ydyw, ac mai efe yw ffyn- 
onell golenni a gwres i'r holl greadigaeth ; ond y 
mae athronwyr y dyddiau hyn yn awgrymu gwa- 
hanol farnau — rhai a farnant ei fod yn sylwedd 
caled fel ein daear ni, a'i fod yn cael ei breswylio 
gan filiwnau o greaduriaid moesol, ac mai gwregys 
allanol oddiwrth gorff yr haul ydyw yr hyn sydcl 
yn llewyrchu i ni. Y mae i'r haul ei ddirgeledig- 
aethau. Pwy sydd yn ddigon o athronydd i brofi 
nad oes gwirionecld athronyddol yn cael ei aw- 
grymu yn yr adnod gyntaf o'r ddeuddegfed benod 



DETHOLION o'e CYLCHGKOXAU. 75 

o Dadguddiad, sef "Bhyfeddod niawr a welwyd 
yn y nef, gwraig wedi ei gwisgo a'r haul, a'r Ueuad 
dan ei thraed, ac ar ei phen goron o ddeuddeg 
seren?" Pwy a feiddia osod terfyn ar ddoetliineb 
a galhi y Creawdwr anf eidrol ? 

Dylanwadau yr Haul. — Dyna ddigon o waith i'r 
dosbarth hwnw o athronwyr sydd yn tybied eu 
bod hwy yn deall pob dirgelion. Ac ar ol iddynt 
ddeall holl ddylanwadau daionus yr haul i ber- 
ffeithrwydd, bydded iddynt y pryd hwnw geisio, 
wedi eu bod hwy yn ddigon o ddynion, bwyso 
a mesur Creawdwr yr haul, oddieithr iddynt 
cyn hyny benderfynu nad oes yr un Creawdwr 
iddo. (1.) Ymddengys fod yr haul yn cyflenwi 
eangder anfesurol a goleuni, trwy yr hwn yn unig 
y gallwn fwynhau golygfeydd rhyfeddol y gread- 
igaeth. Anfona oleuni i wahanol blanedau'r gre- 
adigaeth niewn cyflymder o 12 miliwn o filltiroedd 
y fynyd. Beth pe diffoddid goleuni yr haul — tru- 
eni a orchuddiai y ddaear, llenwid pob creadur a 
thrallod ae anobaith, buan y troai pwyll a threfn 
yn wallgofrwydd ac annhrefn ; ac yn lie bywyd 
masnachol, anifeilaidd, a chymdeithasol, safai pob 
olwyn, a marweiddiai pob creadur i gwsg angeu. 
(2.) Gwres. — Y mae gwres yr haul hefyd yn un o'r 
bendithion gwerthfawrocaf. Y mae athronwyr 
trwy fanwl chwilio wedi cael allan, fod y gronyn- 
au gwres ar wahan oddiwrth ronynau y goleuni, 
er agosed eu perthynasau wrth gyd-deithio trwy 
yr eangderau, o'r un ffynonell gyfoethog. Y mae 



76 LLWYBRAU BYWYD. 

gwres yr haul mor angenrlieicliol ag ydyw goleuni. 
Beth ddelai o lionom pe yr atelicl gwres yr haul 
oddiwrth y ddaear ? Elai pob peth yn fuan yn ia 
tragwyddol. (3.) Lliw. — Bernir mai yr haul yw 
ffynonell holl liwiau'r byd. Ac os yw yr haul wrth 
gadw deddfau ei natur, yn gwisgo gwyneb anian 
a'r fath brydferthwch gogoneddus, pa beth am 
ddoethineb Ordeiniwr y cyfryw ddeddfau '? Beth 
pe gorchymynai Llywodraethwr yr holl greadig- 
aeth i'r haul beidio lliwio ein daear mwyach, yn 
nghyda difodi pob lliwiau ag y sydd wedi eu he- 
ffeithio ? Darfyddai pob tegwch, collid pob mwyn- 
had, a byddai pob edlychiad yn boen, a syrthiai 
pob edrychiad i gwsg marwolaeth mewn tristwch 
torcalonus ; canys byddai yn anmhosibl cario traf- 
nidiaeth by wyd yn mlaen, o herwydd ymddangosai 
pob gwrthrych i'r llygaid megys un mor o wydr 
gloyw ; a byddai yn anmhosibl i'r llygad adnabod 
ffurf, na chAvaith fesur pellder. Felly pwy a all 
osod gwerth ar y dylanwad hwn o eiddo yr haul ? 
(4.) Dylanwad fferyllol yr haul. — Tmddengys fod 
dylanwad fferyllol yr haul ar y byd llysieuol yn 
unig, yn fwy gwerthfawr na holl aur ac arian y 
byd ; canys y mae dosranu yr elfenau trwy'r byd 
llysieuol yn angenrheidiol er meithriniad dyn ac 
anifail. Onid priodol i ni addoli yn iaith y proff- 
wyd? " Mor lluosog yw dy weithredoedd 3 O Ar- 
glwydd ! llawn yw y ddaear o'th gyfoeth," &c. 
(5.) Dylanwad cyfundraethol yr haul. — Eel ag y 
mae yn llywodraethu y dydd a'r nos a thymorau'r 



I 



DETHOLIOX o'R CYLCHGEONAU. 77 

flwyddyn i ni, felly hefyd y niae yn llywodraethu y 
gwahanol blanedau yn eu gwahanol gylclidroadau 
trwy yr eangderau annherfynol. (6.) Ei barliad. 
— Y mae pwysigrwydd arbenig yn nglyn a pharhad 
yr haul, gan ei fod yn gwasanaethu a rlieoleiddio 
cymaint ar y greadigaeth ; er hyny nis gwyr neb 
pa hycl y pery defnyddioldeb ei fodolaeth ; ond y 
mae ffydd yn ein sicrhau yr erys yn was ffyddlon 
am filoedd lawer o flynyddoedd eto. Pa fodcl yr 
ymdery arno y dydd olaf, "pan y bydd y nefoedd 
yn myned heibio gyda thwrf," nis gwyr neb ond 
yr hollwybodol. 

Wei, pa ryfedd fod yr haul wedi derbyn addol- 
iad gan ddynolryw yn ngwahanol oesoedd y byd, 
gan ei fod mor ogoneddus ei wedd, ac mor dda- 
ionus ei ddylanwad ? Ni yw y rhyfeddod yn f awr 
pan y cofiom eu bod wedi colli eu hadnabyddiaeth 
ar ogoniant y byd ysbrydol, ac am nas gallant ad- 
nabod Duw, yn addoli gwaith ei fysedd; ac yn 
wir, o bob peth gweledig, ymddengys mai yr haul 
yw y tebycaf i Dduw mewn llawer o olygiadau. 
Ond os yw yr haul mor ogoneddus, beth am ogon- 
iant anfeidrol ei Greawdwr ? " Y mae Efe yn trigo 
yn y goleuni nas gellir dyfod ato," " ac yn peri i'w 
haul godi ar y drwg a'r da, ac yn gwlawio ar y 
cyfiawn a'r anghyfiawn." 



78 LLWYBRAU BYWYD. 

GWIN CYMUNDEB. 

Teimlaf awydd i alw sylw fy nghyd-grefyddwyr 
Cymreig yn mhlith gwahanol enwadau Cristion- 
ogol ein cenedl, at yr anmhriodoldeb o arfer gwin 
meddwol ar fwrdd cymundeb y saint ; ac fe allai y 
cynyrfa liyny rai galluocach na mi i ddeffroi yr 
eglwysi at y pwnc teilwng hwn. Y mae gan bob 
arferion, drwg neu dda, ddylanwad neillduol ar y 
byd, a pho fwyaf urddasol a fydd cylcli yr arferiad,. 
cryfaf oil yw dylanwad yr esiampl ; felly, o angen- 
rheidrwydd, y mae ymddygiad eglwys Dduw at 
unrhyw beth, yn myned yn mhell er sefydlu cym- 
eriad y cyfryw yn ngolwg y byd. Onid ydyw yn 
wirionedd ofnadwy, ac a gyclnabyddir gan wled- 
ydd paganaidd, ac a gydnabyddir gan Gristionog- 
ion, fod y gwledydd Cristionogol yn fwy meddw 
nag unrhyw wledydd ag y tywyna haul arnynt. 
Os felly, onid priodol ymofyn a mynu gwybod yr 
achosion o hyn, ac yna symud y gwarth ? Onid oes 
a fyno gwin y cymun a hyn ? Onid y w y ffaith fod 
yr eglwysi Cristionogol er's oesoedd yn defnyddio 
y gwin meddwol yn yr ordinhad fwyaf cysegredig 
o'r eiddynt, yn gyfystyr a chyhoeddi ei fod yn dda 
a rhinweddol ? Ac onid y w yn rhesymol i bawb 
gredu fod yr hyn ag sydd wedi ei gysegru gan eg- 
lwys Dduw yn dda, er eu bod yn gweled ei effeith- 
iau yn ddrwg? Os bydd i dad sydd yn arfer 
myglys, rybuddio ei fab ieuanc o ddrwg defnyddio 
tybaco, pa un ai rhybuddion ynte esiampl y tad 



DETHOLION O'R CYLCHGRONAU. 79 

a fydd debycaf o gario ewyllys y plentyn ? Yr 
esianipl, onide, er cased yr arferiad, ac er cyn- 
ddrwg ei effeithiau ar gyfansoddiad y llanc? 
Felly, pa gysondeb sydd i rti bregethu a rhybudd- 
io pobl o ddrwg y fasnach feddwol, tra y byddom 
ar yr un pryd yn ei chefnogi yn ymarferol gyda 
chysondeb, trwy brynn ei chynyrch i'w ddefnydd- 
io yn ein gwleddoedd cysegredig ? Tebyg fod y 
rhan fwyaf o honom, trwy ryni ymarferiad, yn 
credu fod y gwin coch a llygredig a ddefnyddir ar 
f wrdd yr Arglwydd, gan y rhan fwyaf o eglwysi y 
saint, o'r un ansawdd a'r gwin a ddefnyddiodd Ef 
a'i ddysgyblion ar sefydliad y swper ; a bod y cyf- 
ryw win llygredig yn bortread gweddus o'r gwaed 
dihalog a dywalltwyd er golclii ymaith bechod y 
Jbyd, ac i fywhau a disychedu am dragwyddoldeb 
y rliai oedd yn marw o syched. Dysgir ni ganddo 
Ef, " Holl air Duw sydd bur ;" " Y nef a'r ddaear a 
ant heibio, ond fy ngeiriau i nid ant heibio ddim ;" 
" Ni ddaetliym i dori y gyfraith na'r proffwydi ;" 
ac eto, Efe a dclywed, " Nac edrych ar y gwin pan 
fyddo cocli, pan ddangoso ei liw yn y cwpan ;" 
Diar. xxiii. 31. Yn enw Cristionogaeth, pa fodd y 
gallwn ufuddhau i'r gorcliymyn hwn wrth yfed y 
gwin meddwol wrth fwrdd yr hwn sydd yn ei wa- 
hardd ? Pa gysondeb sydd mewn petli o'r fath ? 
Pa hyd y gwatwarwn eiriau Duw, trwy eu gwyr- 
droi er cefnogi arferion llygredig ? Yn enw cys- 
ondeb, yn enw crefydd, yn enw sancteiddrwydd yr 
Anfeidrol, paham, ie, paham yn yr oes oleu hon, 



80 LLWYBRAU BYWYD. 

na ddefnyddia holl eglwysi y saint wrth fwrdd en 
Harglwydd, " loyw-win, ie, gloyvj winpuredig" ie, 
gwin nad ymddangoso lliw gwirf arno yn y cwpan 
cysegredig ? Ai am na ellir ei gael ? Nage ; canys 
y mae rhai eglwysi yn ei gael yn loyw ac yn bur, 
fel ag y mae gwaelod y cwpan i'w weled trwyddo. 
Onid ffrwyth pur y winwydden, o'r fath hyn heb 
lygrii, sydd weddus i gysgodi yn y cwpan rinwedd- 
an clwyfol waed y Messiah ? Oni cldylai fod digon 
o sel ac o allu moesol yn eglwysi Duw i symud y 
rhwystrau sydd ar y ffordd i'r gwin hwn gael ei 
ddarparu yn fanteisiol i'w ddefnyddio gan holl 
eglwysi'r gwledydd? " A hyn, gan wybod yr am- 
ser, ei bod hi weithian yn bryd i ni ddeffroi o 
gysgu," &c. " Y nos a gerddodd yn mhell, a'r 
dydd a nesaodd," &c. Rhuf. xiii. 11, 12, : 

Am byny deffro, gwisg dy nerth 

Yn awr, O forwyn Seion ; 
Darf u y nos, a'r dydd a ddaeth 

I weled dy elynioD : 
Fe'th esgusodwyd yn y nos 

Am wyro mewn tywyllwch, 
I lwybrau gau arferion ffol, 

Nes colli dy hawddgarwch. 

Ond 'rawr, jy haul sydd uwch dy ben, 

Rho heibio esgusodion, 
Rhaid ymryddhau yn gwbl oil 

Oddiwrth dy ddrwg arferion ; 
Glanhau dy wisg, a bod yn hardd, 

Nes lloni yr angylion, 
Am fod yr hon oedd gynt yn frwnt, 

Yn awr yn haeddu'r goron. 



DETHOLION O'E CYLCHGRONAU. 81 

Mae Ef a wnaeth dy ddewis di, 

Ar ddeng mil yn rhagori — 
Santeiddrwydd yw ei wisg erioed, 

Teilynga ei addoli; 
Darparu wnaeth ar fynydd Duw. 

Wledd lawn o basgedigion, 
A gloyw-win i'r hwn a ddaw 

I'w wydd mewn dillad gwynion, 

Psvy gant eu gwa'dd i'r mynydd hwn. 

Ar fore y briodas ! 
Pob milwr dewr yn myddin Crist. 

Orchfygo bethau adgas, 
Gan sathru ffrwythau'r cnawd i gyd, 

A byw wrth ffrwythau'r ysbryd. 
Gant wledda ar y ddehau law, 

Gan yfed gwin puredig. 



Y CYMEY A'E CANMLAYYDDIAXT, 1876. 

Pa beth a ddylai Cymry America wneyd yn y 
flwyddyn ganmlwyddol, teilwng i'w groniclo i gen- 
edlaethau a ddaw ? Dj-wedir nas gall y meddwl 
dynol fod yn llonydd, ac oni roddir iddo waith da 
y gwna ddychymygu drygioni. Yn wyneb y cyf- 
ryw ystyriaethau, traethaf fy syniadau mewn ateb- 
iad i'r gofyniad uchod. Y mae yn wybyddus trwy 
holl wledydd gwareiddiedig y dclaear fod arbenig- 
rwydd neillduol ar y flwyddyn hon, mewn perth- 
ynas a'r Weriniaeth fawr Americanaidd : (1.) Am 
ei bod y ganfed flwyddyn o'i bodolaeth. (2.) Am 
fod yr Arddangosfa fawr i fod yn y ddinas lie y 
cyhoeddwyd ei hannibyniaeth gan' mlynedd yn ol, 



82 LLWYBRAU BYWYD . 

yn enw iawnderau cyfartal pob dyn trwy ordein- 
iad Duw. (3.) Am y dyddordeb a ddangosir at y 
pethau uchod gan wahanol genedloedd, am fod y 
Weriniaeth wedi bod yn fath o ddinas noddfa i 
dlodion y gwledydd ar liyd y can' mlynedd sydd 
yn terfynu. (4.) Gan fod pawb sydd yn gwerth- 
fawrogi rliagoriaethau cyfansoddiadol y Werin- 
iaeth, yn ceisio dyfalu betli a allant bwy wneutliur 
y flwyddyn lion er sicrhau dadblygiad bendithion 
y cyfryw ragoriaethau i'w holynwyr am genedl- 
aethau i ddyfod, onid priodol ynte, gofyn, pa betli 
a allwn ni, Gymry America, wneuthur yn wyneb y 
ffeithiau crybwylledig ? Diau fod i ni ein rhagor- 
iaethau a'n neillduolion teilwng i'w harddangos 
a'u hargymell i genedloedd y byd. Un o'r cyfryw 
ydyw ein nodwedd eisteddfodol ; ac y mae yn 
wybyddus fod bwriad i gynal Eisteddfod Genedl- 
aethol yn Philadelphia yn amser yr Arddangosfa 
fawr ; ond ofnwyf fod rhwystrau ar y ffordd a'i hat- 
alia i fod yn gyfryw ag a ddylai fod. Ond y mae 
cynllun yn fy meddwl a fyddai yn sicr o'i gwneyd 
yn fwy o ogoniant cenedlaethol i ni nag unrhyw T 
Eisteddfod a gaf wyd erioed, ond i ni ei fabwysiadn. 
Y mae yn ffaith ddiameuol, mai gogoniant penaf y 
genedl Gymreig am y ganrif ddiweddaf, ydyw ei 
moesoldeb a'i chrefydd, a hyny trwy ddylanwad 
nniongyrchol y Beibl, mewn canlyniad i lafur di- 
ilino yr anfarwol Charles o'r Bala, yn benaf, i 
ddysgu y genedl i'w ddarllen, ar ol llwyddo i sef- 
ydln y Gymdeithas Feiblaidd Frykanaidd a Thra- 



DETHOLIOX O'R CYLCHGEONAU. 83 

mor ; ie, cydnabyddir gan haneswyr Seisonig mal 
eiriolaeth Charles yn Llundain am Feiblau i dlod- 
ion ei genedl a esgorodd ar y drychfeddwl o sef- 
ydlu Cymdeithas er rhoddi " Beibl i bawb o bobl 
y byd." Dyna ffaith gwerth i ni ymffrostio ynddi.. 
a'i hargraffu ar dudalenau hanesol yr oesoedd. 

Wei, yn awr, fy nghydgenedl, y mae Rhaglun- 
iaeth yn awgrymn i ni gyfleustra i gymeryd y safle 
fwyaf anrliydeddus yn lianesiaeth y Weriniaeth 
Americanaidd. Pa faint o Gymry sydd yn y Tal- 
aethau a all wneyd eu hunain yn aelodau am eu 
hoes o'r Feibl Gymdeithas Americanaidd a Thra- 
mor, trwy gyfranu 130, a hyny heb wneyd cam iV 
hamgylchiadau teuluol, yn yr Wyl Ganmlwyddol — 
onid oes 3350? Y mae yn sicr fod. Gwnelai 
hyny drwodd i $100,000. Pa beth a ddywedai y 
genedl Americanaidd wrth weled swyddogion y 
Feibl Gymdeithas yn ein Heisteddf od Ganmlwydd- 
ol yn derbyn can' mil o ddoleri, er anfon Gair y 
Bywyd i breswylwyr yr anialwch? Pwy a wyr 
faint o dda a ddeilliai mewn canlyniad? 

1. Trwy hyny delai y byd i wybod am ein perth- 
ynas genedlaethol a'r Gymdeithas fwyaf ogonedd- 
ns a fedd y byd. 

2. Gwnelem felly brofi ein hanwyldeb at y Llyfr 
a ddysgodd i ni ffordd iachawclwriaerii, ag sydd yn 
cynwys yr un cyflawnder ar gyfer angenion yr 
holl fyd. 

3. Nid oes ond yr Hollwybodol a wyr faint 
wnelai y fath weithred er cyflymu y gwaith o 



84 LLWYBRAU BYWYD. 

"lenwi y ddaear a gwybodaeth o'r Arglwydd." 
Ac yn wir, y mae y mae rliyw gyfatebiaetli cys- 
godol yn hanes bywyd tad y Feibl Gymdeithas 
Frytanaidd a Thramor, i sefyllfa bresenol y Gym- 
deithas Feiblaidd Americanaidd a Thramor. Can' 
mlynedd i'r flwyddyn hon, pan oedd yr anfarwol 
Charles o'r Bala yn ddyn ieuanc gobeithiol yn 
Mhrifysgol Rhydychain, er darparu ei hun ar 
gyfer y gwaith oedd yn ei aros mewn Rhaglun- 
iaeth, darfyddodd ei arian, cymylwyd ei obeithion, 
a phan ar ddychwelyd i Gymru mewn anobaith, 
gwahoddwyd ef gan foneddwr haelionns i'w dy i 
giniawa, ac anrhegodd ef ag ugain punt er gorphen 
cymwyso ei hun, er peri clywecl ei lais gan fawr- 
ion Lkindain, mewn blynyddoedd i ddyfod, yn 
achos efengyleiddio y Pywysogaeth a'r byd, ac 
efe a lwyddodd. Ac yn awr, pan y mae bron holl 
wledydd y byd yn sychedig am ddwfr y bywyd, y 
mae y Feibl Gymdeithas Americanaidd a Thramor 
yn analluog i helaethu meusydd ei llafur, o ddiffyg 
arian — yr oedd ei derbyniadan y flwyddyn o'r 
blaen tua chan' mil o ddoleri yn llai na'r blynydd- 
oedd blaenorol. A gawn ni, fel Cymry, yn y cyf- 
yngder presenol, fod yn ddechreu cyfnod o lwydd- 
iant anghydmarol yn hanes y cyfryw? U Y cyn- 
auaf yn ddiau sydd fawr." " Ac y mae y meusydd 
yn wynion i'r cynauaf." 

4. Fe allai y gwnelai ein hesiampl gymell y gen- 
edl Americanaidd yn en blwyddyn ganmlwyddol i 
ystyried y gwirionedd, fod gwir lwyddiant a phar- 



DETHOLION O'R CYLCHGEONAU. 85 

had eu gweriniaeth yn yniddibynu yn benaf ar 
y gefnogaeth a roddant i Air Duw, er dysgu eu 
plant mewn nioesau a chrefydd, ac y gwna eu 
cefnogaeth arianol i'w Beibl Gymdeithasau gyn- 
yddu ar eu canfed, canys y maent hwy a ninau yr 
un nior ddyledus i'r Beibl am ein benditliion cyni- 
deithasol a chrefyddol. Beth pe ychwanegent at 
eu cefnogaeth i'r Feibl Gymdeithas yr arian a 
wariant yn flynyddol ar ffugchwedlau twyllodrus, 
heb son am y miliynau ychwanegol a werir ar 
foethau diangenrhaid eraill. 

5. Byddai certificates aelodaeth o'r Feibl Gym- 
deithas ar barwydydd miloedd o deuluoedd Cym- 
reig trwy y wlad yn ffynonell o lawenydd a mwyn- 
had i'w perchenogion am eu hoes, ac yn foddion i 
blanu ysbryd haelioni a sel yn eu plant dros led- 
aeniad y Beibl a'i egwyddorion dros y byd. 

Fy nghyfeillion trwy y Talaethau, a gaiff fy syl- 
wadau eich sylw dyladwy? Onid oes miloedd o 
honoch a all wneyd hyn, pe yr ewyllysiech ? 
Gwnawn, ynte, ac ni bydd byth yn achos edifeir- 
wch, ond bydd "megys dyrnaid o yd ar ben y 
mynyddoedd, yn ysgwyd fel Libanus," ac yn fwyd 
i'r rhai newynog, " fel y caffo y rhai sydd yn hau 
a'r rhai sydd yn medi gydlawenychu yn nghyd." 

Yr wyf fi yn bwriadu gwneyd fy rhan, ond nid 
wyf am fod yn unig yn y peth hwn, ond yn mhlith 
y miloedd. Pwy a wna eilio fy nghynygiad yn yr 
un ysbryd? canys nid yw $30 mewn arian yn deil- 
wng i'w gyf erbynu am fynyd awr a'r aberthau sydd 



86 LLWYBRAU BYWYD. 

wedi bod drosom ni. "Yr hwn a fedr wnentlmr 
daioni ac nid yw yn ei wneuthur, pechod ydyw 
iddo." " Yn hyn y gogoneddir fy Nhad, ar ddwyn 
o honocli ffrwyth lawer." Onicl oes aclios ? 



GOECHEST YE AIL GANEIF. 

Pa beth fydd gorcliestwaith y Talaetliau Unedig 
yn yr ail ganrif? Y mae yn wirionedd sicr fod 
dybenion neillduol yn fwriadedig i bob creadur o 
eiddo Duw, ac y mae yn wirionedd 11a wn mor sicr 
mai wrtli gyflawni dyben eu bodolaeth yr amlyg- 
ant fwyaf o'u gogoniant. Hefyd y mae yn wirion- 
edd profadwy, fod cyflawni dyledswyddau yn cen- 
odlu dedwyddwcli a bendithion gwobrwyedig, ac 
o'r tu arall, fod esgeulusdod ac anufudd-dod yn 
cenedlu annedwyddwch a mellditliion hunan ddin- 
ystriol. Onid ydyw y gosodiadau nchod wedi eu 
gwirio yn lianes y ganrif gyntaf o fodolaeth y 
Weriniaeth Americanaidd ? Can' mlynedd yn ol, 
ni allesid yn briodol ei galw yn genedl, ond trwy 
ei hymdrech. egniol yn llwybrau dyledswydd oddi- 
ar hyny hyd y dydd hwn, y mae wedi esgyn o fod 
yn ychydig diriogaethan gortlirymedig, yn agos i 
50 o Dalaethau a Thiriogaethau cyfoethog ; o fod 
ond 4,000,000 o dlodion a chaethion, i fod yn 
40,000,000 o ddinasyddion rliyddfreiniol ; o fod yn 
ddinod, i fod yn ogoneddus yn mhlith mawrion 
lywodraethau y ddaear. 



DETHOLION o'e CYLCHGRONAU. 87 

Yn ei chanrif gyntaf, bu ei llwyddiant a'i 
chynydd yn rhyfeddol; gweithiodd yn rhagorol. 
(1.) Rhyddhaodd ei hun o law gorthrwm. (2.) Sef- 
ydlodd iddi ei hun lywodraeth ddaionus egwydd- 
orion cyfiawn a rhyddfrydol Cristionogaeth. (3.) 
Llwyddianus wrthsafodd bob peryglon allanol. 
(4c.) Rhyddhaodd 4,000,000 o gaethion o'i mynwes 
ei hun. Yn wyneb y ffeithiau hyn, onid priodol 
gofyn, Beth am dy ddyfodol di, yr hon a esgynaist 
i'th uchder presenol mewn amser mor fyr ? A oes 
berygl yn awr i ti gyweirio dy wely yn anamserol, 
ac yn dy gwsg dreiglo dros y clogwyn i ddinystr 
cenedlaethol ? A oes berygl i ti ddywedyd "" Gad- 
arnheais fy ngorseddfa rhwng y moroedd, cyfoeth- 
og wyf, gorphwysaf bellach, bwytaf ac yfaf, a 
byddaf lawen, canys y mae genyf ddigon o dda am 
genedlaethau lawer," ac mewn canlyniad, i ti lodd- 
esta a meddwi i gwsg tragwyddol, heb ddihuno 
mwy ? A oes berygl i ti ymddyrchafu mewn balch- 
der ac ynfydrwydd i offrymu dy harddwch a'th 
aierth i dduw rhyfel, ac yn ebrwydd golli dy deg- 
wch, megys y cenedloedd a ddifodwyd trwy arfau 
xhyf el ? A oes berygl i ti eto wyro oddiwrth dy 
egwyddorion sylfaenol at yr hen egwyddorion ani- 
feilaidd a threisiol o ymddwyn at y gwan a'r tlawd 
fel pe baent annheilwng o gydnabyddiaeth uwch 
nag anmharch diystyrllyd mewn caledi ac angen ? 
A oes berygl i ti yn dy gyflymdra presenol dybied 
ei bod yn gyfiawn i'r mwyafrif gwladol wneyd a 
iynont a'r lleiafrif ? A oes berygl i ddinasyddion 



88 LLWYBRAU BYWYD. 

gwerinol anghofio mai prif cldyben llywodraeth 
neillduol ddylai fod amddiffjn y gwan, a chymed- 
roli y cryf ? A oes berygl i'r dinasyddion Ameri- 
canaidd ymddiried cymeriad y genedl yn ormodol 
i'r galluoedd cyfreithiol ? A oes obaith i'r genedl 
ymddyrchafu cymaint yn ei hail ganrif ag a esgyn- 
odd yn y gyntaf ? A ydy w hyny yn bosibl ? Am 
fod hyny yn ddyledswydd, ac yn addaw elw mawr 
yn wobr, byclded i bob dinesydd ymofyn am y 
gwasanaetli a all ef wneyd er lies ei wlad ; felly, 
fel dinesydd ymofyngar, gofynaf eto, Pa beth a 
fydd gorchestwaith yr Unol Dalaethau yn ei hail 
ganrif ? 

Nid wyf am fod yn fwy o broffwyd na cheisio can- 
lyn gweithrediadan achosion y gorphenol i'w heff- 
eithian tebygol yn y dyfodol, a hyny yn gydnnol 
ag awgrymiadan prophwydoliaethol y Beibl; er 
hyny anturiaf i geisio ateb y gofyniad nchod. Y 
mae arwyddion yr amseran yn awgrymu i mi mai 
y fasnach feddwol ddylai fod maes yr ymdrech 
f awr nesaf ; ac y mae llawer o debygolrwydd fod y 
genedl yn darparu ar gyfer ymosod ar y gelyn ofn- 
adwy hwn, ag sydd yn cyflym yfed gwaed ei 
chalon ; ac yn wir, pa ryfedd ei bod yn darparu i'r 
ymdrechfa, gan fod ei bywyd yn y fath berygl. A 
all y meddwl ystyriol edrych ar werth arglwydd- 
iaethol, ac effeithiau swynol y fasnach feddwol, 
heb lwfrhau a dywedyd nid oes obaith ? Ond ffydd 
a all symnd mynyddoedd ; ac wele fynyddoedd 
cedyrn yn herio perchenogion ffydd yr Unol Dal- 



DETHOLION O'e CYLCHGROXAU. 89 

aetliau. Yn ol ystadegau y Llywodraetli am 1870, 
gwariwyd gan ddinasyddion y Weriniaetli ar ddiod- 
ydd meddwol, $1,000,000,000, neu $40 ar gyfer pob 
dyn, dynes a plilentyn o fewn terfynau y wlad. 
Dyna fwy o arian nag a wariwyd gan y genedl yn yr 
un flwyddyn am angenrheidiaii mewn bwyd a dill- 
ad ; ond y mae y trneni personol a chymdeitliasol a 
achoswyd gan y fatli afon ddinystriol yn anam- 
gyffredadwy. 

Dylid ymladd a'r fasnacli feddwol, er ei difodi 
o'r tir. Y mae liyny o bwys annhraetliol, gan fod 
y gelyn mor nertliol, canys y mae mil o wyr yn 
gweithredu wrtli gynllun da, yn fwy effeitliiol na 
deng mil afreolus mewn rhyfel. Ac yn yr ymgyrch 
hAvn, y mae yn angenrlieidiol parcliu lioll bawlian 
rhyfel, yn ol egwyddorion gwareiddiad. Er mwyn 
gweled y pwysigrwydd o liyn, meddyliwn fod aw- 
dnrdodau dinas fawr yn awdnrdodi dyn i adeiladn 
adeilad yn nglianol y ddinas er cyflensterau y 
cyhoedd, ac ar ol i'r dyn wario ei lioll eiddo er 
gwneyd yr adeilad yn fawr ac ucliel, ac wedi liyny 
i'r awdnrdodau ddeall fod yr adeilad yn cael ei 
gamddefnyddio, ac er gwneyd terfyn buan ar liyny, 
gosod timell o bylor dan yr adeilad a'i chwytliu i 
fyny, a tlirwy liyny ladd miloedd o bobl, a gwertli 
miliynaii o eiddo dinesig ! Oni buasai yn fwy dyn- 
ol a diogel, yn rliatacli ac anrliydeddusacli, i'r 
ddinas dynu yr adeilad i lawr gareg ar ol careg, a 
Haw ddynol? Cyffelyb i'r gydmariaeth uchod 
ydyw pertliynas y fasnacli feddwol a'r wladwr- 
7 



90 LLWYBBAU BYWYD. 

iaeth yn gyffredinol : gwneyd cyfraith i awdurdodi 
gwertlin diodydd meddwol ar gais y dinasyddion ; 
ac yn awr y mae yn argylioeddiad cyffredinol fod 
y fasnach yn ddrwg. Ac yn awr yr anhawsdra yw, 
ei difodi yn gyfreithiol ac anrhydeddus tuag at 
bob hawliau dinasyddol, lieb gynyrfu gwrthdaraw- 
iad peryglus. 

Y mae dwy ffordd anrhydeddus, dybygwyf fi, i 
sychu yr afon feddwol a brwmstanaidd : Y gyntaf 
yw y berffaith a'r ddiameuol, ac y mae yn cael ei 
chynwys mewn brawddeg fechan pedwar gair, sef, 
c Pawb i beidio yfed :' ond gan fod swynion y fas- 
nach feddwol yn gwneyd yr uchod yn anmhosibl, 
goreu oil po gyntaf i fabwysiadu yr ail ffordd, sef, 
Argyhoeddi y dinasyddion i anfon cynrychiolwyr 
i'r Congress i basio Gwelliant Cyfansoddiadol, i 
sychu y fasnach feddwol yn mhen amser penodol 
ar ol ei gadarnhau gan y Talaethau yn ol y Cyf- 
ansoddiad ; a rhodder amser anrhydeddus i'r rhai 
sydd yn interested yn y fasnach i ddirwyn i fyny, 
dyweder 10 neu 20 mlynedcL Oni ellid gorphen y 
gwaith mawr hwn heb fod yn golled i neb, ond yn 
enill i bawb, ac yn goron dragwyddol ar ben y 
"Weriniaeth, a hyny cyn y flwyddyn gyntaf o'r ug- 
einfed ganrif o oes Iachawdwr y byd?j ^Ond os na 
ellir addfedu y genedl i'r fath ddiwygiad mewn 
amser mor fyr, byddai ei orphen erbyn y ddaugan- 
fed flwyddyn o oes y "Weriniaeth yn weithred 11a- 
wer mwy gogoneddus nag unrhyw weithred a 
wnaed gan unrhyw genedl er creadigaeth y byd. 



DETHOLIOX O'E CYLCHGRONAU. 91 

Y mae y fasnach feddwol yn twj o wartli, ac yn 
fwy peryglus i'r Werinia'etli nag a fu y gaethfasnach 
negroaidd erioed : a clian fod canoedd o filoedd 
o'i dinasyddion mewn caethiwed nrwy gwarad- 
wyddus ac ofnadwy nag y bu y negro ynddo erioed, 
onid ydyw gwaed lladdedigion y ddraig feddwol 
yn jfgalw arnom i yniwregysu i'r ymdreclifa, er 
mwyn bywyd a dedwyddwch y cenedlaethan a 
ddaw ? Ac onid yw yn eglur, }ti ngolenni y ffeith- 
iau crybwylledig, y gellir trwy ffyddlondeb a doeth- 
ineb, ryddhau miliynau o gaethion, a miloedd o 
filoedd rliag niyned yn gaethion i gaethiwed tra- 
gwyddol, a liyny lieb golli yr un bywyd yn yr 
ymdreclifa ? 

Weriniaeth, ti redaist yn dda, 

A rhedeg fu yn fuddiol i ti, 
Heb hyny diffygiai dy nerth, 

Cyn gweled dy rwymau yn rhydd ; 
Yn awr mae dy wobr yn fawr, 

Mewn llwyddiant, a chyfoeth, a bri, 
Dros foroedd a gwledydd y mae 

Caniadau o f oliant i ti. 

Mae'th gareg sylfaenol yn fawr, 

A chywir ei naddiad yn wir, 
A'i defnydd o farmor di-ail, 

All bara hyd ddiwedd y byd ; 
A'i pliwys ar gadernid y graig, 

A heria ryf erthwy y mor, 
Sylfaenaisfc dy deml dros byth, 

Ond mawredd y gwaith sydd yn ol. 

Gwregysa dy lwynau yn awr, 
A gweithia tra pery dy ddydd ; 



92 LLWYBEAU BYWYD. 

Ac yna cei wobr sydd fwy, 

A theilwng o broffes dy ffydd : 

Gwna weithio yn deilwng a doetli 
'Ddwyn heddwch a mwy o fwynhad, 

Ar ol i'r gelynion i gyd, 

Orwedd o dan wadnau dy draed. 

Gwrthsefaist elynion yn lew, 

Ymleddaist nes enill y dydd, 
Ti doraist gadwynau o bres 

Er cael y ddynoliaeth yn rhydd ; 
Gelynion sydd eto yn ol, 

Sydd gedyrn, a chyfrwys mewn brad? 
Y fasnach ddu feddwol sydd un, 

A'i dwylaw sydd gyflawn o waed, 

* Ie, gwaed rhai a fegaist yn gu, 

Mae'n yfed bob dydd yn dy wydd, 
Dy degwch, dy harddwch, dy nerth, 

A'th fywyd mae'n geisio bob pryd ; 
Ai marw mewn dirmyg a gwarth, 

A hyny ar ganol ei ddydd, 
Fydd tynged y wlad sydd yn awr 

Yr harddaf o wledydd y byd ? 



BREUDDWYD HYNOD, A 5 I DDEONGLIAD. 

Tea yr oeddwn yn myfyrio, syrthiodd trwmgwsg 
arnaf, a breuddwydiais fy mod yn eistedd ar lech- 
wedd mynydd iichel, yr hwn oedd yn esgyn uwch 
y cymylau. O fy mlaen, ar y tu dwyreiniol i'r myn- 
ydd, yr oedd yr olygfa ardderchocaf a welais er- 
ioed, sef gwlad eang a chyfoethog o bob trysorau. 
O ! mor ogoneddus oedd y weledigaeth ; yr haul 
yn ymgodi ac u yn ymlawenhau fel cawr i redeg 



DETHOLION O'r CYLCHGRONAU. 93 

gyrfa," heb yr un cwmwl i guddio ei wyneb oddi- 
wrth breswylwyr y fro : ac o'm hamgylch yr oedd 
y goedwig yn adsain gan beroriaeth amiywiol yr 
adar. Ar y meusydd meillionog o'm blaen yr oedd 
miloedd o ddefaid yn pori ac wyn yn ehware, cefi- 
ylau yn prancio ac ebolion yn carlamu, a pliob 
rhyw o anifeiliaid dofion lieb rifedi dros y gwas- 
tadedd : canoedd o balasau a bwthynod heirdd yn 
cael eu hamgylchynu a gerddi gwrteitliiedig a 
pherlianau blodenog : boneddigion a boneddiges- 
an yn cerdded y rhodfeydd, bechgyn a genethod 
yn chware eu campiau diniwed heb yr un gelyn yn 
eu haflonyddu. Tra yr oeddwn yn rhyfeddu go- 
goniant yr olygfa, ac yn sibrwd y brawddegau 
canlynol : 

" O ! na allwn i bwrcasu 
Rban o'r fro i'w cLyfaneddu, 
Fel y gallwn lawenychu 
Ganddynt liwy sy'n etifeddu," 

cyffyrddodd gwr a fy ysgwydd o'm tu ol, gan fy 

nghyfarch fel hyn : "Nac ofna, heddychol yw fy 
nyfodiad ; nis gelli feddianu yn y gymydogaeth 
hon, tyred gyda mi i gopa'r mynydd hwn, ac mi a 
cldangosaf i ti etifeddiaeth rydd." Ffwrdd a ni, 
law yn llaw, i fyny i'r graig serth ; ac ar ol llawer 
o ymdrech', cyraeddasom ei chopa. Ac os oedd 
yr olygfa flaenorol yn ardderchog, yr oedd yr ail 
yn fwy mawreddog. Yr oedd miloedd o filltiroedd 
yn ganfyddadwy, ugeiniau o ddinasoedd yn was- 
garedig trwy y wlad, a'u tyrau ardderchog yn ad- 



94 LLWYBKAU BYWYD. 

lewyrchu dysgleirdeb yr haul ; ond yn y canol, yr 
harddaf, y fwyaf, a'r ogoneddusaf o'r oil, sef prif 
ddinas y wlad, yn cael ei hamgylchu gan furi.au 
cedyrn a thyrau dirifedi, y banerau gwynion yn 
cusanu yr awelon, a'r gwladwyr yn dylifo trwy ei 
ffyrdd godidog, rhai ar draed ac eraill ar feirch, a 
llawer mewn cerbydau ; ac yn ddisymwth gwelwn 
faner fawr yn cael ei chario trwy brif borth y 
ddinas, a byddin gref dan arfau yn canlyn ar feirch 
gwynion ; a hwy a aethant yn nghyf eiriad yr anial- 
wch, gan ymranu, rhai i'r gogledd a rhai i'r clehau 
a mi a droais fy wyneb i'r gorllewin i weled beth 
oedd yno. Mor oedd yno ; a rhwng y mynydd a'r 
mor yr oedd gwersyllfa yn 11a wn bywyd, a chyngor 
rhyfel yn eistedd ar dy wod y mor ; ond pallodd fy 
llygaid, a syrthiais i gysgu wrth draed fy arwein- 
ydd, a breuddwydiais fod yr haul yn cuddio ei 
wyneb, y mellt yn gwau, a'r taranau yn rhuo, a'r 
gwlaw yn ymdywallt ar y ddaear. Deffrodd fy 
nghydymaith fi yn nghanol y rhyferthwy. Ac fel 
y breuddwydiais, ac fel yr oeddwn yn ofni yn ymyl 
y gwr, tawelodd y storm, cliriodd y cymylau islaw, 
a chefais olwg 'tra gwahanol ar y baradw r ys gynt : 
y meusydd hefyd yn ddiffaethwch, a'r gerddi yn 
sathrfa creaduriaid gwylltion, heb yr un bod dynol 
yn weladwy ; ac yr oedd pob ty wedi ei droi wyneb 
i waered ac yn Uawn o ddwfr ; ond yr oedd yr an- 
ialwch'yn awr yn ddoldir ac yn Uawn o breswylwyr. 
Ar ol i mi ddeffroi o gwsg, a gweled y f ath olygfa 
chwyldroadol ar yr holl diriogaethau a welais cyn 



DETHOLIOX O'R CYLCHGRONAU. 95 

cysgii, mi a ofynais i'm harweinydd mewn syndod, 
Beth yw ystyr hyn oil? " Nid yw yr oil a welaist 
ond megys un drem ar ysgogiadau y byd moesol 
yn y 'dyddiau diweddaf.' Yr olygfa ogoneddus a 
welaist gyntaf islaw i ti, oedd yr TJnol Dalaethau 
yn eu gogoniant ; yr anialdiroedd a'u cylcliynent 
oeddynt wledydd lieb eu gwareiddio." Yna gof- 
ynais, betli oedd y f aner fawr liono a gariwyd allan 
trwy borth penaf y ddinas odidog, yn cael ei clian- 
lyn gan y fyddin liono? " Y faner a welaist, Ban- 
er Bliyddid yr Efengyl ydoedd, a'r rhai oedd yn ei 
chanlyn oeddynt ei gwasanaethwyr ffyddlonaf, yn 
myned allan i wareiddio'r byd." Gofynais iddo 
dracliefn, Paliam y gwna ftyddloniaid y tir wynebu 
ar yr anialwch? "Am eu bod yn gwybod fod eu 
Brenin yn ewyllysio gwneuthur yr ' anialwch yn 
ddol-dir'; ac yn awr y maent yn gwybod fod y tir 
yna yn gorphwys mewn diogelwch, tra byddo y 
dinasyddion ar eu gwyliadwriaeth, ac fe'u delir 
hwy yn gyfrifol am ogoniant eu gwlad." 

Beth oedd amcan y fyddin oedd o'r tu ol i ni, ac 
i ba deyrnas y perthynai? " 0, Tywysog llywod- 
raeth yr awyr a'i ganlynwyr oeddjTit ; ac yr oedd 
ef newydd oi^hen un o'i areithiau grymusaf a dra- 
ddododd erioed i'w ffyddloniaid, fel y canlyn : i 0, 
chwi dywysogion a dyngarwyr, yr ydych wedi bod 
yn ffyddlawn i mi bob amser ; chwi a wyddoch mai 
yn yr Unol Dalaethau y mae ein gelynion penaf 
yn bresenol, oblegid y mae yn agos pob gwlad 
arall at fy ewyllys, ac oni bydd i ni lwyddo yn ein 



96 LLWYBRAU BYWYD. 

hymgyrch lrvvn, y mae arnaf ofn y gwna eu goleuni 
ymlid ein hegwyddorion oddiar wyneb y ddaear, 
ac y bydd yn rhaid i ninau fyned dros y dibyn i'r 

mor ; ond yn aivr, na ddigalonwch, a mi a'u gosod- 
af yn watwargerdd i'r lioll genedloedd. Y mae yn 
gofus genych i mi er's chwe' mil o flynyddoedd yn 
ol, ddymcliwelyd y ddynoliaeth oddiar ei safie 
ddyrchafedig, trwy gydweithrediad y wraig gyntaf, 
Efa ; ac yn awr, yr wyf yn dra sicr y dymchwelaf 
y wlad lion a'i gwyneb i waered trwy yr mi cyn- 
llim eto, sef cydweithrediad y rliyw deg ; ac y mae 
dwy fantais genyf i gyraedd yr amcan, fel y gwydd- 
och, sef yn gyntaf, am fod cymaint yn y wlad lion 
yn rlioddi parch duwiau i'w gwragedd — y maent 
yn ei cliyfrif yn ddarostyngiad ar y gwragedd gy- 
ffwrdd ag un math o waith ond a fyddo yn fwyn- 
had iddynt ; gwaherddir iddynt gyffwrdd ag esgicl- 
ian wedi bod yn y baw rhag eu halogi, na chyrchu 
dwfr rhag i neb eu gweled, na chyrchu un math o 
fwydydd i'r tai, na gosod y nodwydd i gyffwrdd a 
hen ddilledyn, etc.; ond gwaith y gwyr cyn myned 
at, ac ar ol dychwelyd ocldiwrth eu gorchwylion, 
yw pethau o'r fath ; a bod gwisgo dillacl newydd- 
ion, ac esgidiau wedi eu glanhau, ac yfed dwfr pan 
y byddo syched, a bwyta bwyd yn ol eu chwaeth, 
a llywoclraethu eutai wrth eu hewyllys/ac ymwel- 
ed a'u cyfeillesau, etc., yn gweddu yn Avell i'r 
gwragedd ! Ni chawn yr un gwrthwynebiad oddi- 
wrth y dosbarth yna, beth bynag. 

" £ Yr ail fantais sydd genyf i orchfygu yw, fod 



DETHOLION o'e CYLCHGEOXAU. 97 

y dinasyddion yn feddwon ar ryddid, fei y gal- 
want ef ; ac yn awr, troched pob un ei wisg yn y 
tanau gwynion yna, ac awn allan dros y wlad yn 
enw plant y goleuni, gan gyhoeddi rhyddid, rliydd- 
id i bell ac i agos — y negro a ryddhawyd tra mae 
eicli gwragedd yn gaetliion — rhyddhewch y cread- 
uriaid prydferthaf a fedd y greadigaeth! Ac ar 
ol gorchfygu hyd y Ddeddfwneutkurfa, yna rliodd- 
er gorchymyn yn ol ewyllys niwyafrif o'r dinas- 
yddion, ar fod i bob ty trwy y wlad i gael ei osod 
a'i wyneb i waered ar y nos Sadwrn canlynol, 
am y rlieswm eu bod yn rliy wan i ddal yr ystorni 
ddysgwyliedig, lieb osod y to yn fflat ar y 11a wr. 
Ac yna bore dranoetli, cawn wledd ar eu gwedd- 
illion, os llwyddwn i'w twyllo hyd hyny, fe fydd y 
storm yn sicr, tra y byddant yn cysgu yn eu tai 
diamddiffyn gyda'r meddwon.' 

"Ac yn awr, ti weli ei fod wedi llwyddo yn ei 
amcan melldigedig, ac yn gorfoleddu yn y fatli 
fuddugoliaeth," medd fy arweinydd. Yna dywed- 
ais wrthOj nad oeddwn yn meddwl fod neb ond fy 
liunan yn America wedi breuddwydio am y fath 
bethau ; ac mai ynfydrwydd fyddai dweyd y wel- 
edioaetli i neb, rhag cael fy Uabvddio am y fatli 

lol, etc. 

Yntau a ddywedodd wrthyf, " Y mae yn rhaid i 
ti gylioeddi y perygl i'tli frodyr, o herwydd y mae 
yr ysbryd yn gweithio yn llwyddianus : dywed 
wrth bawb am brofi yr holl ysbrydion, ai o Dduw 
y maent ? Ie, profer dy freuddwyd yn ngwyneb 



98 LLWYBRAU BYWYD. 

rheswm ac Ysgrytliyr, o herwydd can sicred a'th 
fod wedi brenddwydio, os rlioddir yr etholfraint 
i'r gwragedd, fe dclaw yr oil i ben ; ac ni fynegwyd 
mo'r haner am y chwyldroad hwn — amser yn unig 
all ei ddadblygu yn gyflawn." Yna gofynais iddo 
i bwy y perthynai ef, rliag fy mod inan yn cael fy 
nhwyllo. " Nid oes a fynot a liyny ; profaf yr liyn 
a ddywedais, a dos i'th ffordd." 



PAHAM Y DYLID BOD YN FWY GOFALUS 
O BLANT NAG O'E TBYSORAU PENAF. 

I. — Y mae fod Dnw yn gwneyd hyny, yn profi y 
dylai pawb wneyd yr un modd. (2.) Am eu bod 
yn fodau tyner a hawdd en niweidio. (3.) Am en 
bod i'w hyfforddi. (4) Am mai yr hyn a ddysgant 
pan yn ieuanc fydd yn en llywodraethn trwy en 
hoes. (5.) Am mai plant yr oes lion fydd yn ar- 
wain yr oes nesaf. (6.) Am mai yr hyn a ddysgir 
iddynt, ac a arferir ganddynt, a roddant hwythan 
i'r oes a cldaw ar en hoi. (7.) Am fod llawer o 
waith yn en haros, ac nas gallant ei wneycl heb en 
cymwyso ato pan yn ienanc. (8.) Am mai trwy y 
plant y sicrheir cysnron a gobeithion dyfodol y 
byd. (9.) Am en bod hwy i barhan, tra y mae 
trysoran y byd i ddarfod. (10.) Am y bydd yr had 
a hanir yn meddylian y plant, yn cael en medi 
byth mewn gwae nen wynfyd yn y byd arall. 

II. — Y mae y ffaith fod Dnw yn gwneyd felly, yn 



DETHOLIOX O'R CYLCHGRONAU. 99 

profi y dylai dynioB wneuthur yr un model. Ac yn 
awr, gadawer i ni weled a ellir profi fod Duw yn 
fwy gofalus am blant nag am drysoran y ddaear. 
Wei, y mae y Beibl yn ein dysgn na wnaeth yr 
Hollalluog, pan aetli i greu y ddaear a'r mor, gol- 
euni a gwres, llysiau a blodau, mwnau a pherlaru 
anifeiliaid ac eliediaid, yn eu lioll liarddwch, ond 
dywedyd "Bydded," ac felly y bu. Ond nid felly 
y mae yr un Llyfr yn ein dysgn am y sylw a'r gofal 
sydd gan yr Arghvydd am blant. Ond am na chan- 
iata ein terfynau i ni fod yn fanwl, nodwn yn unig 
hanes Samson: Cawn yn yr hanes liwnw, fod "yr 
Hwn sydd yn trigo yn y golenni fel nas gellir dy- 
fod ato," oddiar ei orsedd uchel, yn gorcliymyn i 
angel fyned ar daith bell, heibio i'r lianl a'r ser, i 
ryw fwthyn dinod ar wyneb ein daear ni, at wraig 
dlawd, i liysbysn iddi y bnasai iddi esgor ar fab, ac 
i'w chyfarwyddo pa fodd iddi ymddwyn rhag ei 
niweidio. Yr oedd yn rliaid iddi gadw ei hnn yn 
lan ? a Uwyr-ymwrthod oddiwrth bob math o ddiod- 
ydd meddwol, hyd yn nod ftrwyth y winwydden 
yn ei ansawdd bnraf ; ac yr ydym yn cael i'r angel 
daln ail-ymweliad a'r wraig a'i phriocl, er rhoi idd- 
ynt gyfarwyddiadau neillduol i iawn-fagii y bacli- 
gen oedd ar ymddangos. Darllener Llyfr y Barn- 
wyr, o'r drydedd benod ar ddeg hyd yr unfed ar 
bymtheg, er gweled y fath ofal oedd gan yr Ar- 
glwydd am Samson nes y daeth i oedran gwr, yn 
nghyda'r gwaith anghydmarol a wnaeth mewn can- 
lyniad, <tc. Ond er yr holl ofal a fu am dano, o'i 



100 LLWYBRAU BYWYD. 

genedliacl i fyny, gan Nefoedd a daear, cawn mai 
prin y daetli yn gyniwys, er y cyfan, at y gwaith 
oedd gan Dduw ar ei gyfer. 

III. — Am en bod yn fodan tyner a liawdd eiiniw- 

eidio. Ymddengys fod holl wrthrychau'r gread- 

igaeth, yn eu dechrenad, yn dyner ac egwan, ac yn 

agored i dderbyn argraffiadau oddiwrth unrhyw 

betli a'u cyffyrddo ; ac ymddengys fod dyn yn ei 

febyd yn fwy felly na'r mwyafrif o honynt. Nis 

gall y baban fwyta ac yfed o liono ei Iran ; and 

y mae yn rhaid i eraill ei feithrin trwy ei 

bortlii 3 ei ddyfrhau, a'i ddilladn, onide bnan y bydd 

efe farw. Ac er gweinyddu arno angenrheicliau 

bywyd, onis gwneir liyny yn iawn, gyda gofal a 

cliysondeb, andwyir ei gyfansoddiad corfforol a 

meddyliol ; aiiffiirfir liarddwcli a plirydfertliwcli ei 

aelodau a'i synwyrau corfforol ; a gwanheir a tliy- 

wyllir cyneddfau ei enaid, fel ag y bydd ei fodol- 

aetli ar liyd ei oes yn boen a blinder, trallod, a 

thrueni iddo ei liun, ac yn faich a melldith i gym- 

deithas. Ond os iawn feithrinir ef, trwy ofal a 

doetkineb, bydd prydfertliwcli ei gorff yn liardd, 

ei sirioldeb yn adfywiol, ei lais yn gerddgar, ei 

ysgogiadau yn lieinif, a'i holl alluoedd yn rliagor- 

ol ; a bydd ei bresenoldeb a'i ddefnj^ddioldeb yn y 

byd yn elw a benditli, ac yn adlewyrchn gogoniant 

ei Greawdwr. Gan hyny, oni ddylai y gofal penaf 

fod am y trysorau penaf? " "Wele, plant ydynt 

etifeddiaetli yr Arglwydd ; ei wobr ef yw ffrwyth 

y OTotli." 



DETHOLION o'r CYLCHGROXAU. 101 

IV. — Am en bod i'w hyfforddi raewn nioesgarwcli 
cymdeithasol, mewn gwybodaeth gyffredinol, ac 
yn benaf til noethineb y byd ysbrydol. Yniddeng- 
ys i mi mai y ddyledswydd bwysicaf, a'r rhagor- 
fraint werthfawroeaf a roddwyd i ddynion, ydyw. 
iawn hyfforddi plant eu hoes yn nihob doethineb. 
Canys yn y He cyntaf, y mae meddwl plentyn fel 
carden yr arluniwr^ yn derbyn argraffiadau oddi- 
wrth bob gwrthrych a ymddangoso o'i flaen. Neu 
y mae yn gyffeiyb i ystafell eang, a'r enaid pres- 
wyliedig yn derbyn i mewn bob peth a gynygir 
wrth ddrysau yr ystafell, gan en Ueoli yn ansym- 
udol yn y meddwl. Eto, y mae fel Hong y mar- 
siandwr, yn cael ei llwytho am y waith gyntaf a 
darpariaethau at wasanaeth ei pherchenog, yr hwn 
a fydd ar ei bwrdd yn fuan, yn cychwyn morwr- 
iaeth bywyd, gan wynebn y stormydd a'r tonau 
cynyrfus, i geisio gwlad i gartrefu yn dragwyddol ; 
ac y mae yn sicr y bydd cysuron a diogelwch y 
daith, yn nghyda chyraedd gwlad a chartref 
dymnnol yn y diwedd yn yinddibynu yn benaf ar 
werth a chymwysder y darpariaethau cychwynoL 
Ond y gwir yw, y mae holl gydmariaethau y byd 
darfodedig yn rhy ddiffygiol i ddangos dylanwad 
ac effeithiau addysg ac esiampl foreuol ar feddwl 
creadnr anfarwol. T mae lie i ofni fod plant yn 
cael eu hesgeuhiso yn eu babandod a'u hieuenc- 
tid, trwy ryw hen syniadau cyfeiliornus am gym- 
wysder plant i dderbyn addysg forenol. 

Ymddengys i mi fod plant yn dysgu llawer cyn 



102 LLWYBRAU BYWYD. 

bod eu rhieni yn cydnabod hyny, nac yn ystyried 
fod eu hymddygiadau hwy eu hunain, pa un ai da 
ai drwg fyddont, yn cael en eymeryd i mewn i fedd- 
yliau, fel esiamplan iddynt hwy i'w hefelychu. Fel 
liyn y mae sylfeini gwybodaeth ac arferion bywyd 
yn cael en gosod yn meddylian y plant yn annile- 
&dwy, yn ol yr liyn a welant ac a glywant. Felly 
y mae o'r pwys mwyaf i ymddwyn yn iawn bob 
amser yn mhresenoldeb y cyfryw, gan roddi idd- 
ynt esiampl ac addysg dda. A dylid cofio bob 
amser, fod ymddygiadan yn cael niwy o le yn 
meddyliau plant na gwersi trwy eiriau, ac y maent 
yn eu deall yn foreuach ; ycliydig iawn a ddysgir 
i blentyn trwy eirian yn y flwyddyn gyntaf o'i oes r , 
ond f e allai ei fod yn dysgu mwy trwy gyfrwng y 
llygad yn y flwyddyn liono nag mewn nn flwyddyn 
ddylynol. Symuder canwyll o flaen llygad plentyn 
wythnos oed, a gwelir ei fod eisoes yn dechreu 
mwynhau ac athronyddu y byd allanol ; ac nid hir 
y bydd cyn deall iaitli gwen y fam, a gwg y tad. 
Onid yw y plentyn yn dysgu canoedd o wersi syl- 
faenol gwybodaeth. yn yr adeg fore hon o'i oes ? — 
am gariad a chas ; am diriondeb a gwg ; am ffurf- 
iau, a lluniau, a lliwiau ; am brydferthwch, hardd- 
wch, a holl amrywiaeth y byd o'i gwmpas ; ac yn 
wir, nid hollol afresymol tybied ei fod, o ran ei 
fyfyrdodau, yn dechreu cymdeithasu a bodau an- 
weledig y byd ysbrydol ; canys i'r byd hwnw y 
crewyd ef yn benaf, ac yno, ar hyd meusydd go- 
goneddus y byd hwnw y bwriadodd y Creawdwr 



DETHOLIOX O'K CYLCHGROXAU. 103 

da idclo ymhyfrydu yn ddiddiwedd. A clian fod 
pechod yn bygwth amddifadu dyn o'r gogoniant 
hwnw, a clian fod ei dynged tragwyddol yn ymddi- 
bynu llawer ar arferion ac addysg foreuol, onid 
rhesyinol y gallwn anog em gilydd i roddi mwy 
o'n bryd ar iawn hyfforddi plant ein hoes, nag ar 
drysorau a mwynderau darfodedig. Am hyny, 
"Hyfforddia blentyn yn mlien ei ffordd, a phan 
heneiddio nid ymedy a hi." 



PEBYGLON GWEBINIAETH. 

Anwyl Gyd-ddixasyddiox Cymreig — Onid ydyw 
y Weriniaeth Americanaidd yn eiddo i ni? Ac 
onid oes a wneloni ni a'i llwyddiant presenol a 
dyfodol ? Am hyny, onid gweddus i ni gyfnewid 
meddylian a'n gilydd, er egwyddori ein gilydd 
mewn egwyddorion gwleidyddiaeth, ac er mantais 
i ni gefnogi llwyddiant cyffredinol, ac er adnabod 
a gwrthweithio elfenau peryglus? Tueddir fi i 
sylwi yn ysgafn ar un o beryglon presenol y Wer- 
iniaeth; a'r niwyaf, fe allai, o'r oil ydyw, tros- 
glwyddo y Uywodraeth gyffredinol drosodd i'r hen 
wrthryfelwyr dehenol a'n cefnogwyr gogleddol, yn 
nghyd a'r canlyniadau naturiol a ellir ddysgwyl 
mewn canlyniad. A chan fod y perygl hwn yn 
mwyhau er's amryw flynyddau, goddefer i mi 
draethu fy syniad am y modd y mae y perygl yn 
cael ei feithrin. (1.) Trwy haelfrydedd gormodol. 
(2.) Trwy ymraniadan annheilwng. 



104 LLWYBEAU BYWYD. 

Am yr actios eyntaf, cydnabyddir<*trwy y byd 

gwareiddiedig ddarfod i'r Talaethan Deheuol golli 

pob hawl i hawliau dinasyddol, trwy godi y cledd 

yn erbyn y bleidlais gyfansoddiadol ; ac ar ol en 

darostwng, i'r llywodraetli gyffredinol drwy liael- 

frydedd Cristionogol fadden iddynt, a'u hadferyd 

i bob liawliau dinasyddol— ac yn hyn rlioddodd 

y Weriniaeth esiampl arddercliog i wledydd y 

ddaear o egwyddorion gwir wareiddiad ; ond daetli 

y drwg i fewn trwy fod yn rliy hael wrth ymddir- 

ied awdnrdod gormodol i rai a brofasant en hnn- 

ain yn annheilwng o awdnrdod. Ha ! yn hyn 

gwnaetli y Gogledd feddwi mewn Iiaelfrydedd 

maddeuol ; ei barn a dywyllwyd i'r fath raddau 

am egwyddorion y Talaethan Delienol, fel yr eth- 

olwyd ei cliariadau yn y Talaethau Gogleddol, er 

rhwymo Samson rhyddid ; y mae wedi ei rwymo 

yn y Congress ', y mae ei wallt wedi ei eillio, ac y 

mae ei lygaid mewn perygl ; ac oni bydd i'r Gog- 

ledd yn yr etlioliadau agosaol argyhoeddi y Phil- 

istiaid fod yma allu megys cynt, na ryfedded y 

byd os bydd iddynt cyn pen dwy flynedd demfcio y 

Weriniaeth ddall i ymaflyd yn ngholofnau teml dnw 

trais, er ei dymchweliad i ddinystr anadferadwy. 

Awgrymais fod ymraniadan annheilwng a di- 
angenrhaid yn y Talaethau Gogleddol yn feithrin- 
fa ac yn gymellion i'r hen ysbryd gwrthryfelgar yn 
y rhai Deheuol ; oblegid, er i'r blaid Werinol arfer 
y moddion mwyaf effeithiol i ladd gelyniaeth y 
Deheuwyr ar ol eu darostwng, sef maddeugarwch a. 



DETHOLION o'r CYLCHGRONAU. 105 

chariad, eto #s gellir yn rhesymol ddysgwyl i gar- 
edigrwydd plaid orchfygol ladd egwyddorion drwg 
y gorchfygedig mewn byr amser, os bydd y cyfryw 
egwyddorion yn ddrygau cenedlaethol, ac wedi 
cael eu haraddiffyn a'u cefnogi er's canrifoedd gan 
genedloedd y ddaear. Felly y mae yn yr anghyd- 
fod rhwng y Talaethau Deheuol a Gogleddol, am 
fod trais a gorfchrwm caethwasiaeth wedi bod yn 
anrhydeddus, ac yn ffynonau cyfoeth a mawredd i 
orthrymwyr am oesau. Nis gellir cyfrif y wlad 
lion allan o berygl gwrthryfelgar am yr oes hon o 
leiaf ; gan hyny, nid yn nnig y mae yn ofynol par- 
hau i bentyru marwor tanllyd caredigrwydd ar 
benau y Deheuwyr, ond liefyd y mae yn ofynol en 
cadw dan yr argyhoeddiad parhaus, fod digon o 
allu ac nndeb yn y Talaethan Gogleddol i am- 
ddiffyn cyfanrwydd ac anrhydedd y Weriniaeth 
yn erbyn nnrhyw fradwriaeth a ddichon godi o'i 
mewn. Am liyny, er mwyn Uesiant y Talaethau 
Dehenol a Gogleddol ; ie, ac er mwyn cynydd gwar- 
eiddiad a dyrchafiad dynolryw yn gyffredinol, na 
adawer i'r blaid Werinol farw o wendid oblegid 
ymraniadan. Onid ydyw hi yn rhagori mewn 
egwyddorion a ffyddlondeb ar nnrhyw blaid a wel- 
wyd ar y cyfandir Americanaidd hyd eto ? Oni 
fethodd y Weriniaeth esgor ar unrhyw blaid yn 
flaenorol, yn meddu digon o onestrwydd a gwrol- 
deb moesol i dynu lien gorthrwm caethfasnach 
oddiar wyneb " The Declaration of Independence" 
sef y rhan hon o hono ; " We hold these truths to he 
8 



106 LLWYBRAU BYWYD. 

self-evident, that all men are created jWe and equal, 
that they are endoioed by their Creator toith certain 
inalienable rights ; that among these are life, liberty, 
and the pursuit of happiness" c&c. — gan hyny, oni 
fyddai yn warth tragwyddol ar ben y Weriniaeth 
Americanaidd, yn y cyfwng peryglus presenol, 
gymeryd y gallu amddiffynol o ddwylaw ffyddlon- 
iaid y tir, a'i ymddiried i'w gelynion angeuol ? 
Onid ydyw buddion y ddynoliaeth yn nchel gy- 
hoeddi nwchben y Gwerinwyr trwy y Talaethan, 
yn enw y cenedlaethan a ddaw, am iddynt adnew- 
yddu en nerth er amddiffyn y mensydd a feddian- 
wyd, ac er enill meusydd newyddion ag sydd hyd 
yn awr yn ochain dan orthrwm gelynion rkycldicl 
a iawnderan tlodion y ddaear ? Os ydyw rhai o 
etholedigion en plaid wecli en bradyclm ar hyd y 
blynyddoedd diweddaf, na fydded i ni ymrann 
oblegid hyny, ond etholer en gwell yn en lie ; ac 
na fydded i ni gredn enllib gelynion y blaid er ein 
harwain ar gyfeiliorn i ddinystr trwy en dichellion, 
Onid ydyw yn wybyddns fod cymeriadan dyn- 
ion goren y wlad yn cael en parddno gan y cyfryw 
ddichellwyr llygredig ac nchel-geisiol, er ceisio 
marchogaetli y werin i awdnrdod ? 

Efallai mai yr ail berygl mewn pwysigrwydd ag 
sydd yn bygwth llwyddiant y Weriniaeth yn bres- 
enol, ydyw yr ymraniadan sydd rhwng llafnr a 
chyfalaf, nen rhwng meistri a gweithwyr. Diau 
fod y perygl yn fawr yn y cyfeiriad yna, oblegid j 
mae nerthoedd ofnadwy yn y ddwy blaid yna pan 



DETHOLION o'e CYLCHGRONAU. 107 

gynyrfir li^ i ysbryd o dclialgarwcli dinystriol. 
Pe y cynyrfid yr elfenan hyn hyd eithaf eu cyn- 
ddaredd yn erbyn en gilydd, byddai wytlmos o 
amser yn ddigon i wneyd y Talaethan Unedig yn 
ail i nffern mewn trnennsrwydd. Er fy mod, fel 
gweithiwr tanddaearol, yn brofiadol o effeitliian 
trais a gorcnes, eto nis gallaf weled y byddai yn 
dda i ni fel gweithwyr ffnrfio plaid wleidyddol 
ddigon cref er cymeryd awenan y llywodraetli i'n 
meddiant; oblegid y mae ein hymddygiadau at 
ein gilydd fel gweithwyr, ac hanesiaeth yr oesoedd 
yn cyd-dystiolaetlm er profi y medr gwas pan 
ddyrchafer ef i awdnrdod, orthrymn cynddrwg a 
neb dynion. Ac yn wir, oddiar bwysig ystyriaeth- 
au, yr wyf yn argyhoeddedig pe yr ymgasglem yn 
blaid, ac megys corwynt ymruthro i awdurdod, 
y byddai ein dymcliweliad mor gyflym a'n dyrch- 
afiad, ac y caem brofi er ein trueni nad oedd ein 
llwyddiant annaturiol oncl melldith mewn disguise. 
O'r ochr arall, ond i'r pleidiau cyferbyniol gycl- 
weithredu ar egwyddorion o gyfiawnder, cariad, 
ac ewyllys da y naill tuag at y Hall, fe fyddai y 
Weriniaeth yn breswylfa ddedwydd a pharadwys- 
aidd. Am byny, gan mai cydweitbrediad cyfeill- 
gar a gonest rhwng cyfalaf a llafur ydyw yr elfenau 
anbebgorol angenrbeidiol er llwyddiant masnacli- 
ol, cymdeithasol, a gwladwriaethol ; a chan fod y 
blaid Werinol yn sylfaenedig ar y cyfryw egwydd- 
orion, onid y peth goraf a allem ni fel dosbarth 
gweithiol wneyd fyddai taflu ein dylanwad o'i 



108 LLWYBRAU BYWYD. 

phlaicl. Yr ydwyf yn gwbl argyhoeTOiadol rnal 
hyny fyddai yn fwyaf sicr o aclferu y wlad i lwydd- 
iant masnachol. Oni fyddai ein nerth a'n dylan- 
wad yn y blaid Werinol y sicrwydd mwyaf i ni am 
ein hiawnderau ar feusydd llafur? A byddai yr 
elfenau eraill yn y blaid yn mantoli er llesiant 
cyffredinol. Y mae gwir lwyddiant cyson, a phar- 
haus, yn rhwym o fod yn sylfaenedig ar iawnderau 
cyffredinol ; ac y mae llwyddiant eithafol un dos- 
barth yn awgrymu y tebygolrwydd fod iawnderau 
rliyw rai yn dyoddef , a bod gwrthweithiad i ddyfod. 
" Na ofelwch am yr eiddoch eich hunain yn unig; 
ond pob un am yr eiddo eraill lief yd." Yr wyf yn 
credu fod llwyddiant cymedrol a chyson yn fwy 
buddiol a benditliiol na llwyddiant mawr, canys 
" Pan flodeuo y rliai annnwiol fel y Uysieuyn, a 
blaguro holl weithredwyr anwiredd, liyny sydd i'w 
dinystrio byth bythoedd." Am hyny dylid cael y 
doniau goren er gwylio a llywodraethn y gwahanol 
elfenau er cysur a dedwyddwch pob dosbartli. 

Y mae y Weriniaeth wedi cyraedd cyfnod per- 
yglus yn hanes ei bywyd. Y mae ei theulu wedi 
cynyddn o beclair miliwn i ddeugain mewn un 
ganrif, ae y mae y teulu mawr hwn yn amrywio 
mewn egwyddorion, arferion, ac angenrheidiau, 
fel y mae yn rhaid wrth ddoethineb o'r radd flaen- 
af er cyfaddasu a llywodraetliu y rhai hyn oil dros 
feusydd eang ac amrywiol yr etifeddiaeth. Er 
egluro ein pwnc cydmarwn y Weriniaeth i Railxoay 
Company, a bod y ffordcl yn croesi y cyfandir dros 



DETHOLIOX O'r CYLCHGRONAU. 109 

afonydd a mynyddoedd, a tbrwy gilfacbau troell- 
og, etc. Gan' mlynedd yn ol, pan oedd y ffordd 
yn newydd, a tbrafnidiaeth ond niegys decbreu," 
nid oedd y perygl yn fawr wrtb redeg trains dros- 
odd ; ond yn awr y mae troion y ffordd yn rby 
droellog i redeg trains raawrion a cliyflym drosodd, 
a'r pontydd yn gofyn am eu badnewyddu i ateb y 
trains tryniion ac ami sydd yn eu croesi — yr ugein- 
iau sydd yn ddyddiol i basio eu gilydd ar amserau 
penodedig, er gochelyd gwrtbdarawiadau. Gan 
byny, onid yw eangder y drafnidiaeth a pberyglon 
y ffordd yn bawlio y swyddogion mwyaf cyfar- 
wydd, gofalus, ac atbrylithgar, i drosglwyddo boll 
drysorau y Weriniaetb drosodd yn ddiogel. 
Clywcb! y mae y train y fynyd yma yn cynwys 
deugain miliwn o fodau dynol, yn ngbyda boll 
feddianau y eyfryw, ar ben un o'r mynyddoedd, 
yn decbreu disgyn ar i waered at wastadeddau 
diderfyn y canrifoedd dyfodol. O ! Weriniaetb, a 
oes cligon o athrylitb yn dy swyddogion i gadw y 
train a'i lwytb gwerthfawr ar y ffordd, rbag dym- 
cbwelyd o bono clros y elogwyni i ddinystr cyn 
cyraeddyd i'r gwastadeddau arddercbog islaw ? 
Tn awr, Werinwyr trwy y Talaetbau, y mae y byd 
yn sefyll i edrycb a gyraedda y Weriniaetb i'r di- 
ogelwcb angenrbeidiol. Gwelant yn eglur y per- 
ygl mawr o newid y peirianydd bob pedair milltir, 
a'r is-swyddogion yn amlacb na hyny. Anwyl 
gyd-ddinasyddion, nid ydyw lhvyddiant gwerinol 
yn gofyn am y fath anwadalwcb, ond y mae yn 



110 LLWYBKAU BYWYD. 

galw arnoch i osod y goreuon o'ch meibion ar y 
blaen, a'u cadw yno cyhyd ag y byddont deilwng, 
• a dim awr yn mhellach, ond gosod yn eu lie eu 
gwell pan fyddo angen. 

Ar y pwnc hwn y mae oes y Weriniaeth yn ym- 
ddibynu yn benaf: os gosodir dynion gonest, 
pwyllog, a goleuedig, yn arweinwyr a gwylwyr i'r 
genedl, bydd ei llwyddiant yn sicr ; ac o'r ochr 
arall, os dyrchefir dynion drwg, anonest, diegwydd- 
or, anwybodus, a nwydwyllt, i lywodraethu, gwae 
ac ochain fydd yn canlyn. Anfoner y dosbarth 
blaenaf i Washington a mensydd eraill eang y 
Llywodraeth, yna Uwydda y genedl mor naturiol 
ag y rlieda yr afonydd i'r mor ; ond os anfoner yr 
olaf, tywylla yr awyrgylcli gan fygdartliiad lieint- 
iis, a chynyrfir y nefoedd gan yr elfenan nes yr 
ymdywalltant o'r cymylan mewn ystormydd rhy- 
ferthol, gan ysgnbo o'u blaen lioll gysnron cym- 
deitliasol y Weriniaeth. Er rhagflaenu y fath 
waradwydd dinystriol, rhaid gofalu cadw y ifyn- 
onau yn bur (sef y cyfarfodydd politicaidd lleol), 
fel y byddo y ffrydiau a'r afonydd yn bur. Cyhyd 
ag y gadawo y dinasyddion goreu i'r dynion mwy- 
af llygredig ethol eu gilydd i'r cynaclleddau er 
penodi peirianau i redeg am swyddi, ofer fydd 
dysgwyl gonestrwydd, a ffyddlondeb, a llwyddiant 
cenedlaethol. Ms gall unrhyw elfen ddyrchafu 
yn uwch na'i level ei hun. "A gasgl rhai raw^nwin 
oddiar ddrain, nen ffigys oddiar ysgall?" 

"Anewidia yr Ethiopiad ei groen, neu j Hew- 



DETHOLIOX ? R CYLCHGEONAU. Ill 

paid ei fryckni?" Felly, a all y blaid Ddemocrat- 
aidd wneuthur da, ar ol cynefino a gwneuthur 
drwg ? Cafodd ei magu ar laetli y gaethfasnach, a 
dysgwyd hi i garu gortlirwm, ac i fyw yn foethus. 
A ellir dysgwyl i'r cyfryw im yn awr, yn ei henaint 
a'i phenllwydni, newid ei hegwyddorion ? A ydyw 
yn rliesyniol credu y blaid hon pan broffesa ei bod 
yn gefnogol i ddyrchafiad y dosbartli gweithiol o 
Befyllfa o dlodi ac angen, i fwynhad o lwyddiant a 
dedwyddwch, tra y gwyddys ei bod wedi bod trwy 
ei hoes yn ceisio sicrhau y gweithwyr tlodion yn 
ngraddfa yr anif eiliaid a ddyfethir ? Pa fodd y 
gall'gweithwyr y Talaethau Unedig gael gwaith er 
enill bwyd a diod ac angenrheidiau eraill bywyd, 
eyhyd ag y llwydda egwj^ddorion Democrataidd i 
ddifodi y diffyndoll er diwallu y wlad a chynyrch- 
ion rhad plant gorthrwm gwledydd eraill? Yn enw 
goleuni gwareiddiad, beth yw y rheffynau swyn- 
gyfareddol sydd yn rhwynio miloedd o weithwyr 
newynog yn j blaid weniaetlrus hon ? Onid ydyw 
yn ddigon o ddydd i weled ei thwyll, a deall ei 
dichellion hi? Ie, dichellion. Eai blynyddoedd 
yn ol, pan y gwnai y Llywodraeth arian papyr fel 
moddion achlysur er achub bywyd y Weriniaeth o 
ddwylaw gwaedlyd egwyddorion y blaid Ddemo- 
crataidd, gwnai hithau y pryd hwnw felldithio y 
cyfryw arian hyd eithaf ei gallu ; ond pan aeth y 
Llywodraeth i'w galw i mewn er dychwelyd at yr 
arian cyntefig, wele y blaid ag oedd yn eu gwrth- 
wynel3\i mewn cyfyngder ac angen, yn awr yn 



112 LLWYBEAU BYWYD. 

bloeclclio " Rhagor o arian papyr er talu gofynwyr 
y Llywodraeth, yn lie aur ac arian!" Dyna eg- 
wyddorion, onide? Ha! too thin. Ms gellir profi, 
er holl anwadalwch a gweniaeth y blaid Ddemocrat- 
aidd, nad yr un yw hi yn awr ag ydoedd ugain 
mlynedd yn ol, hyny yw, o ran ei liegwyddorion at 
feibion llafur. Am hyny, fy nghydweithwyr trwy y 
Talaethau, na ddalier ni trwy ddichellion cyfrwys- 
ddrwg y blaid hunan-gondemniol hon. Gwyliwn 
ei gwahanol stranciau, canys un diwrnod bloeddia 
yn nghlustiau y rhai a garant egwyddorion tywys- 
og heddwch, " Y niae yn rhaid i ni, ddinasyddion 
y Talaethau Unedig, ddymchwelyd y blaid Werin- 
ol o awdurdod, am ei bod yn blaid ryfelgar; ac 
liefyd, ni a ddifodwn y fyddin a'r llynges er prys- 
uro yr amser, ( Ac ni ddysgant ryfel mwyach." 
Ddiwrnod arall bloeddia trwy y Talaethau Deheu- 
ol, " State rights ! Nid yw y negro yn deilwng o 
gydraddoliaeth gyda dynion gwynion." Y diwr- 
nod nesaf bloeddia ar y dosbarth gweithiol, " Y 
mae yn rhaid i chwi ymladd dros eich iawnderau, 
onide llethir chwi yn is i dlodi gan eich meistri 
gorthrymus na gweithwyr gwledydd Ewrop." Y r 
diwrnod nesaf gwaeddant, " Communist, Commun- 
ist ! rhaid rhwymo y gweithwyr a rheffynau trais, 
onide byddant yn sicr o ddinystrio y Weriniaeth." 
Cyn darfod a'r blaid lygredig hon, cydnabyddaf 
fod miloedd o bobl dda a chydwybodol o'i mewn ; 
hyny yw, y maent mor egwyddorol dda ag y gad- 
awent eu plaid yfory, pe 3^1* argyhoeddid hwy o 



DETHOLION o'ft CYLCHGRONAU. 113 

dwyll a llygredigaetk arweinwyr eu plaid. Ond 
gwaith yw cael y dosbartli dan sylw i edryck dros- 
tynt eu kunain, am eu bod wedi cyuefino a cky- 
meryd eu karwain gan swyddogion eu plaid. Y 
mae yn rliyfedd y fath ddylanwad sydd gan arfer- 
ion er dallu cydwybod. — " Barter y Gweiihiwr" 
Mawrth, 1878. 



OYMDEITHAS GENADOL Y T. C. 

Ymddanoosodd y sylwadaii canlynol am Gym- 
deitlias Genadol Gyffredinol y T. C, yn y Cyfaill 
am Meliefin, 1871 : ' 

Ieuanc yw y Gymdeithas Genadol yn ein plith 
yn America hyd yn bresenol ; hyny yw, fel cym- 
deitlias o dan nawdd yr enwad yn gyffredinol. Y 
mae yn hysbys fod ymdrecbiadan Genadol yn og- 
oniant i rai dosbartliiadau Methodistaidd yn y wlad 
lion, yn neillduol yn Wisconsin. Y mae ganddynt 
hwy Genadaetli yn ngwir ystyr y gair er's blyn- 
yddau. Yn awr y mae ger fy mroii ystadegau 
Trysorydd y Genadaetli Gyffredinol am y blyn- 
yddau 1869, 1870, ac y mae yn fy meddiant liefyd 
ystadegau Cymanfa Wisconsin am y blynyddau 
1868 ac 1869 ; ac ar ol eu cyferbynu a'u gilydd, 
bernais nad annyddorol, ond mai cyfiawnder a'r 
brodyr yn Wisconsin fyddai cyferbynu lioll gasgl- 
iadau Genadol Wisconsin am y ddwy fljniedd ucli- 
od a cliasgliadau y Gymdeithas Gyffredinol yn y 
gwahanol Dalaethau yn y ddwy flynedd gyntaf, yr 



114 LLWYBRAU BYWYD. 

lion sydd megys hedyn mwstard yn cleclireu egino, 
" Na ddiystyrwn ddydd y pethan by chain." Yr 
wyf wedi bod yn cyfrif holl aelodan cyflawn pob 
Cymanfa ar wahan, a chyfartaledd y casgliadau 
Cenadol rhwng pob aelod. Cofier nas gallaf fyned 
ar ol gweithrediadan y gwahanol Gymanfaoedd yn 
mhellach nag y mae yr ystadegan yn myned ; ac 
os wyf wedi deall yn iawn benderfyniad y Gyman- 
fa Gyffredinol ddiweddaf, bydd holl weithrediadau 
Cenadol y gwahanol Dalaethau yn cael eu cy- 
hoeddi yn flynyddol yn y Cyfaill o hyn allan : 





Aelodau. 


Ar gyfer pob un 


Efrog Newydd, 


. 1375 


$0 23 


Pennsylvania, 


1061 


14 


Ohio, 


. 2335 


14 


Wisconsin, . 


2692 


1 18 



Yn ol yr ystadegau uchod, gwelwn fod ein brod- 
yr yn Wisconsin wedi rhedeg yn dda ; byddedidd- 
ynt gadw eu coron. u Ond eto y mae lie" i bawb 
o honom ragori mewn gwneuthur daioni ; " yn ei 
iawn bryd y medwn, oni ddiffygiwn." Y mae yn 
Uawen genyf ddeall fod Cymdeithas Genadol Gy- 
ffredinol wedi dyfod yn ffaith gan y T. C. yn Am- 
erica, ac yn llwyddo yn dda, fel baban newydd eni ; 
eto mewn enbydrwydd am ei heinioes gan ei bod 
yn wan. Mi a garwn yn y fan lion awgrymu yper- 
ygl a ymddengys i mi am ei heinioes ; a gobeithio 
na wna neb gam-ddeall fy nieddwl na cham- 
arfer fy sylw. 

Ymddengys i mi mai anicaii sefydliad y Gym- 



DETHOLION o'b OYLCHGRONAU. 115 

deithas Genadol yn ein plith, oedd er maiitais i 
bob un o lionom gael tailu i'r un drysorfa yn ol ein 
gallu er cynal Cenadaetli niewn lleoedd newydd- 
ion, yn ngliyda'r rhai sydd ar y raaes yn barod, a 
liyny yn annibynol ar gynal achosion cartref ol ; ac 
yn ol yr idea yna ffurfiwyd Bwrdd Cenadol er car- 
io hyny i ymarf eriad. Ond ffurfiwyd cais nen gyn- 
ygiad gan Gymanfa Pennsylvania, i'w gyflwyno i 
Gymanfa Gytfredinol 1870 ; ac y maent wedi 
llwyddo. Y canlyniad ydyw fod y Gymdeithas 
Genadol Gyffredinol o fewn cylch y Gymanfa yna.. 
Eto ni a obeitliiwn nad oeddid yn amcanu yn 
ddrwg i'r Gymdeithas Genadol Gyffredinol ; ond 
bwriadol neu beidio, y mae y fwyall wedi ei gosod 
ar wreiddyn y pren ; eitlir y mae petliaii felly yn 
dygwydd yn ami. Nid ar unwaitb y ceir pobl 
dduwiol i gefnogi petliau newyddion, er en bod yn 
dyfod wedi liyny yn edmygwyr penaf i'r petliau 
oeddent gynt yn eu lianghjaiieradwyo. Pa fodd 
bynag, yr ydym mewn sefyllfa i ddysgwyl gweled 
lion yn tyfn lies dyfod yn bren mawr, fel y byddo 
adar y nefoedd yn dyfod a nytliu yn ei gangenau 
ef ; am ei bod yn gyson ag ordeiniad Arglwydd y 
cj'nauaf ; ac y bydd yn foddion i enyn mwy oliael- 
frydedd yr efengyl ynom oil, fel na byddom yn ol 
i'r blaenaf o lwythau Israel mewn ysbryd cenadol 
yn America ; ac y byddom, mewn blynyddoedd, yn 
esiampl i genedloedd y ddaear mewn ffyddlondeb 
i'n liegwyddorioi>, gan ein bod yn liawlio egwydd- 
orion y Beibl yn eiddo i ni fel Cymry. Y mae un 



116 LLWYBBAU BYWYD. 

ffaith yn ystadegau Trysorydd y Gymcleitlias Gen- 

adol Gyffredinol liefyd yn peri i ni fod yn ffydd- 

iog, sef fod mwnwr tlawd wedi cyfranu $40 ati. 

Hwyrach y gwena rhai crefyddwyr yn amheus ar y 

ffaith uchod. Pa f odd bynag, cymeraf liyn yn aw- 

grym nad yw yr amser yn mliell pan y gwna pawb 

yn ol eu galln yn debyg iddo. Md ydwyf fi yn 

gweled mai gwyrthiau yw pethau felly. Yr oil wyf 

ii yn welecl yn angenrheidiol i'r Cristion wneutlmr 

er dylyn esiampl y mwnwr, mewn mwynliad a 

rhwyddineb, yw, (1.) Cofio y ffosy cloddiwyd ef o 

lioni ; (2.) Meddwl am y gost a'r llafur a'i cododd 

i'w sefyllfa bresenol ; (3.) Darllen yr Ysgrytliyran 

sydd yn profi fod Duw yn ymddiried adferiad y 

byd i'w bobl, gyda benditli yr Ysbryd ar en liym- 

drecliion, gan eu cyfarwyddo a'u nerthu i gyf- 

lawni eu dyledswyddau yn briodol; (4.) Bod yn 

gyfarwydd ag addewidion Duw i'r rhai fydd yn 

ffyddlon ar ychydig yn y byd liwn, yna bydd yn 

debyg o ofyn, " Pa betli a fyni di i mi ei wneutli- 

ur?" Ac os na fydd yn teimlo fod y cymwysderau 

ynddo i fod yn genaclwr i dywyll leoedd y ddaear, 

efe a ddywed yn iaith y mwnwr liwnw, Mi a gys- 

egraf ran o fy llafur — y ddegfed ran, mwy neu lai, 

^r anfon y rhai sydd wedi eu cymwyso gan Dduw 

at y rhai sydd yn marw o eisiau gwybodaeth. Fe 

allai na allwn eu clwyn yr awrhon ; ond bydded i 

ni gael gweled pethau mwy ar ol hyn. "Deffrown 

yn gyfiawn, ac na phechwn." 



YX CASGLU AT GAPEL HYDE PARK. 117 



CYFNOD VI. 



TAITH GASGLYDDOL Y "CARDOTYN" AR 
RAN CAPEL HYDE PARK. 

Adeiladwyd capel hardd o briddfeini gan y T. C. 
vn Hyde Park yn y flwyddyn 1864 ; ond yn nech- 
reu 1868, pan oedd yn ddiddyled hyd o fewn $250, 
eymerodd ei sylfeini daith tuag at galon y ddaear, 
am fod y glo wedi ei weithio allan oddi tano. Ar 
ol i'r capel sefyll, awd i'w ail-adeiladu, a chan i'r 
cwmni glo a'r perchenog gwreiddiol wrthod talu y 
golled, gwysiodd yr eglwys hwy i'r llys gwladol am 
iawn, ond ar ol un mlynedd ar ddeg o gyfreithio, 
gorfn i ni roddi i fyny yr ymdreclifa gyfreithiol, 
pan oedd ein colled arianol wedi cliwyddo i tua 
Sl3,000, tra nad oedd aelodau yr eglwys ond tua 
200 o weitliwyr tlodion, a 11a wer o honynt yn wedd- 
won a plilant. Ond bellach, olrheiniwn berthynas 
yr ysgrifenydd a'r baich gorletbol : Y r r oedd rhai 
o'r eglwys am adael i'r capel fyned rliwng y gofyn- 
wyr ; eitlir gan na wnai y capel yn Haw y Sirydd 
dahi haner y gofynion, dadleuai rhai o honom dros 
ymdrechu tain pawb yn ol ysbryd Cristionogaetli, 
ac os metbu, methu yn anrbydeddus. Daeth yr eg- 
lwys oil i'r un ysbryd, ac awd ati, a chasglasom fel 
eglwys a chynulleidfa, y flwyddyn gyntaf, $1,008, 
ac hefyd penodasom y ddau flaenor, James R. 



118 LLWYBRAU BYWYD. 

James a Bees Morgan, i gynllunio a chasglu oddi 
allan, a gwnaethant yn dda, fel rhwng yr oil, y 
lleihawyd y ddyled $3,044.07 y flwyddyn gyntaf. 
Wele yn canlyn y cyfrif am 1881 : 

Hyde Park,,. Pa., Mawrth 23, 1882.— Casglodd Mr. 
Bees Morgan yn Diamond Shaft, G. Vein, $22.75; eto, 
E. Vein, $19 ; Slope No. 2, $31 ; Payne Shaft, $21.48 ; 
Trip Slope, $18.98 ; Archibald a Continental, $35.75 : 
Hampton, $24.25; Sloan Shaft, $30.25; Brigg's Shaft, 
$70.81; Connells' Mines, Scranton, $36.45; Mount 
Pleasant Slope, Hyde Park, $74.45; School Fund, 
$29.50; Moosic, $29.93; Wilkesbarre— Bed Ash, $35; 
Empire, $23.50; Diamond, $12.50; Nanticoke Shaft, 
No. 1, $25.45; eto, No. 2, $18; Tunnel, No. 1 a No. 2, 
Honey Pot, $13.75; Slope, No. 1, Nanticoke, $13.50; 
Slope, No. 4, eto, $15.05 ; Shaft, No. 2, eto, $10.95 ; 
Avondale, Plymouth, $56; Sugar Notch, No, 9, $32.50; 
Sugar Notch, No. 10, $14.75; eto, Old Slope, $3; 
Sugar Notch, $29 ; Carbondale, $48.75 ; man gasgliad- 
au, $53.10; yn gwneyd cyfanswm o $849.40 Casgl 
odd y tu allan i'r gweithiau, $574.82. Donations oddi 
wrth y creditors, $611.55. Casgliad yr eglwys a'r gyn- 
ulleidfa yn Hyde Park, $1,008.30. Cyfanswm yr holl 
gasgliadau a'r rhoddion, $3,044.07. 

Tr ydym, ar ran yr eglwys, yn dychwelyd y diolch- 
garwch gwresocaf i bawb a gymerasant at ein cynorth- 
wyo i symud y ddyled bwysig sydd yn gorwedd ar j 
capel, ac hefyd am ddwyn tystiolaeth i gywirdeb cyf- 
rifon ein casglydd, Mr. Morgans. Cawsom ein haw- 
durdodi i edrych dros y cyfrif on gan yr eglwys, ac yr 



YN CASGLU AT GAPEL HYDE PARK. 119 

ydyni wedi cyflawni y gorchwyl yn fanwl, a chael yr 
oil yn gywir. Dros yr eglwys — John Hairris, B. Da- 
vies, Olrheinwyr. 

Tua diwedd Medi, 1881, rhoddodd y brawd Eees 
Morgan y gwaith anhyfryd o gasgln i fyny, felly 
dyna y gwaitli wedi sefyll, a phryder, a chwilio am 
gasglwr newydd yn canlyn. Ar ol methu gyda 
phawb ag y tybiem a wnaent gasglwyr da, cyn 
xhoddi i fyny mewn anobaith, tybiodd rhywun y 
byddai yn well rhoi cynyg i W. D. Davies i fyned 
at y gwaitli ; a rhwng bodd ac anfodd y swyddogion, 
<cafodd y cynyg. Ond nid oedd ef yn teimlo fel 
ymgymeryd a'r gwaitli ; yn gyntaf , am mai gartref 
yr oedd yn hoffi bod, gan fod rhyw fath o wyleidd- 
•dra slafaidd yn ei natur er yn blentyn ; yn ail, am 
mai cas ganddo ofyn amroddion oddiwrth ddynion, 
&c fod yn well ganddo roddi na derbyn ; yn dryd- 
y r dd, am ei fod yn enill rhyw dair dolar y dydd yn 
y gwaith glo, tra nad oedd y brawd Eees Morgan 
yn cael ond $2.50 am gardota. Pa fodd bynag, 
gwnaeth eydwybod tuag at anrhydedd Cristionogol 
i mi ddywedyd wrthynt, Er cased oedd y gwaith 
yn fy ngolwg, fy mod wedi gwneyd fy meddwl i 
roddi prawf ar yr anturiaeth, a hyny am $2.00 y 
dydd — er yr ystyriwn $5.00 y dydd yn ddigon bach 
am y gwaith, yn annibynol ar ddyleclswydd foesol. 
Ac yn y fan hon yr wyf am ddweyd nad wyf yn 
credn y dylasai blaenor fyned ar hyd y wlad i 
gasgln am ddim, tra nad oes neb yn dysgwyl i 
w^einidog wneyd heb gyflog : " Teilwng i'r gweith- 



120 LLWYBRAU BYWYD. 

iwr ei gyflog." Ond os bydd rliyw un uwch ben 
ei ddigon o bethau y byd, fel y gallo roddi ei lioll 
lafur am flwyddyn neu ddwy at ryw wasanaeth 
crefyddol, pob petli yn dda, canys fe dal Duw 
iddo ; eithr o ba le y gall gweithiwr tlawd wneyd 
felly ? A phe buaswn i wedi anturio gwneyd felly, 
ar draul yr ychydig oeddwn wedi gynilo yn yr 
amser aethai heibio, tebyg y buasai rliai yn ddigon 
dwl i ddysgwyl y $100 yn nghasgliad 1881, a'r 
$100 yn y flwyddyn 1882, &c, yr un fatli genyf. 
Yr wyf yn gwneyd y sylw liwn am fod rhai nad 
ydynt eu liunain yn rlioddi rhyw lawer at gynal 
crefydd, wedi awgrymu y dylaswn i gasglu am ryw 
ddeunaw mis at gapel yn rhad ac am cldim. Dy- 
wedais wrtli y frawdoliaeth yn Hyde Park, os 
gwnaent liwy yn gyntaf yr liyn a farnwn i yn adcl- 
as iddynt, yr awn i yn y nertli hwnw at ddyeithr- 
iaid i ymofyn cymorth. " All right" meddent; yr 
oeddynt yn foddlon i mi gymeryd fy ffordcl fy hun. 
A'r nos Sabbath canlynol dywedais o flaen yr eg- 
lwys a'r gynulleidfa, am adael heibio y Festival 
fwriadedig, gan fy mod yn dyfod lieibio iddynt i 
ofyn addewidion ganddynt yr wyfclinos ganlynol; 
ac os cawn fy moddloni, yr awn at eraill am gym- 
orth, dan yr argylioeddiad ein [bod ni ein liunain 
yn ymddwyn yn deilwng. 

Y canlyniad fu i mi gael tua $1,500 o addewid- 
ion i'w tain o fewn y cliwe' mis dylynoL Yna de- 
clireuais ar y gwaith rliyfedd o gasglu neu gardota. 
Yr oedd y llafur yn fwy gwrtliwynebus i mi, gan^fy 



YN CASGLU AT GAPEL HYDE PAKE. 121 

mod yn credu y dylai eglwysi adeiladu capelau, a 
thalu am danynt, ar yr un egwyddor ag y mae per- 
son neu deidu yn adeiladu ty iddo ei hun, a thalu 
am dano yn ei le. Y gwahaniaeth yn yr amgylch- 
iad hwn oedd, fod ein baicli ni wedi cael ei wthio 
arnom trwy drais ac anghyfiawnder, a ninau yn an- 
alluog ein hunain i symud y gorthrwm ; oddiar yr 
ystyriaetliau hyn, tybiwn ei bod yn fwy anrhyd- 
eddus i gardota cymorth i dalu ein gofynwyr, na 
bod o dan gwmwl o anonestrwydd. 



YN NHALAETH NEW YORK. 

Hydref 25, 1881, dechreuais ar y gwaitli new- 
ydd ; ac ar ol ymweled a rhai lleoedd yn ein dyff- 
ryn ag oedd y brawd Rees Morgan lieb ymweled 
a hwy, gwynebais ar Dalaeth New York, gan dde- 
chreu yn Plainfield. Tybiais cyn cychwyn, y bu- 
asai yn briodol i mi gael areithio ar Ddirwest yn y 
gwahanol gapeli ar fy nliaith, a thracldodais ryw 
fath o araeth yn Plainfield ; ond deallais yn fuan 
fod cardota yn ddigon o waith i mi, os nad mwy na 
digon, oblegid collais y llyfr casglu o'r cerbyd yn 
yr eira a'r llaid cyn gorphen yn yr ardal gyntaf 
hon. Llwyddais yn well na'm dysgwyliad yn Sir 
Oneida, a derbyniais garedigrwydd mawr yn Utica, 
Oriskany a Rome, a hyny gan rai o bob enwad, 
ac yn fwyaf neillduol Dr. Roberts, T. S. Griffiths, 
Apmadoc, a'r Parch. W. A. Jones, yn Utica; y 
Parch. John S. Adams a John Williams, yn Plain- 
9 



122 LLWYBEAU BYWYD. 

field ; John E. Jones, yn Bridgewater ; David 
Evans, "Eos Glan Twrch," a'r Parch. John H. 
Jones, yn Rome ; ac Evan Morris yn Oriskany. 
Wele sylwadau a gyhoeddwyd yn y Drych yn gan- 
lynol i hyn : 

Collinsville, K Y., Rhag. 13, 1881. — Cyn cy- 
chwyn oddicartref , t edrychwn ar fy ngalwedigaeth 
newydd gyda chasineb ; ond yn awr, ar ol rhai 
wythnosau o brofiad, yr wyf yn mawrhau fy swydd, 
am ei bod yn un o'r rhai mwyaf manteisiol i adna- 
bod pobl o ran eu hegwyddorion a'u harferion ; 
ac yr wyf yn diolch i Dduw am fod Cymry Swydd 
Oneida yn llawer nes at berffeithrwydd egwyddor- 
ion ac arferion, a dedwyddwch cymdeithasol, nag 
y meddyliais fod unrhyw wlad wedi esgyn. Ddar- 
llenwyr y Drych, a wyddoch chwi beth, yr wyf yn 
credu fod angelion y nefoedd yn rhyfeddu wrth 
weled y fath sirioldeb, Uetygarwch a haelioni, y 
mae y cardotyn hwn yn gael yn mhob ardal. Y 
mae y tadau a'r mamau, y meibion a'r merched, y 
ceffylau a'r cerbydau, y cwn a'r cathod, yn cyd- 
roesawn a gweini arnaf nos a dydd, gan aberthu 
llawer er fy nghysuro, gan fy nghyrchu a'm heb- 
rwng, fel pe bawn dywysog. " Gwirionedd wyf yn 
ei ddywedyd, ac nid wyf yn dywedyd celwydd, a'm 
cydwybod yr cyd-dystiolaethn." Dygwyd fi i Rem- 
sen gan y Parch. E. C. Evans, M. A., a chefais ef 
yn gyfarwyddwr caredig a lletygar, a gosododd 
gynyrch ei haelfrydedd anrhydeddus yn gyntaf ar 
y llyfr. Hefyd bu Hugh Hughes a John Davies 



YN CASGLU AT GAPEL HYDE PARK. 123 

a'u teukioedd yn clcla i mi. Yn y Nant cefais bob 
sirioldeb gan Mri. Richard Davies a Hugh Jones ; 
yn French Road, gan yr hen bererin Evan Perry, 
a William T. Jones; yn Penygraig, gan Thomas 
W. Richard a Rees Jones, a'u teukioedd, a theil- 
yngant goffadwriaeth ; yn Enlli, gan Robert W. 
Pritchard a'i garedig fab, <fcc. ; yn Penycaerau gan 
John W. Roberts a Charles M. "Williams, <fcc. ; yn 
Prospect, gan John T. Jones a'i ferch garedig a 
thalentog, a'r brawd hynaws Abraham N. Rees. A 
phan oeddwn nos Sadwrn diweddaf, dan dywyll- 
wch y nos, yn pryderus gael fy hun yn Port Ley- 
den, heb wybod i ba le i fyned, ni fynai Rhaglun- 
iaeth i mi dristau, ond daeth gwr ieuanc yn mlaen, 
gan ofyn ai fi oedd Mr. Davies, a chymerodd fi yn 
ei gerbyd am dclwy neu dair milldir i gartref para- 
dwysaidd ei dad, sef Mr. David Roberts. Teimhvn 
fy hun gartref cyn pen dwy fynyd, trwy sirioldeb 
yr holl cleulu. Yn mhen dau cldiwrnod trosglwydd- 
wyd fi i ofal teulu careclig y ffyddlon Ellis Lewis, 
yr hwn heddyw a'm gadawodd yn y fan hon yn 
ngofal Miss Kate Evans, merch jv hen dcliacon 
Evan Evans, yr hwn sydd wedi gadael y cldaear am 
y cartref tragwydclol. 

Yn awr am air ag sydd deilwng o sylw yr holl 
genedl Gymreig, sef fod holl Gymry yr ardaloedd 
yma yn siarad yn barchus a hiraethus am eu cyn- 
fugail, y Parch. James Jarrett a'i briod, gan ddy- 
muno arnaf eu cofio atynt. Dyna rywbeth gwerth 
i bobl Plymouth ei wybod, ac sydd yn goron o an- 



124 LLWYBBAU BYWYD. 

rhydedd ar ben y gwas ffyddlon yna i Iesu Grist. 
Gallwn feddwl eu bod yn awyddus i gael yr hy- 
naws a'r ffyddlon W. H. Williams, Wilkesbarre, 
yn gyfnewid yn ei le. Ymddengys hyny yn deg ; 
ond byddai yn golled fawr i ni golli Williams o 
Pennsylvania. Yr wyf yn awr a'm gwyneb ar y 
bryniau, a'-r gwlaw f el pe am fy atal ; ond gobeith- 
io y gwna oleuo yn fuan. Y mae yr Arglwydd 
wedi fy llwyddo hyd yma, a'i ewyllys a wneler yn 
y dyfodol, medd fy enaid, gan gredu y tal yr Ar- 
glwydd i bawb am eu caredigrwydd. 

Nelson. — Yn yr ysgrif o'r blaen, gadawsom ein 
gilydd yn nhy y garedig Catherine Evans, ond nid 
oedd i ni yno ddinas barhaus, gan liyny gwnaeth 
yr liynaws Robert 0. Lewis fy hebrwng mewn cer- 
byd, gan fy ngadael yn ngofal yr hen Gymro car- 
edig, Richard Williams, Boonville, yr hwn a'm 
harweiniodd at yr ychydig Gymry sydd yno, gan 
gasghi $7 mewn llai nag awr o amser. Wedi hyny 
anfonodd ei fab a'i gerbyd i'm hebrwng trwy y 
llaicl a'r eira am bellder mawr, nes dyfod i dy y 
caredig John H. Roberts, Webster Hill, yr hwn 
eto a fu yn haelfrydig a lletygar i ni ; ac hefyd J. 
W. Thomas, &c, yr hwn a'm gadawodd yn ngofal 
Evan G. Evans, a bu yntau, yn gystal a Thomas ei 
frawd, yn bob cymorth i mi yn Quaker Hill, gan 
fy hebrwng i dy y caredig Richard Roberts, yr 
hwn, drachefn, yn ewyllysgar, a aeth a mi i ym- 
weled a'r brodyr yn Mullin Hill, gan fy hebrwng 
yn ei gerbyd yr holl ffordd i Floyd, a fy rhoddi yn 



YX CASGLU AT GAPEL HYDE PABK. 125 

ngofal Owen Griffiths. Tr Arglwydd a clalo icldo 
ef am ei garedigrwydd. Yn Floyd eto cefais bob 
sirioldeb, yn neillduol gan y gweinidogion David 
M. Jones a J. E. Griffiths, y rhai a wnaethant fy 
nghyflwyno yn siriol i sylw en cynnlleidfaoedd ; 
hefyd bn William Jones y cantwr a'i deuln yn 
garedig a lletygar, a hefyd William E. Jones a'i 
briod. Aeth ef a fi i ofal y Parch. Thomas T. 
Evans, Holland Patent, lie y bu ef a M. J. Mere- 
dith a'u tenluoedd yn groesawgar iawn. Yn Marcy 
bu y brodyr William O. Roberts a John H. Evans 
a y u teuluoedd yn lletygar, gan roddi i mi bob cym- 
orth angenrheidiol. Cefais bob sirioldeb dra- 
chefn yn Brynmawr gan E. C. Eoberts, L. D. Da- 
vies, a'u teuluoedd, a'r brawd Jones, y saer, yr hwn 
a'm canlynodd trwy y gwlaw a'r eira, ac a'm har- 
weiniodd i'r Aifft, ac o honi ar ol cael cynyrch ei 
hyd, <fcc. Hefyd, wrth esgyn o'r Brynmawr gwnaeth 
y Parch. W. D. Williams (A.) fy adgyfnerthu ar fy 
nhaith, gan fy anog i ymweled a'i frodyr yn Mad- 
ison County, ac yr wyf yn ddiolchgar iddo am ei 
gyf arwyddyd. Wedi hyny arweiniwyd fi i dy yr hen 
Gristion didwyll, John Watkins a'i deulu caredig, 
y rhai a'm cymellasant i aros yn eu cymdeithas 
hyd nes yr elai y gwlaw heibio, yr hyn a wnaeth- 
ym hyd dranoeth, er cysur a mwynhad i mi. Teil- 
wng o sylw y w fod Mr. a Mrs. Watkins yn briod er's 
63 o flynyddau. Aeth eu caredig fab a mi i balas- 
dy y cyn-Lywodraethwr Seymour, yr hwn a gyf- 
ranodd i mi $10. Dangosodd Mr. Seymour a'i 



126 LLWYBKAU BYWYD. 

briod anrhydeddus i ni bob sirioldeb ; cadwasant 
ni i ymgomio am tuag awr a haner, ar wahanol 
f aterion gwladol, cymdeithasol, cenedlaethol, dae- 
aryddol, amaethyddol, &c, a siaradai yn barchus 
am y Cymry. Ymddyddanai a ni fel ei gydradd- 
olion, er ein bod yn cynrycliioli tlodion trallodus. 
Oddi yno aethym i New York Mills, lie y gwnaetli 
y broclyr William Hughes a Stephen S. Williams 
fy nghynorthwyo a'm lletya. Bendith fo ar en 
penau. Oddi yno aethym i Frankfort Hill, lie y 
dangosodd pawb i mi bob sirioldeb, ond yn benaf 
John Ellis, Hugh D. Evans, a Robert D. Roberts. 
Yn Waterville gwnaetli yr hen ddiacon, Robert 
Griffiths, fy nghynorthwyo ; yna daethym i Nelson, 
lie yr wyf yn cael sirioldeb mawr gan bawb, ond 
yn fwyaf neillduol gan y Parch. Griffith Jones, a'r 
brodyr William R. Jones, David D. Hughes, John 
Richards, Lewis Jones, a David Pugh, a'u teulu- 
oedd. Heddyw, gwnaetli David Samuel, yr hwn 
sydd yn 98 oed, ysgrifenu ei enw ar fy llyfr, ac 
wrth adrodd hanes ei fywyd, dywedai : " 80ain 
mlynecld i'r fall diweddaf, yr oeddwn i yn was yn 
Nantgareg, plwyf Llangeler, Sir Gaerfyrddin." 
Y mae yn proffesu crefydd er's 67 o flynyddau, ac 
y mae yn credu y bydd yn y nefoedd cyn hir bell- 
ach ; ac adroddai adnodau a hymnau nes fy synu 
at ei gryfder meddyliol a chorfforol. Ymddengys 
i mi ei bod yn bosibl iddo fyw lawer o flynyddau 
eto ; ac y mae Mrs. Mary Hughes, sydd yn byw 
yn yr amaethdy nesaf ato, yn 90 mlwydd oed, a 



YX CASGLU AT GAPEL HYDE PARK. 127 

rhoddodd hithau $1 ar fy llyfr. Yr wyf wedi gwel- 
ed 11a wer o lien bobl dros 80 mlwydd oed yn nihlith 
y Cymry yn y Dalaeth lion, ac ymddangosant yn 
gryfion a nertliol. Ai tybed fod yr oes yn estyn 
yn ol y broffwydoliaeth am y mil blynyddoedd? 
Y mae pawb yn garedig i mi yma, fel yn mhob lie 
ag yr wyf wedi bod. Y mae eglwys yr Annibyn- 
wyr yma yn Uuosog, dan ofal y Parch. Griffith 
Jones, ac y maent liwy a'r Methodistiaid yn cyd- 
weitliio yn gyfeillgar dros y Gymdeitlias Feiblaidd, 
ac yn y cyfarfodydd llenyddol, etc. Y T r Arglwydd 
a'u bendithio a gras i ymberffeitliio yn mhob rhin- 
wedd personol a chynideithasol, fel y byddont yn 
gogoneddu Duw trwy ddwyn ffrwyth lawer. Y 
mae y bobl, o bob enwad, yn siarad yn barchus a 
hiraethus ar ol y Parch. William E. Morgan, yr 
hwn sydd newydd ddychwelyd i Hyde Park. 

New York, Ion. 19. — Wele fi wedi cefnu ar y 
chwarelwyr eto, ar ol bod wythnos yn eu plith, a 
chefais hwy yn garedig a lletygar. Y lie cyntaf yr 
ymwelais ag ef oedd West Pawlet, lie bn Mr. Owen 
Evans yn lletygar a chymwynasgar i mi; ac yn 
Granville, Mr. William R. Evans oedd fy nghym- 
wynaswr penaf; ac yn Middle Granville hefyd, 
gwnaeth y Parch. Hugh Davies ragori ar bawb 
eraill mewn gweini ar y cardotyn hwn yno. Yn 
Ponltney, gwnaeth Griffith & Nathaniel ddangos 
cydymdeimlad mawr a'm hachos, trwy gyfranu eu 
hunain, a'm hwyluso gyda y gweithwyr yn Wells 
Pond. Yn Famamsville, Thomas Morris a Hugh 



128 LLWYBEAU BYWYD. 

G. Hughes a wnaethant y cymorth mwyaf i mi. 
Ac yn Fair Haven, dangosodd Owen Owens a'i 
deulu bob caredigrwydd i mi, a thrwy ei gymorth 
ef a'r Parcli. E. D. Humphrey, casglasom $54 
mewn un dydd. Cefais y fraint o dreulio Sabbath 
yn eu piith, ac y mae agwedd lewyrchus ar bob 
rhan o'r achos crefyddol. Nos Sabbath, pregeth- 
odd y Parch. Hugh Davies yn wir dda a difrifol, 
ar fod Seion, er ei holl ogoniant, yn cael ei gw^rth- 
od gan lawer. Wele fi wedi bod ddau ddiwrnod 
yn y ddinas fawr Ymerodrol, ac yn teimlo ei bod 
yn bryd i mi gefnu arni, gan mai cardota dros er- 
aill yr ydwyf ; ac yn wyneb yr anhawsdra i mi gael 
hyd i'r Cymry sydd mor wasgarog yma, y mae y 
Parch. G. H. Humphrey a'i gydswyddogion yn eg- 
lwys ei ofal, yn penderfynu gwneyd hyny drosom 
goreu y gallont. Credwyf y gwnant gasglu swm 
lied dda, canys y mae iddynt air da am elusengar- 
wch ; ac y maent yn gweled ein hachos yn deilwng. 
Bydd i mi gyhoeddi faint fyddaf wedi gasglu yn 
mhob lie ar ol i mi gael yr holl loffion i law. Nid 
yw y diwedd eto. 



YN LUZERNE, SCHUYLKILL, CARBON, &C, PA. 

Philadelphia, Mawrth 3. — Wele fi y tro hwn yn 
ninas y " Cariad Brawdol." O New York aethym 
aclref i roddi cyfrif o'm goruchwyliaeth. Wedi 
hyny, aethym ar fy ail daith, gan ddechreu yn 
Upper Lehigh, lie ag sydd yn meddiant y brodyr 



YN CASGLU AT GAPEL HYDE PARK. 129 

y Bedyddwyr, oncl y rhai a ymddygasant ataf fel 
Methodistiaid. Ymddygodd y caredig William 
Powell, Ysw., yn haelionus tuag ataf; a chefais 
arweinydd da yn y cyfaill William Coslett. Aetk- 
ym oddi yno i Drifton, lie y bu David R. Lloyd a 
William D. Davies a'u tenluoedd yn dda wrtliyf, a 
chefais bob sirioldeb gan bawb ag yr ymwelais a 
hwy. Eto yn Hazelton, trwy y caredig James E. 
Roderick, Inspector of Mines, gwnaethym yn dda. 
Wedi hyny yn Audenried, lie bu yr holl Gymry ag 
yr ymwelais a hwy, yn dda wrthyf, Benjamin Wil- 
liams, David Davies, &c. Yn Jeansville drachefn, 
ymddygwyd ataf yn frawdol gan George Haycock, 
Enoch Thomas, ac eraill. Yn Beaver Meadow 
hefycl, gwelais Gymry a allasent gydymdeimlo gan 
gynorthwyo. Y lie nesaf yr ymwelais ef oedd 
Lansford, lie y cyfarfyddais a'r hen gyfaill cared- 
ig, Meurig Aman ; ond yr oedd wedi rhedeg ei 
hunan allan fel arweinydd begeriaid. Yn Coal 
Dale, yn ol cyfarwyddyd y Parch. D. E. Hughes, 
ymwelais a'r Cymry. Oddi yno i Bull's Run : ij 
arweinydd yn y lie olaf oedd Thomas F. Jones. 
Oddi yno aethym i Pottsville, lie yr arweiniodd y 
Parch. Richard Edwards fi trwy ystorm o eira i 
chwilio am y Cymry ; yna aethym i Minersville, 
lie y cefais fwynhau lletygarwch a chydymdeimlad 
John R. Davies a'i deulu dynol, a Dewi Cwmtwrch 
a'i deulu caredig. Yn Shenandoah arweiniwyd fi 
yn fedrus gan Henry L. Jones ; a chystal ag yntau 
yn Mahanoy City oedd y ffyddlon T. W. Gower. 



130 LLWYBEAU BYWYD. 

Cefais dynerwch yn Ashland, ac yn Mount Carmel, 
Hopkin J. Davies a'm cysurai ; yn Shamokin, cyn- 
orthwywyd fi gan y Parch. D. T. Davies, yr hwn 
sydd weinidog Uwyddianus, ac yn cael ei barchu 
yno gan bob cenedl ; trwy ei gymorth ef ac R. T. 
Price a David Thomas, cesglais yno $64.75, a 
gwnaeth Jenkins a'i briod eu rhan hwythau i mi fel 
hen Fethodistiaid. Teilwng sylwi, wrth gefnu ar 
y glofeydd, fod fy nghydgenedl yn mhob ardal 
wedi dangos sirioldeb a haelfrydedd mawrimi yn 
ngwyneb arafwch y gweithfeydd, &c. 

Yn nesaf, ymwelais a chwarelwyr calon agored 
Slatington, y Parch. John R. Jones, Daniel Wil- 
liams, a John W. Morris, oeddynt fy arweinwyr 
yno. Yn Catasauqua, y mae llawer o Gymry yn 
mwynhau llwyddiant bydol a chymdeithasol. Yno 
y mae David Thomas, brenin gweithiau haiarn 
America, ac yn filiwnaer, a bu foddlawn ganddo 
osod ei enw ar lyfr y cardotyn ; ond y dyn a'r 
mwyaf o ragoriaethan y natnr ddynol wedi cyfar- 
fod ynddo a welais i o bawb yno, ydyw William G. 
Lewis. Y mae yma lawer y caraswn wneyd nod- 
iadau am danynt, ond nis gallaf enwi pawb y 
gwelaf neillduolion ynddynt yn teilyngu hyny, 
oblegid amser a ballai. Ond da genyf gofio fod 
ymddygiadau da pawb yn cael eu hysgrifenu yn y 
llyfr mawr, i'w hamlygu yn y dyfodol pell. 

Rhoddaf i chwi fras ddarluniad o'r modd y treul- 
iais Wyl Sant Dewi yn ninas y Cariad Brawdol. 
Yn gyntaf, ymwelais ag office Reed & Lucas, lie y 



YN CASGLU AT GAPEL HYDE PAKE. 131 

dangoswyd i mi gan Lucas, yr agent, y nodedig 
Lucas Automatic Continuous Roll Model. Tebyg 
fod ffortiwn fawr yn y peiriant cywrain hwn. Yn 
ail, ymwelais a'r Cymro caredig, David T. Davies,, 
yn y Custom House, yr hwn, er ei fod wedi bod 
am flynyddau yn cloddio yn ogofeydd y ddaear,. 
ac wedi dringo 29 o risiau yn y Custom House, 
sydd yn awr yn nesaf at y boneddwr a'i gosododd 
ar y ris gyntaf. Gallwn feddwl y byddai yn an- 
rhydedd i ni fel cenedl ei weled yn estyn yn uwch 
eto yn ngwasanaeth ei wlad. Oddi yno arwein- 
iwyd fi gan Mr. Davies i'r cyfarfod blynyddol a 
gynelid gan y Gymdeithas liynaf ar gyfandir 
America (medd Horatio Grates Jones), sef y Gym- 
deithas a sefydlwyd yn j flwyddyn 1798 i'r dyben 
o gynorthwyo y Cymry angenus ar eu dyfodiad i'r 
wlad, &c. Yr oedd golwg anrhydeddus ar y Gym- 
deithas. Yr oedd yno rai o ddinasyddion cyf~ 
oethog y ddinas na allent siarad Cymraeg, ond 
sydd yn cadw yr hen deimlad Cymreig yn fyw, 
trwy olynu eu henafiaid yn y Gymdeithas genedl- 
garol hon. Yn ol Adroddiad blynyddol Thomas 
Griffiths, y Trysorydd, y mae yn eu Trysdrfa dros 
$4,000 : a chyfranasant i'r angenus y flwyddyn o'r 
blaen dros $300. Ail etholasant yr hen swyddog- 
ion i mewn y flwyddyn ddyfodol eto, sef Llywydd, 
Horatio Gates Jones ; Is-ly wydd, Richard B. Wize ; 
Ysgrifenydd, David T. Davies ; Trysorydd, Thomas 
Griffith. Wedi gohirio gwaith y Gymdeithas, awd 
at y bwrdd i gyfranogi o'r ciniaw blynyddol. Yr 



132 LLWYBEAU BYWYD. 

oedd wrtli y bwrdd tua 50, ac yn eu plitli y Car- 
clotyn, ond yr oedd yn green iawn wrth y fath gin- 
iaw, y cyntaf o'r fath i mi ; felly myned yn mlaen 
wrth guess oeddwn, a cheisio efelycliu eraill. Pe 
tuaswn yn bwyta o'r pethau oedd o'm blaen, fel 
yr wyf yn arfer, buaswn wedi cael fy nigoni o 
iara ac ymenyn cyn i'r swper ddyfod ; ond gan fy 
mod yn guessio fod rhywbeth i ddyfod i'r bwrdd 
heblaw bara ac ymenyn, bum yn ddigon o Ianci i 
allu parhau i fwyta hyd y diwedd heb orlenwi. 
Ar ol ciniaw, cafwyd anerchiadau gan lawer, a 
chafodd y Cardotyn yr anrhydedd o anerch y cyn- 
ulliad ! Arweiniwyd fi oddi yno gan Mr. John R. 
Parry, i bwyllgor y Bicentennial, lie yr oedd rhai 
o brif ddinasyddion y Dalaeth, ac yn eu plith Ex- 
Governor Hartranft. Ac yr oedd yno nn Mrs. 
Kodgers yn dadlu yn erbyn arddangosiad milwrol 
yn yr wyl fwriadedig. Bendith ar ei phen am ei 
sel Gristionogol ; ond tebyg ei bod o flaen ei hoes 
yn y peth hwn. 



YN OL I HYDE PAEK AC YN MLAEN I R GQRLLEWIN. 

Gadewais ddinas y Cariad Brawdol am Balti- 
more, Md., a chefais y Cymry yno yn garedig a 
haelionus. Cesglais yn eu plith $61. Bhoddwyd 
pob cymorth i mi gan y Parch. John Wynne Jones 
a'i garedig dad, Mr. Jenkin Jones, gynt o Colum- 
bus, Wisconsin — bu ef yn ffyddlon i mi a'm hach- 
os hyd y diwedd ; a'r un modd ei fab a'i briod 



YN CASGLU AT GAPEL HYDE PARK. 133 

groesawus. Yr Arglwydd a dalo iddynt mewn 
bendithion y ddaear a'r nefoedd. Y mae y Parch. 
Wynne Jones yn weinidog llwyddianus ar eglwys 
Bresbyteraidd yn Canton, a phregetha bob yn ail 
Snl yn y ddwy iaith, yn llawn tan Cymreig ; a gall- 
wn feddwl ei fod yn un o'r gweinidogion mwyaf 
parchus yn Baltimore. Y mae un o gyfoethogion 
y ddinas newydd roddi iddo $20,000 at gapel new- 
ydd. Mr. Jones yw bugail eglwysig y Cymry sydd 
yn gweithio yn y gwaith copr yno, ac y mae wedi 
llwyddo i sefydlu darllenfa ardderchog i'r gweith- 
wyr yn y dref . 

Ar ol gweled Cymry y ddinas yn lied lwyr, troais 
fy ngwyneb tua West Bangor, i weled pobl Sir 
Gaernarfon, a chefais hwy yn siriol a kaelionus. 
Bu y Parch. Edward J. Hnghes a'i deulu yn bob 
cymorth i mi ; ac yn ei dy ef y cwrddais a'r ferch 
a ddangosodd fwyaf o gydymdeimlad a mi o holl 
ferched y byd, am a wn i, er nad oedd ar y pryd 
ond tua phum' mlwydd oed, os wyf yn cofio 
yn iawn. " Pwy sydd yn cadw ty i ti?" gof- 
ynai i mi. "Nid oes neb yn cadw ty i mi," atebais 
inan ; a chyda hyny gwelwn ei mynwes yn chwj^ddo, 
a'i llygaid yn serenn, ac meddai gyda rhyw oslef 
angelaidd, " Deuaf fi i gadw ty i ti ;" ond er ew- 
yllys da yr eneth garedig, a phawb eraill, ar ol 
cael rhyw $76.75 ganddynt, angenrhaid a osodwyd 
amaf i fyne ? d rhagwyf am Hyde Park unwaith eto, 
trwy Harrisburg a Danville. 

Wedi cael byr roesaw gartref rhaid oedd wyn- 



134 LLWYBRAU BYWYD. 

ebu ar y Gorllewin am y waith gyntaf ; felly ffwrdd 
a mi, Mawrth 21, 1882, ddydd a nos, heb orphwys 
nes cyraedd Chicago. Ond gan nad oedd yr awd- 
urdodau yn rhyw galonogol iawn yno, aethyni 
rhagwyf am Racine. Yno, drachefn, anogwyd fi i 
fyned rhagwyf, a dyfod yno wrth ddychwelyd. 
Anaddfed hefyd oedd pethau yn Milwaukee ; felly 
troais fy ngwyneb ar ardal Gymreig Waukesha. 
Y cyntaf a'm croesawodd yno oedd ein hen wein- 
idog, y Parch. R. H. Evans, yr hwn oedd yn byw 
ar y pryd yn ymyl un o eglwysi ei ofal, sef Bethes- 
da, ger Genesee Depot. Gwledd i mi oedd cwrdd 
ag ef a'i deulu, o dan fy amgylchiadau presenol. 
Arweiniwyd fi trwy yr ardal gan Samuel Price, 
John Jones, a Richard Williams ; ac yn ardal Je- 
rusalem gan Richard Mason. Cefais dipyn o gym- 
deithas y Parch. John Williams ; ond y mae ef a 
Mr. Mason wedi myned i orphwys oddiwrth eu 
Uafur er ys rhai blynyddau bellach, gyda llawer 
eraill a fuont yn fy sirioli fi ar hy d f y llwybrau am- 
rywiog yn ystod y daith gasglyddol. Dyna gysur 
i mi ambell dro wrth gael aneddau yn wag o'r 
gwynebau siriol gynt, yw cofio y gobaith o gael eu 
gweled y " dydd a ddaw " yn derbyn bendith y 
Brawd hynaf, pan ddywed efe wrthynt, "Yn gy- 
maint a gwneuthur o honoch i un o'r rhai lleiaf 
hyn, i mi y gwnaethoch." Hefyd cefais dipyn o 
gymdeithas y Parch. C. D. Jones (A.), a bu yntau 
yn garedig wrthyf. Arweiniwyd fi trwy ardal 
Bethania yn nesaf gan Thomas O. Jones a Hugh 



YN CASGLU AT GAPEL HYDE PAEK. 135 

H. Williams ; a thrwy ardal Waterville neu Mo- 
riah gan y Parch. John Moses a'i deulu. Yn 
nghyraydogaeth Soar arweiniwyd fi gan yr ewyll- 
ysgar Roderick Rice a Richard Pugh ; a thrwy ar- 
dal Seion gan y cyfeillion John J. Williams a Wil- 
liam Morris. Yn Bark River bu yr Annibynwyr, 
fel y Methodistiaid, yn dda wrthyf, ac arweiniwyd 
fi yno gan D. B. Dalies, E. R. Griffiths, ac Edward 
Morgan. Yn nesaf ymwelais ag Ixonia, lie y bu y 
Parch. John T. Morris yn bobpeth i mi yno ag a 
ellid ddymuno mewn amgylchiadan o'r fath. Yn 
Watertown cefais arweinydd rhagorol yn y caredig 
D. K. Jones. 

Yn nesaf ymwelais a Picatonica, He y bu pawb 
yn dda wrthyf, ond yn fwyaf neillduol yr hen frawd 
William Davies, a'r ffyddlawn arweinydd Benjamin 
Williams. Yn Dodgeviile cefais y Parch. William 
Charles a'i briod, a John Williams a Thomas Da- 
vies a'i deulu yn gareclig iawn. Clywais yr hen 
batriarch John H. Evans yn pregethu yn dda a 
bywiog, er ei f od dros 80 mlwydd oed. Yn nghym- 
yclogaeth Salem arweiniwyd fi gan y caredig Thos. 
Williams, Caergybi. Yn ardal y Coed bu yr Anni- 
bynw^yr a'r Bedyddwyr yn bob cefnogaeth i mi. 
Duw a dalo idclynt, Yn ardal Blue Mounds a 
Ridgeway cefais arweinydd rhagorol yn y Parch. 
Edward Jones, a siriolwyd fi yn fawr gydag ef a'i 
deulu lletygar. Y Parch. John Davies a'm der- 
byniodd yn serchus, gan fy nghyflwyno i ofal 
Jones, ei frawd-yn-nghyfraith. Hefyd ymddyg- 



136 LLWYBKAU BYWYD. 

odd y Parch. D. J. Phillips, gweinidog y brodyr 
Annibynol, yn serchus a haelionus ataf. 

Aethym oddi yno i Caledonia, lie y gwnaeth y 
Parch. Thomas J. Rice a Hugh Roberts ac eraill 
ddangos i mi bob caredigrwydd a Uetygarwch, ac 
y cyfranodd yr holl ardal yn debyg i ardaloedd 
eraill. Aethym oddi yno i Bangor, La Crosse, lie 
y derbyniwyd fi yn siriol gan y Parch H. M. Pugh 
a'i briod letygar; a bn yr hen frawd John Pro r 
theroe hefyd yn gyfranog a Pugh i'm cynorthwyo. 
Awd a mi oddi yno i Fish Creek, a chyflwynwyd fi 
i ofal D. J. James, ac ni theimlais yn fwy cartrefol 
yn unrhyw le ar fy nheithiau, nag yn ei gymdeith- 
as ef a'i deulu caredig. Ar ol myned a fi trwy y 
gymydogaeth, aeth a fi yn ei gerbyd i ofal John D. 
Lloyd, Blaenydyffryn, a bu ef ac Isaac Jenkins 
(gynt o Bellevue) a J. D. Davies yn bob cymorth i 
mi er hwylysu fy amcan yn y gymydogaeth. 



YN NGHYLCH CYMANFA MINNESOTA. 

Anturiais i gylch Cymanfa Minnesota, er i mi es- 
geuluso gofyn yn brydlon am ganiatad cymanfaoL 
Yr wyf yn mawrhau trefniadau y Corff, eto go- 
beithiaf fod yr eithriad hwn o'm heiddo i'w esgus- 
odi. Pa fodd bynag am hyny, boed hysbys i 
Gymry America fod y Cardotyn hwn wedi derbyn 
mwy, fe allai, o haelfrydedd a charedigrwydd yn 
wyneb yr amgylchiadau, yn eu plith, nag yn un- 
rhyw ranbarth ag y bum yn flaenorol. Y mae pobl 



YN CASGLU AT GAPEL HYDE PARK. 137 

y West yn medru cydymdeimlo a'r rhai trallodus, 
ac nid y rliai pellaf o Hyde Park sydd yn ceisio 
fy argyhoeddi fy mod yn myned yn rhy bell oddi 
cartref i gasglu ; ond y rhai pellaf dan ddylanwad 
twyll cyfoeth, a'r rhai sydd yn perchen llawer o 
bethau y byd, sydd yn medru fy ngwaradwyddo 
a'm troi yraaith yn waglaw. Teimlaf ambell dro 
mai gwell bod yn gardotyn di-gartref na bod yn 
breswylydd palasau, fel y rliai ag y mae eu trysor 
yn y bywyd hwn, heb allu trugarhau. 

Yn Mankato cyfarfyddais a hen gyfaill a ad- 
waenwn yn Nghymru, sef y brawcl gweitligar James 
Griffiths, genedigol o Meidrim, Sir Gaerfyrddin, 
ac wedi hyny o Tstrad Rhondda, Morganwg. T 
mae ef yn para yn ei berffeithrwydd. Oddi yno 
aethym i ardal Seion, Blue Earth Co., lie y bu Da- 
vid J. Jones a Thomas Hughes yn gymorth i mi ; 
ac yn ardal Carmel, Evan Jones ac Edward Wig- 
ley a'm cyfarwyddent. Oddi yno aethym at y 
Parch. W. M. Jones, ac yn ei dy ef y cefais tin o'r 
teuluoedd mwyaf croesawus. Am nad oedd Mr. 
Jones ei hun yn gyfleus i'm harwain trwy ardal- 
oedd ei ofal, daeth y brawd J. D. Thomas ar hyd 
ardal Salem ; y Parch. John Roberts a'r brawd 
Evan Davies trwy ardal Jerusalem ; ac yn ardal- 
oedd Bethel a Cambria, y Parch. Griffith Roberts 
a'r hen frawd Thomas Richards. Oddi yno aeth- 
ym i'r Coed Mawr, ac aeth y Parch. David F. 
Jones a fi yn garedig trwy ardaloedd ei ofal, a 
chasglasom yn lied dda, er fod capel newydd ar 
10 



138 LLWYBEAU BYWYD. 

waith ganddynt eu hunain. Oddi yno aethyni i 
Minneapolis, tref brydferth a chynyddol, He y cefais 
gyfleustra i fod yn mhlith y Cymry dros y Sabbotli. 
T mae ganddynt eglwys a chynulleidfa gynyddol 
ac addawol (o bobl ienainc yn benaf), ac y maent 
yn bwriadu cael capel newydd yn fuan, a sicrhau 
bugail. Gallwn feddwl fod yno faes ardderchog i 
ddyn gweithgar. T mae ganddynt flaenoriaid da 
yn mhersonau John H. Parry, John L. Owens, ac 
H. O. Roberts. Oddi yno aethym i Bristol Grove, 
lie bu William J. Williams a John W. Jones yn 
gynorthwyol i mi trwy yr ardal ; ac yn Foreston, 
Iowa, y Parch. John D. Williams ac O. E. Wil- 
liams a fuont ij arweinwyr. Wele fi yn awr yn 
Lime Spring, yn mwynhau sirioldeb a lletygarwch 
y Parch. Richard Isaac a'i briod ; ac y mae J. W. 
Williams, goruchwyliwr y Drych, hefyd yn gy- 
mwynaswr i mi yma. 



YN SEFYDLIADAU IOWA. 

Awn rhagom unwaith eto, a'n gwynebau am 
u Dad y dyfroedd," ar ein ifordd i Welsh Prairie, 
Iowa, lie y cefais groesaw yn nghartref y Parch. 
Thomas E. Hughes. Dranoeth, aeth Mr. Hughes 
a fi a/r Parch. Hugh Hughes (W.) o Birkenhead, 
tua Williamsburg, a chawsom ddwy wledd ysbryd- 
ol gan y "gwr Duw" hwn o Gymru. Un o'r rhai 
cyntaf a welais yno oedd hen gyfaill i mi o Hyde 
Park, sef " Tom bach y canwr," neu yn fwy priod- 



YX CASGLU AT GAPEL HYDE PARK. 139 

ol, Thomas Williams, ac wrth gwrs yr oecld yn 
ddynmnol i ni gwrdd mor annysgwyliadwy yn 
mlilitli dyeithriaid. Ar ol cael croesawiad tywys- 
ogaidd gaii Gymry y ddwy ardal olaf, aethym yn 
mlaen hyd ardal Old Man's Creek, a derbyniais 
bob sirioldeb a haelioni. Tmddygodd y Parch. O. 
Morfab Jenkins yn frawdol a Christionogol ataf ; 
arweiniodd ef a Mri. John G. Jones, William Ed- 
wards, a William Morris, fi trwy yr ardal. Aethym 
yn nesaf i chwilio am Long Creek, ac arweiniwyd 
fi trwy yr ardal gan y Parch. Richard Hughes, 
" Esgob y Gorllewin," fel y'i gelwir. Bum hefyd 
yn nhy y Parch. John E. Jones, gweinidog yr A. 
yn yr ardal ar y pryd, yr hwn a'm derbyniasai rai 
wythnosau yn flaenorol yn Audenried, Pa. 



YX OL I WISCONSIN. 

Dychwelais o Iowa yn ol i Wisconsin trwy Mad- 
ison a Portage City i Wild Rose, lie y bu y Parch. 
Daniel Thomas, John D. Jones, ac eraill, yn ew- 
yllysgaryddion gyda mi yn ardal y " Blodau Gwyllt- 
ion." Cefais y rhan a ddygwyddai i mi o fendith- 
ion yr ardal; yna ymadewais am Cambria, lie y 
derbyniwyd fi gan y Parch. Rees Evans a'i deulu 
croesawus ; a chan mai bore y 4ydd o Orphenaf 
ydoedd, aeth a fi i'w Heisteddfod, yr hon a lyw- 
yddid yn dda yn nghyfarfod y bore gan y Parch. 
Mr. Evans, ac yn nghyfarfod y prydnawn gan 
Gwilym Eryri yn ddifyrus. Yn yr hwyr cafwyd 



140 LLWYBEAU BYWYD. 

concert, canolbwynt yr hwn oedd Miss Jennie Owen 
o Chicago, yr lion a ganai yn dda. Fy arweinwyr 
casglyddol yn Cambria oedd y brodyr John a Dan- 
iel Williams. Aethym yn nesaf i Rock Hill, lie y 
derbyniais bob sirioldeb a chymorth angenrheid- 
iol (nes rhoddi cyfleustra i'r holl ardal roddi eu 
rhoddion i mi) gan y Parch. David Pngh a'i deulu 
croesawus. Oddi yno aethym i Portage Prairie, lie 
y gweinyddwyd arnaf yn helaeth gan y diacon 
William Owen. Yn nesaf, aethym trwy ardal Pros- 
cairon, dan arweiniad y diaconiaid John O. Owen 
a Robert W. Williams; ac oddi yno aethym i 
Blaenycae, He y cynorthwywyd fi gan y Parch. 
John R. Daniel a'r diacon Griffith Williams. Awd 
a mi gan Mr. Daniel i ofal Mr. Thomas L. Jones, 
Lake Emily, yr hwn, yn rhanol a'r Parch. D. R. 
Jones, a'm harweinient. Yn Randolph croesawyd 
fi gan yr archddiacon Joshua Roberts, yr hwn a'm 
harweiniodd trwy y gymydogaeth yn rhanol a'r 
Parch. T. Foulkes; ac hebryngwyd.fi gan y blaen- 
af yn ngherbyd yr olaf i ofal y cymwynasgar ddi- 
acon, John W. Davis, yr hwn a aeth a mi trwy ar- 
dal Carmel ; oddi yno i ardal Seion, lie y derbyn- 
iais bob sirioldeb fel gan breswylwyr pob ardal ag 
yr wyf wedi bod ynddynt ; ond fy mhrif gymwyn- 
aswr yma oedd yr hen ddiacon, Evan D. Edwards. 
Yma cefais y fraint a chwenychwn yn fawr, sef 
cael clywed yr hen broffwyd, William Jones (Llan- 
llyfni), yn pregethu, ac er ei fod yn 81 mlwydd 
oed, pregethai yn dda ac effeithiol ar y geiriau 



YN CASGLU AT GAPEL HYDE PARK. 141 

hyny, " Paliam y cloffwch rhwng dau feddwl?" dec. 
Wole fi yn awr yn nghartref achlysurol gweinidog- 
ion Duw yn ardal Jerusalem, sef yr Hendre ; ac er 
fod yr hen breswylwyr wedi myned i'r nefoedd, 
olynir hwy yn garedig gan eu mab ieuengaf, Mr. 
Owen Jones ; a'r Arglwydd a'i benditliio ag nn i 
lanw lie ei fam yn ei gartref cysegredig. Yr wyf 
hefyd wedi cael y fraint o gymdeithasn a'r bardd 
W. W. Rowlands, yr hwn sydd ddiacon ffyddlawn 
yn eglwys Jerusalem. Yr wyf yn awr a'm gwyneb 
ar Colnmbus, yn ngofal y brawd caredig, W. AY. 
Hughes. 

Racine, Awst 3. — Yn Columbus, cefais yr holl 
Gymry yn bobl garedig ; y rhai a gymerent fwyaf 
o ddyddordeb yn fy lhvydcliant yno oeddynt Uriah 
Dayies, Ysw., Benjamin Hughes, Ysw., a'r hen 
Gristion, John F. Jones. Yn ardal Bethel hefyd, 
dangoswyd i mi garedigrwydd gan bawb, ond yn 
benaf gan y Parch. John J. Roberts a'i deulu. 
Oddi yno aethym trwy ardal Moriah, dan arwein- 
iad eu hen ddiacon, John "Williams. Yn nesaf, 
aethym trwy gymydogaefch Salem, yn nghymdeith- 
as y diacon ewyllysgar, Owen H. Morris, yr hwn 
a'm hebryngodd yn garedig i Beayer Dam, gan fy 
ngadael dros nos yn ngofal y lletygar Mrs. Mary 
Prichard. Tranoeth, aethym i ardal Oshkosh — 
ardal gref o Gymry, lie y mae achosion eglwysig 
gan y T. C, yr A., y B., a'r T. E., ac ymwelais a 
hwynt oil yn eu tai, dan arweiniad y Parchn. J. K. 
Roberts a John R. Jones, " Hendre," a Mri. Hugh 



14*2 LLWYIHIAT IJYWYD. 

Owen ac Ellis Williams, a dangodwyd i mi siriol- 
deb mawr gas bob enwad vn v gymydogaeth. 
Actliviii yn nee&f i Neenah, i ymweled a'r ychydig 
Gymry sydd yno, Ue y thae dwy eglirys wan gan y 
T. 0. a'r A. Arweiniwyd fi yno gan yr hen chwaer 
garedig, Mrs. Ellen Brace (A.), H. Gittins a Win. 
Price (T. C); a thalodd i mi fyned yno hefyd. 
Yn nesaf, trcf Oslikosli. Yno cefais y Parch. 
David Davies a'i briod yn garedig a iletygar i mi ; 
ond prin y gallaf ddweyd i'r frawodiaeih yn gyff- 
redinol ymddwyn ataf yn tinol a'u hem\ da, am y 
rheswm eu hod yn bwriadn adeiladu capelnewydd. 
Dymonaf Iwyddiant iddynt gyda en caf>el newydd, 
ac na byddant mor anffortunns gydag ef ag ydym 
ni yn Hyde Park wedi hod. Cefais dderbyniad 
croesawns gan y Parch. 11. Trogwy Evans, a chan 
y diacon, R. P. Morgan, a chynulleidfa yr Anni- 
bynwyr, Ac 

Yn nesaf, aethym i Milwaukee a chefais dder- 
byniad orosawus, a chydymdeimlad casglyddol, 
u r an y Patch. H. P. Howell; arweiniodd ti vn gar- 
edig am ddau ddiwrnod trwy y dref i dderbyn ar- 
ian -an \ Cymry, ac i weled rhyfeddodau y dref 
1 1 ; i ial<l ,i ohyfoethog. Enwafddwy olygfa ddyddof- 
ol a welais yno, sef yn y gyntaf, Dwyfor, y bardd, 
yn oghanol y sidanan, ac yn brif glerc y stor fwyaf 
yn y are! £ nesaf oedd gweled Gwilym Eryri yn 
ei swyddfa, yn cael <i amgylchu gan gynyrchion 
Dakota, yn ysgnbau mawrion o zenith a chorn, 
4c, a'r bardd yij j raid. Yr oedd yn olygfa 



YX CASGLU AT GAPEL HYDE PARK. 143 

farddonol, heb son am y farddoniaeth a ddylifai o 
enau y bardd wrth gyflwyno gogoniant " Parad- 
wysaidd Dakota," gan ei fod newydd ddychwelyd 
o olwg y golygfeydd swynol sydd yno. Bwriada 
fyned yno eto yn fuan. Golwg foddhaol i mi oedd 
gweled y ddau fardd crybwylledig yn y cyfarfod 
gweddi ochr yn ochr ; arwydda hyny fod y ddau 
fardd yma yn bwriadu byw mewn gogoniant uwch 
yn ngwisgoedd nefol y Ganaan addawedig, ar ol i 
ogoniant Milwaukee a Dakota ddarfod. I fyny yr 
elont ar liyd llwybrau doethineb, meddaf. Yn 
nesaf, daethym i Eacine, ac wele fi yn awr yn 
mwynliau lletygarwck y Parcb. Joseph Roberts a'i 
deulu siriol, ac y mae Mr. Thomas H. Williams 
wedi fy arwain yn garedig trwy y dref i dderbyn 
caredigrwydd y frawdoliaeth. 



TRWY CHICAGO I SEFYDLIADAU OHIO. 

Lima, 0., Medi 2. — Cyn gadael Wisconsin cefais 
y pleser o gyfranogi o letygarwch John P. Howell, 
Mount Pleasant, a'i briod, a hefyd haelioni yr eg- 
lwys fechan hono. Tn nesaf ymwelais a Chicago, 
ond nid oedd amgylchiadau yn ffafriol i'n hamcan 
ni yno ar y pryd ; ond addawai y Parch. David 
Harries ac eraill gofio am drallod eglwys Hyde 
Park pan ddaw adeg fanteisiol. Oddiyno aethym 
i Van Wert, Ohio. Y mae yno sefydliad cryf o 
Gymry caredig a haelionus ; cynwysa clclwy eglwys 
Fethodistaidd, ac un undebol dan ofal bugeiliol y 



144 LLWYBBAU BYWYD. 

Parclm. J. P. Morgan ac Isaac Edwards. Arwein- 
iwyd fi o gwmpas yr ardal gan Evan C. Rees, D. 
W. Evans, D. M. Jones a Richard Jervis, ac heb- 
ryngwyd fi oddiyno gan y Parch. John P. Morgan, 
i'm cyflwyno i sylw Cymry Delphos. Tchydig 
sydd yno o honynt, ond y maent yn mhlith y prif 
fasnachwyr, ac ymddygasant ataf yn anrhydeddus. 
Yn nesaf ymwelais a Sugar Creek, a chefais y 
Cymry yno yn debyg i bobl eraill yn ol eu ham- 
gylchiadau. Yn nesaf aethym i Gomer — y sefydl- 
iad Cymreig cyfoethocaf, o bosibl, yn America, yn 
ol ei faint — o leiaf ganddynt hwy y mae y capel 
harddaf a welais i hyd yma ar fy nheithiau trwy y 
wlad ; ac y mae palasau heirdd yr amaethwyr yn 
profi eu bod yn llwyddianus yn y byd. Ymddyg- 
asant ataf yn garedig, a chyfranasant i mi yn deb- 
yg i ardaloedd yn gyffredin, er nad oes yno gapel 
gan y T. C. Ac y mae eu gweinidog, y Parch. R. 
M. Jones, yn ddyn caredig ac yn fugail llafurus, 
gallwn feddwl. Arweiniwyd fi trwy yr ardal gan 
Mri. David Howell, meibion William H. Jones, 
W. J. Williams, Jacob Price, Josiah Edwards, H. 
Tudor a John Bebb, a'r olaf yn un o'r arweinwyr 
goreu a gyfarfyddais yn fy holl deithiau, a heb- 
ryngodd fi i'r ddinas hon i'm cyflwyno i sylw Cym- 
ry y ddinas. Er nad oes yma gapel Cymreig, ym- 
ddygasant ataf yn garedig, ac y mae yma hoarding 
house cyfleus a dymunol gan R. C. Jones a'i briod. 
Ac wele fi unwaith eto ar gychwyn i ardal Radnor, 
&c, mewn gobaith fod Uwyddiant yn fy aros yn y 



IN CASGLU AT GAPEL HYDE PARK. 145 

dyfodol fel yn y gorphenol. Ewyllys yr Arglwydd 
a wneler. 

Oak Hill, 0., Medi 23. — Lima aethym i Bad- 
nor, lie y croesawyd fi yn lletygar gan deulu y car- 
edig Robert Hughes dros y Sabboth ; ac awd a mi 
trwy yr ardal gan y brodyr Edward Watkins a 
John D. Williams. Oddiyno aethym i ymweled a 
Chymry Delaware, lie y mae ganddynt eglwys fech- 
an dan ofal yr hen weinidog ffyddlawn y Parch. 
John H. Jones, a chefais dderbyniad brawdol gan- 
ddynt. Oddiyno aethym i Columbus, He y derbyn- 
iwyd fi yn garedig gan y Parch. E. V. Griffith, yr 
hwn a'm cyflwynodd i ofal caredig a lletygar y 
Parch. Evan B. Jones a'i deulu, He y cefais gar- 
tref dymunol tra y bum yn y ddinas ; Mr. Jones 
hefyd oedd fy arweinydd casglyddol yn benaf, ond 
gwnaeth Mri. Jones, Tregaron, a Thomas Eow- 
lands eu rhan fel arweinwyr. Y mae eglwys gref 
a gweithgar dan ofal Mr. Griffith, ac eglwys wan- 
ach gan yr Annibynwyr, yn ngofal Mr. Jones, eu 
gweinidog. Ar ol trethu haelfrydedd Cymry y 
ddinas yn lied dda, wynebais ar Jackson Town, lie 
y croesawyd fi gan fy mrawd a'i deulu, a'r Parch. 
David Jenkins a'i deulu, ac eraill. Mae yn Jack- 
son eglwys Gymreig lewyrchus dan ofal y Parch. 
David Jenkins. Ymwelais hefyd a Coalton, He 
newydd, yn ymddibynu am ei fodolaeth a'i barhad 
ar weithiau glo bychain, y rhai a weithir allan yn 
gyflym o herwydd teneuwch yr.haen lo ; ond mae 
yno rai canoedd o Gymry, gallwn f eddwl, ac y mae 



146 LLWYBRAU BYWYD. 

ganddynt gapel newydd, lie y mae eglwys undebol 
addawol yn addoli. Trwy arweiniad yr hynaws 
Samuel Llewelyn ymwelais a'r rhan fwyaf o hon- 
ynt, a dangosasant i mi ysbryd haelfrydig. Yn 
nesaf daethym i'r lie liwn a elwir Oak Hill. Pen- 
tref byclian lied ddinod ei ymddangosiad yw ; ond 
nid wrth yr olwg gyntaf y mae barnu pwysigrwydd 
y lie hwn mwy na llawer lie arall ; tybiwn wrth ol- 
wg y lie y buaswn yn casglu yma tua haner cant o 
ddoleri, ond wele fi wedi casglu yma dros gan' dol- 
ar. Cymry yn benaf sydd yn byw yma, braidd yr 
oil o honynt mewn amgylchiadau cysurus, ac am- 
ryw Gymry lied gyfoethog yn eu plith, megys Tho- 
mas T. Jones, T. L. Hughes, D. Edwards, JohnD. 
Davies, ac eraill allesid enwi. Y mae yma dair eg- 
lwys Gymreig, gan y Trefnyddion Calfinaidd, y 
Bedyddwyr a'r Annibynwyr. Bugeilir yr olaf gan 
y Parch. Jenkin Rees, a gallwn feddwl y byddai 
bugail da yn fendith i'r flaenaf ; ond gan fod yn eu 
plith lawer o bobl ddiwylliedig, egwyddorol a ffydd- 
lon, y mae agwedd iachus ar yr achos yn eu plith. 
Diau fod yr eglwys a'r cylchoedd yma yn teimlo 
mawr golled ar ol y diweddar Barch. Edward E. 
Jones. Eglwys brodyr j Bedyddwyr yw y dryd- 
edd. Gwan yw hon, gallwn feddwl, a bugeilir hi 
gan y Parch. Dr. Griffiths. Fy arweinwyr yma yw 
David L. Evans a David Edwards, ac ni an- 
mharchwyd y cardotyn hwn gan dlawd na chy- 
foethog yn Oak Hill ; ond yn y gwrthwyneb, caf- 
odd fwynhau Uetygarwch rhai o'r teuluoedd mwy- 



YN CASGLU AT GAPEL HYDE PARK. 147 

af anrhydeddus yn y lie, a haelioni y tlawd a'r 
cyfoethog. 

Afon Ohio, Hyd. 27. — O Oak Hill aethym yn 
nesaf i ardal Horeb, lie y'm harweiniwyd gan y 
brodyr David J. Evans, David J. Morgan a David 
J. B. Davies. Yn nesaf i ardal Bethel, ac ar- 
weiniwyd fi gan John H. Jones a'r Yswain Evans. 
Wedi hyny arweiniwyd fi gan J. E. Edwards trwy 
ardal Peniel ; ac aeth Evan Phillips a mi i ofal y 
ffyddlon David G. Williams, Sardis, yr hwn a'm 
hebryngodd trwy gilfachau cysgod angen i ofal J. 
S. W. Evans, Nebo, a chefais y fraint o drenlio 
Sabboth ar Ian Nebo, yn mhlith y brodyr yr Anni- 
bynwyr, y rhai a fugeilir gan y Parch. R. Richards, 
yr hwn a ddangosodd garedigrwydd mawr i mi. 
Oddiyno aethym trwy ardal Siloam (A.), i Ty'n- 
rhos (A.), ac arweiniwyd fi trwy yr ardal gan y 
Parch. R. Richards. Oddiyno aethym i Center- 
ville, ac arweiniwyd fi yno gan Dr. Jenkins, ac an- 
fonodd fi i ofal ei frawd John J. Jenkins, Bethan- 
ia, yr hwn a'm cyfarwyddodd i fynyddCarmel (A.),. 
ac wedi hyny i ofal Daniel Williams, Soar, yr hwn 
hefyd a fu yn garedig wrthyf. Arweiniwyd fi yn 
ofalus oddiyno i ofal y caredig David A. Lloyd, 
Moriah, gan y brawd David M. Davies, a chymer- 
odd yr hen frawcl Daniel Morgan ran yn fynghyn- 
orthwyo yn ardal Moriah, a chefais y fraint o gyf- 
ranogi o letygarwch gweddw y diweddar Barch. 
Robert Williams ; ac y mae yn dda genyf allu dy- 
wedyd am Gymry sefydliad Jackson a Gallia, fy 



148 LLWYBRAU BYWYD. 

mod wedi eu cael yn bobl garedig. Ar fy nliaith 
oddiyno i Pomeroy arosais yn nhref Jackson i 
ffarwelio a'm brawd a'i deulu ar eu hymadawiad i 
Gymru. Oddiyno aethym i Minersyille a Pome- 
roy ; yn y lie blaenaf cef ais gartref achlysurol yn 
nheulu caredig y brawd Ebenezer Williams, ac yn 
y lie olaf yn nhy David T. Edwards. Ond fy ar- 
weinydd yn yr ardaloedd yma a'r cylchoedd oedd 
yr ymroddgar a'r ffyddlon Peter Jones. Arwein- 
iodd fi am saith niwrnod trwy Pomeroy, Miners- 
yille, Syracuse, Hartford, W. Va., a Mason City, 
lie y mae eglwys fechan gan y Bedyddwyr Cym- 
xeig ; ac ymddygasant yn garedig a haelionus tuag 
ataf . Dyma fi yn awr ar fwrdd y " Lizzie Johns- 
ton," ar fy nhaith i Ironton, ac yr wyf yn teimlo 
yn hapus ar ei bwrdd, gan fod y daith yn ddymun- 
ol i gorff a meddwl lluddedig. Mae y trip yn rhad, 
sef cael ein cludo tua 70 o filldiroedd am $1.50, a 
bwyd a gwely yn y fargen, ac y mae y swyddogion 
a'r dwylaw yn garedig a gofalus. Cefais fy liun yn 
nesaf yn Ironton, dinas brydf erth ar Ian afon Ohio, 
bywyd masnachol yr hon yw y melinau haiarn. Y 
mae ynddi amryw ganoedd o Gymry mewn am- 
gylchiadau lied dda, a chanddynt ddau gapel Cym- 
xeig ; ond ymddengys i mi y byddai yn well i'r 
ddwy eglwys ddyfod yn un, fel y gallont gynal 
gweinidog da, yn lie newynu fel y maent yn bres- 
enol. Y mae yno adnoddau un eglwys gref a 
llwyddianus pe y gallent gyd-fyw. Ymddygodd 
yr holl Gymry ataf fi fel pe baent oil yn perthyn 



YN CASGLU AT GAPEL HYDE PARK. 149 

i'r uii enwad a niinau, a chafwycl gwasanaeth cy- 
hoeddus undebol y Sabboth yr oeddwn i yno, a 
chydgyfranogodd y ddwy eglwys o swper yr Ar- 
glwydd, dan weinidogaeth Dr. Thomas, Pitts- 
burgh. Cynorthwywyd fi yno gan James Davies 
a Thomas Evans, diaconiaid y T. C. 

Cincinnati, O., Tach. 14. — Daethym o Ironton 
i'r ddinas fawr hon, yr hon a gynwysa tua 300,000 
o bobl. Y mae safle ddaearyddol y ddinas yn fan- 
teisiol ac amry wiog, gyda'i hamry wiol fryniau uch- 
el wedi eu harddu gan balasau a meusydd hyfryd. 
Y mae yma lawer o Gymry gweithgar a llwyddian- 
us mewn masnach a chelfyddyd. Addolant mewn 
dau gapel hardd, un yn perthyn i'r T. C, a'r Hall 
i'r Annibynwyr — y cyntaf dan ofal bugeiliol y 
Parch. Edward C. Evans, M. A., diweddar o Bern-' 
sen, N. Y., a'r Hall dan weinidogaeth Dr. D. Jones. 
Gallwn feddwl fod y Corff yn gwerthfawrogi Mr. 
Evans, a gobeithir y bydd yn fendith er llwydd- 
iant yr eglwys am lawer o flynyddau. Y mae yr 
eglwys Annibynol hefyd yn eglwys weithgar a 
Uwyddianns. Y mae Cymdeithas Lenyddol Gym- 
reig hefyd gan ein cydgenedl yn y ddinas. Ac 
heblaw y Cymry a gymdeithasant fel yna a'u gil- 
ydd yn iaith en tadau, y mae yma lawer o'n cyd- 
genedl yn ymgymysgn a'r Americaniaid, oblegid 
amgylchiadan, ac y mae rhai o honynt yn anrhyd- 
edd i ni fel cenedl, ac un o'r cyfryw yw Llewelyn 
J. Evans, un o athrawon Lane Seminary. Edrychir 
i fyny ato yma fel pregethwr at athraw dysgedig, 



150 LLWYBEAU BYWYD. 

& chyda sirioldeb cyflwynodd fi a'm hachos i sylw 
ei gyd-athrawon, a cliyfranasant i mi rhyngddynt 
$15. Yn wir, dangoswyd i mi haelioni gan holl 
Gymry y ddinas. Fy arweinyddion yma oeddynt 
Mri. John Prichard, E. C. Evans (Cyfeiliog), Lewis 
Hughes, a'r Parch. M. A. Ellis, M. A., a dangos- 
wyd i mi garedigrwydd neillduol gan lawer, megys 
Ebenezer Evans, James Hughes a John Pugh a'u 
teuluoedd. Yr wyf wedi cael llety cysurus yn nhy 
James J. Davies, He mae tua deuddeg o Gymry 
boneddigaidd yn byrddio — yn rhif 11 Arch street, 
ger capel Cymreig yr Annibynwyr. 

Yr wyf am gyfeirio oddiyma trwy Shawnee, New 
Straitsville, Zanesville, Newark, Welsh Hills, Gran- 
ville, Cleveland, Pittsburgh, Johnstown ac Ebens- 
burg ; ac oddiyno tuag adref , i roddi cyfrif o'm 
goruchwyliaeth. 



WEDI CYEAEDD ADREF. 

CYFBIF O'M GOKUCHWYLIAETH. 

Anwyl Gydgeneol! Wele fi wedi cyraedd adref 
i Hyde Park, ar ol mwynhau eich caredigrwydd 
a'ch haelioni mewn gwahanol foddau am un mis 
ar bymtheg, ac nis gallaf byth draethu fy nheim- 
ladau amrywiog yn wyneb y parch a'r croesawiad 
cyffredinol a gefais genych. Bum yn eich plith, 
f el aelodau o bob enwad crefyddol, a rhai dibroffes 
yn ogystal, dan amgylchiadau amrywiol ac anhyf- 



YN CASGLU AT GAPEL HYDE PARK. 151 

ryd, oncl bu eich sirioldeb a nawdd Khagluniaeth 
y nef yn nertli i mi mewn 11a wer o lafur a lludded, 
a phob aniser mi a gedwais. fy ngolwg ar gysegred- 
igrwydd yr anrliydedd a osodwyd arnaf, gan wyl- 
ied fy hun yn fy lioll yrnddygiadau, a chofio fod 
pob gweithred i ddyfod i farn ; ac er fy holl ddi- 
flygion personol i gwrdd a'r profedigaethau a wyn- 
ebwn, yr wyf yn teimlo yn dra hyderus na bydd 
raid i mi ofni cyfarfod neb o honoch, yn y byd hwn 
na'r hwn a ddaw, oblegid ymddygiadau anweddus 
tuag atoch. Mi a garwn gael y cyfleusdra i ym- 
weled a'r oil o lionocli unwaitb eto, ar ol darfod a'r 
casglu yma ; ond dyna, yr wyf wedi cael y cyfleus- 
dra goreu i roesawu a mwynbau eich. nodweddion ; 
ac y mae yn dda genyf allu tystiolaethu, ar ol cael 
y cyfleusderau goreu i weled a theimlo eich holl 
wendidau a'ch diffygion, fod fy syniadau yn uwch 
am eich nodweddion nag o'r blaen : ond eto y mae 
He. Awn rhagom at berffeithrwydd, a'r Arglwydd, 
irwy ei Ysbryd, a'n cynorthwyo i fyw a'n gwyneb- 
au at y wlad lie y cawn ysgwyd dwylaw mewn car- 
iad pur, yn y llawnder tragwyddol, heb eisieu car- 
dota mwy ! Yn awr, er mwyn boddlonrwydd cyff- 
redinol, rhesymol i mi roddi adroddiad cyhoeddus 
o gyfraniadau pob ardal ag yr ymwelais a hi, yr 
hyn sydd fel y canlyn : 



152 LLWYBRAU BYWYD. 

CYLCH CYMANFA NEW YORK. 

Plainfield, Parch. John Adams, $5 00 ; cyfanswm, 
29 90 ; Bridgewater, 9 70 ; Utica, Dr. Boberts, 5 00 ; 
T. Solomon Griffiths, 10 00 ; T. J. Griffiths, 5 00 ; 
cyf. 72 95 ; Borne, 22 30 ; Oriskany, 7 25 ; Bemsen, 
Parch. E. C. Evans, 5 00; cyf. 33 80; Nant, 10 50; 
French Boad, 7 20 ; Penygraig, 8 39 ; Enlli, 7 70 ; 
Penycaerau, 5 81 ; Prospect, 7 37 ; Collinsville, 
16 20 ; Constableville, 8 37 ; Boonville, 7 00 ; Web- 
ster Hill, 6 75 ; Quaker Hill, 3 00 ; Mullin Hill, 5 25 ; 
Eloyd, 20 20 ; Holland Patent, 15 65 ; Marcy, 20 50 ; 
Brynmawr, Horatio Seymour, 10 00 ; cyf. 25 00 ; 
Frankfort Hill, 13 00 ; N. Y. Mills, 11 10 ; Water- 
ville, 8 25; Nelson, 30 83; Pawlet, Vt., 11 25; 
Granville, 6 87 ; Middle Granville, 40 75 ; Poult- 
ney, 14 25 ; Farnamsville, 17 87 ; Fair Haven, Owen 
Owens, 5 00 ; B. E. Lloyd, 5 00 ; trwy y post, 5 00 ; 
cyf. 59 00 ; Dinas New York, W. E. Dodge, Esq., 
100 00 ; cyf. 180 00. Yr oil o'r symiau yna yn 
nghyd, 744 02. 

CYLCH CYMANFA WISCONSIN. 

Dosiarth Waukesha. — Bethesda, Parch. B. H. 
Evans, 5 00 ; S. D. James, 5 00 ; cyf. 31 05 ; Jeru- 
salem, Griffith Boberts, 5 00 ; cyf. 27 70 ; Bethan- 
ia, 6 25 ; Moriah, 17 25 ; Bark Biver, 11 05 ; Soar, 
5 25 ; Seion, 10 85 ; Ixonia, Mrs. Edward Lewis, 
5 00; cyf. 27 55; Watertown, 8 55; Milwaukee, 
Parch. H. P. Howell, 5 00 ; cyf. 37 75 ; Bacine, 
Evan B. Evans, 5 00 ; John Y. Jones, 5 00 ; cyf. 



YN CASGLU AT GAPEL HYDE PAKE. 153 

68 68; Mount Pleasant, 9 90; Chicago, Parch. 
David Harries, 5 00 ; cy f . 10 50. Cyfanswm y Dos- 
barth hwn, 272 43. 

Dosbarih Dodgeville. — Picatonica, Wm. Davies, 
$5 00 ; T. J. Jones, 5 00 ; W. D. Eoberts, 5 00 ; cyf- 
answm, 56 45 ; Dodgeville, 24 10 ; Salem, Evan W. 
Williams, 5 00 ; cyf . 20 00 ; Coed, 23 50 ; Blue 
Mound a Ridgeway, John W. Jones, 5 00 ; cyf. 
51 00 ; Caledonia, 22 30 ; Bangor, La Crosse, Parch. 
H. M. Pugh, 5 00 ; John Prothero, 5 00 ; cyf. 24 25 ; 
Fish Creek, 16 88 ; Blaen Dyffryn, 14 40. Cyfan- 
swm y Dosbarth hwn, 252 88. 

MINNESOTA AC IOWA. 

Seion, Blue Earth Co., Minn., $15 50 ; Carmel, 
8 15; Salem, 12 60; Jerusalem, 30 10; Cambria 
Township, 12 80. (Bydded hysbys i'm cymwynas- 
wyr yn y cylchoedd yna, na ddarfu i mi ddywedyd 
i neb y fath gelwydd dwl a'm bod yn cael pum' 
dollar y dydd am gasglu ; a bydded hysbys i bawb 
a garant wybod, mai dwy ddolar y dydd oedd fy 
nghyflog.) Mankato, 10 25 ; Coed Mawr, David E. 
Morgan, 5 00 ; cyf. 24 60 ; Minneapolis, 10 25 ; Bris- 
tol Grove, 12 40 ; Foreston, Parch. John D. Wil- 
liams, 5 00 ; cyf. 15 50 ; Lime Spring, Parch. Rich. 
Isaac, 5 00 ; cyf. 28 20 ; Williamsburgh, 22 06 ; 
Welsh Prairie, 9 75 ; Old Man's Creek, 39 45 ; Long 
Creek, Parch. Richard Hughes, 5 00 ; E. J. Davies, 
5 00 ; cyf. 64 10. Yr oil, 315 71. 

11 



154 LLWYBRAU BYWYD. 

DOSBAETH WELSH PRAIRIE, WIS. 

Wild Rose, $43 55 ; Cambria, Parch. Rees Evans, 
5 00 ; cyf. 33 41 ; Rock Hill, 7 45 ; Portage Prairie, 
13 60 ; Proscairon, 11 31 ; Blaenycae, 15 75 ; Lake 
Emily, 16 61 ; Randolph, 35 60 ; Carmel, 10 05 ; 
Seion, 10 75 ; Jerusalem, 14 65 ; Columbus, Un yn 
mawr gymeradwyo eglwys Hyde Park am fynu talu 
ei dyled, 45 00 ; Uriah Davies, 5 00 ; cyf. 65 75 
Bethel, Parch. John J. Roberts, 5 00 ; cyf. 19 35 
Moriah, 9 55 ; Salem, T. J. Hughes, 5 00 ; cyf. 14 20 
Ardal Oshkosh, 49 48 ; Neenah, 15 05 ; Tref Osh- 
kosh (A.), 10 90 ; eto, T. C, 14 11. Cyfanswm yr 
oil, 410 67. 

Y CASGLLADAU YN OHIO. 

Salem, Yanwert, D. W. Evans, $5 00 ; T. Albans, 
5 00 : D. M. Jones, 5 00 ; cyf. 86 75 ; Horeb, 25 00 ; 
Seion, 16 70 ; Delphos, 8 50 ; Sugar Creek, 11 85 ; 
Leatherwood (A.), 10 75 ; Gomer (A.), 42 84; Lima, 
9 63 ; Radnor, 26 95 ; Delaware, 6 25 ; Columbus, 
66 34 ; Coalton, 17 72 ; Tref Jackson, T. M. Jones, 
5 00 ; cyf. 43 25 ; Oak Hill, Parch. E. R. Jones, 

5 00 ; T. L. Hughes, 6 50 ; T. T. Jones, 5 00 ; Mrs. 
Ellen Edwards, 5 00 ; David Edwards, 10 00; cyf. 
109 55 ; Horeb, 21 75 ; Sardis, 17 00 ; Nebo (A.), 

6 85 ; Jefferson Eurnace, 18 00 ; Carmel (A.), 4 05 ; 
Bethel, 14 50 ; Peniel, 17 75 ; Ty'nrhos (A.), 6 00 ; 
Centerville, John Jenkins, 5 00 ; cyf. 23 45 ; Beth- 
ania, 7 77 ; Soar, 11 25 ; Moriah, 26 10 ; Salem (A.), 
2 55 ; Minersville, 24 95 ; Pomeroy, Edwards, 5 00 ; 



YN CASGLU AT GAPEL HYDE PAKE. 155 

Edward Joseph, 5 00 ; A Friend, 5 00 ; cyf. 49 50 ; 
Syracuse a Hartford City, G. W. Maredock, 5 00 ; 
cyf. 19 36 ; Mason City, Edward Edwards, 10 00 ; 
D. C. Davies, 10 00 ; cyf. 26 75 ; Ironton, 50 00 ; 
Cincinnati, William Tudor, 5 00 ; John D. Pugh, 
5 00 ; Proff. J. DeWitt, 5 00 ; Proff. James Eells, 

5 00 ; cyf. 130 60 ; Shawnee, 36 00 ; New Straitsvffle, 
31 05 ; ♦Zanesville, D. T. Williams, 5 00 ; cyf. 28 50 ; 
Newark, 33 03 ; Welsh Hills, 8 65 ; Granville, 36 15. 
Yr oil, 1,133 54. 

Dosbarih Pittsburgh.—Ee^rbuv^a., O., $11 50 ; 
Alliance, T. B, Morgan, 5 00 ; cyf. 20 55 ; Massil- 
lon, 14 00 ; Pigeon Eun, 13 85 ; Akron, 15 25 ; Tho- 
maston, 17 12 ; Palmyra, 15 45 ; Paris, 16 55 ; Niles, 

6 00 ; Mineral Eidge, 3 50 ; Weathersville, 11 30 ; 
Leadsville, 9 10 ; Youngstown, Parch. Ebenezer 
Evans, 5 00 ; Thomas Davies, 5 00 ; cyf. 65 50 ; 
Girard, 19 75 ; Brookfield, 6 50 ; Sharon, 19 35 ; 
Braddocks, W. P. Jones, 10 00 ; cyf. 24 70 ; Mc- 
Eeesport, 8 65 ; Turtle Creek, 2 00 ; Ebensburgh, 
86 39 ; Houtzdale, Mrs. Peter Cameron, 5 00 ; cyf. 
27 99 ; Osceola, 2 50 ; Johnstown, D. J. Morrell, 
20 00 ; M. Fulton, 5 00 ; cyf. 118 65 ; Etnaville, 3 50 ; 
Pittsburgh, W. Thow, 20 00 ; Owen Jones, 5 00 ; 
O. E. & Co., 5 00 ; cyf. 121 15. Cyfanswm y Dos- 
bartb, 661 05: 

CYLCH CYMANFA PENNSYLVANIA. 

Upper Lehigh, Wm. Powell, $5 00 ; cyf. 15 00; 
Drifton, 13 45 ; Audenried, 7 18 ; Jeansville, 15 47 ; 



156 LLWYBEAU BYWYD. 

Hazleton, James E. Roderick, 5 00 ; James James, 

5 00 ; cyf. 17 50 ; Beaver Meadow, 4 50 ;, Lansford, 

6 50 ; Coal Dale, 4 85 ; Bull Bun, 4 50 ; Pottsville, 
James Jones, 5 00 ; cyf. 11 25 ; Miner sville, John 
B. Davies, 5 00 ; John H. Davies, 5 00 ; cyf. 16 34 ; 
St. Clair, 4 25 ; Shenandoah, 37 30 ; Mahanoy City, 
26 77; Ashland, 9 80; Mount Carmel, 7 25; Sham- 
okin, Alyr larlton, 10 00 ; David Llewelyn, 20 00; 
George Marshall, 5 00 ; Steven Billinghendy, 5 00 ; 
Miss Kattie Marts, 10 00 ; cyf. 64 75 ; Slatington, 
Hugh L. Davies, 5 00 ; cyf. 56 55 ; Catasauqua, 
David Thomas, 10 00; Wm, G. Lewis, 5 00; Da- 
vies & Thomas, 5 00 ; Mrs. J. N. Tieller, 5 00 ; cyi 
86 25 ; Hokendauqua, John Thomas, 5 00 ; "W. B. 
Thomas, 5 00 ; cyf. 16 25 ; Philadelphia, Thomas 
Griffiths, 5 00; John O. Hughes, 30 00; BobertE. 
Patterson, 5 00; George Hughes, 5 00; James 
Eynon, 5 00 ; George D. McGreary, 5 00 ; W. G. 
Fisher, 5 00; cyf. 82 25; Baltimore, Parch. J. 
Wynne Jones, 5 00 ; T. Morris, 5 00 ; Capt. D. Evans 
(Pwllheli, G. C), 5 00; cyf. 61 00; West Bangor, 
Howell Williams, 5 00; John Humphrey, 5 00; 
cyf. 76 75 ; Danville, 25 85 ; Plymouth, Notting- 
ham Shaft, 35 50 ; Washington Mine, 8 50 ; Boston 
Mine, 9 50 ; cyf. 53 50 ; Kingston, Daniel Edwards, 
5 00; J. G. Hoyt, 5 00; William Loveland, 5 00; 
Abram Nestill, 5 00 ; Shaft No. 1, 21 45 ; No. 2, 
13 00 ; cyf. 59 45 ; Carbondale, Watkins & Williams, 
40 25 ; Hyde Park, B. G. Brooks, 10 00 ; Parch. 
W. E. Morgan, 5 00 ; Bichard Thomas, 5 00 ; D 



YN CASGLU AT GAPEL HYDE PARK. 157 

~W. Powell, 5 00 ; T. E. Hughes, 5 00 ; D. J. Evans, ' 
5 00 ; cyf . 41 50.* Cyfanswm yr oil, 866 24. [Cof- 
ier nad yw y swm yna yn cynwys yr hyn yr ydym 
ni fel eglwys wedi ei wneyd yn y cyfamser, nac 
ychwaith yr liyn oeddys wedi gasglu cyn i mi 
ddeclireu.] 

Cylcli Cymanfa New York $744 02 

"Wisconsin 935 98 

" Minnesota ac Iowa . 315 71 

Pennsylvania 866 24 

Ohio 1,756 36 

Cyfanswm 84,618 31 

Mae yn aros o ddyled ar y capel $4,000 00. Ac 
yn awr, gyda llafur a bendith cartrefol, credwn ein 
bod allan o berygl, ac y gallwn daln y gweddill 
bob yn j^chydig. 

W. D. DAYIES. 

Hyde Pari, Elrill 2, 1883. 



DA, WAS DA A FFYDDLON. 

Hyde Park, Pa., Ebrill 10.— Wele Adroddiad 
yr Olrheinwyr (Mawrth 29ain, 1883), i Gyfrifon 
casglyddol Mr. Wm. D. Davies, at ddyled capel y 
Trefnyddion Calfinaidd yn Hyde Park, Pa. : 

" Ar ol edrych dros yr holl gyfrifon, a chydmaru 
yr oil a'u gilydd, yr ydym yn en cael fel y canlyii : 



158 LLWYBRAU BYWYD. 

Cyfanswm y Derbyniadan $4,647 98 

Cyfanswm y Treulion 1,154 62 

Yn gadael elw clir o $3,493 36 

Yr ydym am hysbysn fod $31 00 o'r swm nchod 
wedi en talu i drysorydd yr eglwys ar ol tros- 
glwyddo ei report gan y casglydd, Mr. Davies. 
Hefyd, fod gan y Trysorydd i'w daln yn ol i Mr, 
Davies y swm o $1 09 o gamgyfrifiad." 

Nos Ian, Ebrill y 5ed, derbyniwyd a chadarn- 
hawyd yr nchod yn nnfrydol gan yr eglwys. Hefyd 
pasiwyd y penderfyniad canlynol : Ein bod fel eg- 
lwys yn dymnno cyflwyno ein diolchgarwch diffn- 
ant i'n holl garedigion, ac ewyllyswyr da yr achos, 
am en caredigrwydd i ni drwy en cyfraniadan, ae 
am en tynerwch a'n croesaw i'n hanwyl frawd, W. 
D. Davies, tra yn en plith. Ein dymnniad a'n 
gweddi drosoch yw, ar fod i'r Duw hwnw sydd yn 
gyfoethog o drngaredd, eich cyflawni a phob gras a 
dawn ysbrydol, yn ol ei gyfoeth ef mewn gogoniant. 
Dros ac ar gais yr eglwys, 



Moses Andrews. ) ni -, . 
Eees C. Powell, \ Olrhemwyr. 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 159 



CYFNOD VII. 



CHWE' BLYNEDD YN OBUCHWYLIWR. 



PIGION OM TAMEIDIAU YN Y " DRYCH : SEF HANES 
FY NHEITHIAU YN Y DWYRAIN a'r GORLLEWIN. 

Yn nechreu mis Mai, 1883, ymgymerais a'r 
swydd o oruchwyliwr teithiol dros y Drych ; ac yn 
nghorff y chwe' blynedd diweddaf (1883—1889) yr 
wyf wedi ymweled a bron yr oil o sefydliadau 
Cymreig y Dwyrain a'r Gorllewin, mor bell a Col- 
orado. Dechrenais ar fy nyledswyddan yn sir- 
oedd Lackawanna a Luzerne, Pa. ; yna o Mehefin? 
1883, hyd Ebrill, 1884, ymwelais yn lied fanwl a 
fy nghydgenedl yn Ohio, AVisconsin, Minnesota, 
Iowa, Kansas, Missouri, Illinois a New York. Am 
ddwy flynedd a haner, rhwng Ebrill, 1884 ac Awst, 
1886, cyfyngais fy hun i Dalaethy "Maen-Clo," lie 
y mae cylchrediad y Drych yn fawr iawn, ac yn 
parhau i gynyddu, fel prif newyddiadur y genedl 
Gymreig. Treuliais ranau o Fedi, 1886, yn Ohio ; 
yna cyfeiriais fy llwybrau i Wisconsin, gan dreulio 
tri neu bedwar mis yn sefydliadau Cymreig blod- 



160 LLWYBRAU BYWYD. 

euog siroedcl Racine, Columbia, Iowa, Dodge, 
Winnebago, Waukesha, La Crosse, &c. ; yn gystal 
ag yn Iowa a Minnesota. Yn ddylynol, ymwelais 
a Missouri, Kansas, Nebraska a Colorado, gaii 
ddychwelyd i'r Dwyrain trwy Ohio, ar ol taith a 
barhaodd am tua deunaw mis. Tynai llawer o 
bethau fy sylw ar hyd fy llwybrau troellog, a fuas- 
ent yn ddyddorol iawn pe medraswn wneyd syl- 
wadau priodol arnynt ; oncl anmhriodol i mi oedd 
mynegu y filfed ran o'r pethau a welwn ac a glyw- 
wn. Pa fodd bynag, hyderwyf nad hollol anny- 
ddorol na diaddysg ar y pryd oeddynt y " Tameid- 
iau' f mynych a ymddangosasant yn ein newyddyr 
cenedlaethol yn lied gyson, o'r rhai yr ail-gyhoedd- 
ir y " Pigion " canlynol : 



LLITH I. 

Y TERFYSG YN CINCINNATI, 0., YN 1884 — DYCHWELYD 
ADREF TRWY UTICA o'e GORLLEWIN. 

Hyde Park, Pa., Ebrill 9, 1884.— Y tro diweddaf 
yr anerchais ddarllenwyr y Drych oedd oddiar y 
Welsh Hills, rhwng Newark a Granville, Ohio, o'r 
lie yraethym yr ail waith i Cincinnati ; ac yr oedd- 
wn yn y " Queen City" yn adeg y terfysg rnileinig 
yno, ar derfyniad prawf y llofrudd William Bener. 
Am achos gwreiddiol y cythrwfl, gellir dweyd yn 



chwe' elyxedd yx ortjchwyliwr. 161 

dcligon priodol, "Barn liefyd a droed yn ei hoi, a 
chyfiawnder a safodd o hirbell, canys gwirionedd 
a gwympodd yn yr heol, ac uniondeb ni allodd 
ddyfod imewn! Ie, gwirionedd sycld yn pallu, a'r 
liwn sydd yn cilio oddiwrth ddrygioni a'i gwna ei 
linn yn ysbail; a gwelodd yr Arglwydd hyn, a 
drwg oedd yn ei olwg nad oedd barn!" (Esa. lix. 
14, 15.) Byddai yn dda i farnwyr y ddaear gofio 
bob amser, fod yr bwn sydd yn nwch na'r nwcliaf 
yn gwylied, a bod nn yn nwcli na hwynt, ac nad 
yw eu hamddiffynfeydd na'u tyran cadarnol ond 
fel gwegi o flaen ei lid Ef ; ac mai ffiaidd yn ei ol- 
wg yw gwatwariaeth o wneiitlmr barn a cbyfiawn- 
der ; ac y byddant hwytlian yn cael eu dal yn eu 
cyfrwysdra yn nydd dial. Dydd Gwener, Mawrtb 
28ain, y buaswn trwy y Uysdy cryf, hardd a mawr- 
eddog, lie yr oedd barn yn cael ei gwatwar gan 
farnwyr Cincinnati ; ac wrtli edrycli ar fawredd a 
cliadernid yr adeilad, tybiwn y medrai AYrtlisefyll 
boll elfenau dinystr am genedlaethau a chanrif- 
oedd, gan fod y muriau a'r lloriau o feini maY\ r rion, 
a'r grisiau, y to, etc., o baiarn a gwydr. Ond ha ! 
gan fod y lie barn a chyfiawnder liwn wedi myned 
yn ogof lladron ac ysbeiiwyr, y rliai a watwarent y 
gyfraith ac iawnderau y diniwed, er gwobr, wrtli 
gerdded trwy y llys-ystafelloedd, tybiwn weled yn 
ysgrifenedig ar y parwydydd y tu ol i'r barnwyr 
a'r rheitliwyr, " Gwatwarwyr yn eistedd ar orsedd- 
feinciau barn a lialogasant fy enw, purer fi trwy 
dan." A'r nos dranoeth, er fod y ltysdy yn cael 



162 LLWYBEAU BYWYD. 

ei amddiffyn gan yr heddgeidwaid a'r milwyr arf- 
og ; ac er nad oedd defnyddiau tan yn yr adeilad 
mawreddog, oddigerth byrddau, meinciau a llyfr- 
au, gwelid y lie yn wenfflam ; a boreu Sabboth. yr 
oedd mwg puredigaetli yn esgyn i'r nefoedd, go- 
goniant ac ymffrost y Uys cyfreithiol yn llwcli, ac 
ugeiniau o fywydau gwerthfawr wedi cael eu hab- 
erthii ar allor ynfydrwydd, am nad oedd a wnelai 
farn, ac am nad oedd a weinyddai gyfiawnder! 
Ymddengys i mi nad oedd yr hyn a gymerodd le 
yn Cincinnati ond adlewyrchiad o gymeriad Uygr- 
edig y wlad yn gyffredinol ; ac os nad wyf fi yn 
cam-farnu, ond i betliau barhau i fyned rhagddynt 
yn en cyfeiriadan presenol am dipyn eto, rhedir y 
y wlad i ddinystr gan swyddogion llygredig, tra y 
byddo y dinasyddion goreu yn cysgu a breudd- 
wydio. Er goclielyd y dinystr bygythiedig, y mae 
amryw ddiwygiadau yn angenrheidiol : (1.) Dylai 
pob dinesydd barcliu deddfau doechineb, yn anian- 
yddol, moesol a cliymdeithasol. (2.) Rhaid i'r 
bobl ochelyd twyll a gweniaeth swydd-geiswyr 
llygredig ; yna gellir yn rhesymol ddysgwyl gweled 
y wlad yn Uwyddianus ac yn gartrefle cyfiawnder a 
dedwyddwch. 

Yn Utica, JV. JT. — O Cincinnati, aethym ar fyr 
ymweliad ag Utica, N. Y., a gwelais fod rliai dy- 
gwyddiadan pwysig wedi cymeryd lie yno yn 
mlilith y Cymry er pan y bnaswn yno o'r blaen yn 
casgln at gapel Hyde Park. Yr adeg hono yroedd 
" y Myfyr" yn cael ei ordeinio yn weinidog a bug- 



chwe' blynedd YN ORUCHWYLIWR. 163' 

ail yr Annibynwyr Cymreig ; ond y mae ef wedi ei 
gymerycl yniaith, a'r hen weinidog Dr. Gwesyn 
Jones wedi ei adferyd eto i'w le. T mae y Trefn- 
yddion Calfinaidd, er y pryd hwnw, wedi gwerthu 
eu haddoldy ar Seneca Street, ac yn addoli mewn 
capel newydd hardd ar fynydd Moriah, yr ysmot- 
yn uchaf, meddir, yn y ddinas brydferth. Yr wyf, 
ar ol gweled agos yr oil o gapeli y Cymry yn Am- 
erica, yn meddwl mai y capel liwn yw yr harddaf 
o konynt oil. Da oedd genyf ddeall fod Dr. Rob- 
erts yn parhau yn gryf a llwyddianus fel g weinid- 
og yr eglwys. Bum, wrth gwrs, yn swyddfa y 
Drych, dros yr. liwn y bum yn teithio am yspaid 
deng mis ; ac ymddangosai pob peth yno yn drefn- 
us a bywiog — T. J. Griffiths yn siriol a gweithgar 
yn arolygu y cwbl ; J. W. Jones a J. C. Roberts yn 
trefnu a dethol pethau cyfaddas i'w harddangos yn 
y Drych, er budd y genedl Gymreig trwy y Tal- 
aethau ; a Richard E. Roberts yn gofalu am un o 
adranau mwyaf pwysig y swyddfa, sef y cyfrifon.. 
Ac wrth gwrs yr oedd yno amryw o Gymry eraill o 
dalentau llenyddol yn hyrwyddo gwaith y swydd- 
fa. Bum yn mwynhau Uetygarwch y brodyr John 
C. a Richard E. Roberts, a thrwy hyny cefais y 
fraint o weled y drysorfa fawr ac amrywiol o lyfr- 
au sydd ganddynt i'w gwerthu i bwy by nag a ew- 
yllysio eu prynu. Ymwelais hefyd a theulu car- 
edig y cerddor, y bardd a'r lienor Apmadoc ; ac yr 
oedd efe, fel arfer, yn llawn o ffraethineb a siriol- 
deb. Bum yn ymgomio ag amryw eraill o enwog- 



164 LLWYBRAU BYWYD. 

ion y ddinas, megys y Parch. Owen Griffiths (Giral- 
dies), T. Solomon Griffiths, &c. ; oncl yr oeddwn 
mewn tipyn o frys i fynecl aclref i Hyde Park, am 
foci genyf^lawer a garwn yma, ac heb eu gweled er 
ys deng mis. 

Cyraedd Hyde Park. — Erbyn cyraedd adref da 
oedd genyf gael fy nghydgenedl mor gysurus, ac 
eglwys y T. C, dan ofal y Parch. R. F. Jones, mor 
lewyrchus ag y gwelais hi erioed, heb ond $2,100 
o'r hen cldyled fawr anghyfiawn hono yn aros. Y 
mae llawer o honoch yn teimlo dydclordeb yn han- 
es yr eglwys yma, a bydcl yn dda gan lawer ar hyd 
y Talaethau cldeall hyn. Un o'r pethau cyntaf a 
dynodcl fy sylw ar ol dychwelyd oedd helaeth- 
iad capel y Bedycldwyr. Dywedir fod gweinidog- 
aeth Dr. Williams mor boblogaidd fel mae y capel 
yn rhy fach eto. Wrth gwrs, yr oeddwn yn ddigon 
o athronydd i fyned i'r Gymdeithas Athronol 
nos Sadwrn, i welecl a chlywed yr athronwyr. Un 
o'r pethau cyntaf ar y program ydoedd anerchiad 
gan Dr. H. I. Jones, ar gyfansoddiad y corff dyn- 
ol ; ac'un o'r pethau digrif fu yn nglyn a'r achos 
oedd yr anghydwelediad oedd rhwng Mrs. Rob- 
erts a Dr. Jones mewn perthynas i ryw skeleton 
oedd gan y Doctor ger bron. Yn ganlynol siarad- 
wyd ar ansawdd a symudiadau gloawl y rhanbarth, 
gan yr athronwyr Daniel J. Evans (Daniel Ddu), 
a Thomas D. Davies ; ac wrth gwrs yr oedd y 
Llywydd, William G. Price, yn ddigon o athron- 
ydd i osod y pregethwr goreu i bregethu yn olaf, 



chwe' blyxedd YN OBUCHWYLIWR. 165 

sef W. D. D., Y C., H. L., A T. D., &c. Yr oedcl- 
wn yn bwriadu ymweled a miloedd yn rhagor o 
Gymry ar fy ffordcl adref , oni bae am arafwch mas- 
nachol. Xid eiddo gwr ei ffordd wedi'r cwbl. 



LLITH II. 

YMWELIAD A DRIFT0N, JEDDO, BEAYER MEADOW, AU- 
DENBIED, SLATINGTOX, PA., &C. 

Slatixgton, Pa., Mai 17, 1884. — Ar ol aros rai 
wyfcbnosaii yn Hyde Park a'r cylchoedd, wedi fy 
nychweliad o'r Gorllewin, cynyrfwyd fi i ail-ym- 
weled a rhanbarthau glofaol Pennsylvania. Gad- 
ewais Scranton foreu yr 8fed cyfisol gyda'r 0. K. K. 

New Jersey, dros y mynydd diffaetli, a cliyn can- 

01 dydd yr oeddwn yn Upper Lehigh. Arwein- 
iwyd fi i weled y Cymry yno gan y cyfaill John J. 
Turner. Aethyni yn nesaf dros y mynydd i Drif- 
ton, He y derbynnvyd fi yn 11a wen a chroesawiis 
gan Watkin Evans (goruchwyliwr lleol y Drych) 
a'i briod. Gwnaeth y cyfaill David E. Lloyd hef- 
yd ei ran yn siriol fel arweinydd, ac yr oedd y 
Cymry oil yn yniddwyn yn roesawol. Y lleoedd 
nesaf oeddynt Jeddo ac Eckley, lleoedd dinod 
rhwng y ceryg a'r llwyni. Amlygai y Cymry yno 
hefyd eu nodweddion cynenid. Oddiyno aethym 
i Hazelton, lie mae amryw Gymry mewn sefyllfa- 
oedd pwysig, sef James, y Postfeistr; James E. 
Roderick, Inspector of Mines ; Williams, llyfr- 



166 LLWYBRAU BYWYD. 

werthydd ; a Mr. Thomas, perchenog y livery sta- 
ble, &c. Arweiniwyd fi at y Cymry yno gan y cyf- 
eillion Nicholas ac Evan Thomas. Yn Beaver 
Meadow cyfarfum a hen gyfaill yn mherson Mr. 
Thomas W. Howells, goruchwyliwr y gweithiau 
glo newyddion perthynol i gwmni Drifton. Yr 
oedd Howells a minau 16eg o flynyddau yn ol yn 
cydweithio fel green-horns yn Salineville, O. ; ond 
j mae ef yn myned rhagddo er ys blynyddau fel 
goruchwyliwr llwyddianns ; ac yr wyf finau yn 
myned rhagwyf hefyd bob dydd, a chredwyf fod 
holl ddarllenwyr y Drych yn barod i gredn fy mod 
yn myned yn y blaen yn gyflym i rywle yn bar- 
haus. Wedi gorphwys dros y Sabboth yn nghyni- 
deithas Cymry a Saeson Beaver Meadow, aethym 
i Jeansville a Tresckow, lie y cefais y Cymry yn 
roesawns a siriol. Fy arosfan nesaf oedd Auden- 
ried, lie yr arweiniwyd fi yn ewyllysgar at f y nghyd- 
genedl gan y Parch. Anthony H. Howells, gwein- 
idog ieuanc, bywiog a llafurus eglwysi yr Anni- 
bynwyr yno ac yn Jeansville. Hefyd cymerodd y 
Parch. Mr. Evans, gweinidog y Bedyddwyr yn y 
He, ran yn fy hyrwyddo gyda'm gwaith, yn nghyda 
Wm. A. Davies, yr hwn a deimla fawr sel dros y 
Drych fel newyddiadur cenedlaethol. Bwriada 
Mr. Davies fyned yn fuan ar ymweliad a Chymrn 
— yr anerchiad barddonol a ganlyn oddiwrth ei 
fam, sef Mrs. David Davies, Ynysowen, Merthyr, 
wedi ei symbylu i hyny : 



CHAYE 1 BLYNEDD YN ORUCHWYLIWR. 167 

Py meddw], cwyd dros frig y don, 

Y gorwyllt eigion blin, 

At un a sugnodd faeth o 'mron, 

A niwynaidd serch fy inin ; 
Ac, O ! na chaem ni weled gwedd 

Anwylaf William bach, 
Ni rydd y byd i ni un hedd, 

Heb wel ? d ei wyneb iach. 

'Bwy'n cofio 'r dydd, fy inhlentyn lion, 

Chwareuaist gylch ein tra'd, 
Ond heddyw draw 'rwyt dros y don, 

Yn mhell, yn mhell o'th wlad, 
A'r bwthyn tlws, fy machgen cu, 

Lie rhoddaist gyntaf gam, 
Mae'n hiraeth dwys fel tonau'r Hi 

Ay for dy dad a'th fam. 

Wrtli weled gwedd dy anwyl dad, 

Sy'n awr yn myn'd yn ben, 
'Ewy'n methu teimlo un mwynhad, 

Na braidd yn rhoddi gwen ; 
O ! na chaem chwai adenydd hir 

Yr eryr ar ein taith, 
Er gweled gwedd dy wyneb pur 

Tu draw i'r moroedd rnaith. 

Os na chawn gwrddyd er ein hedd, 

Mewn gwledd, fel teulu 'nglyn, 
Pe gei eneinio uwch ein bedd, 

Y blodau ceinwedd cun ; 
Gobeithio 'rwyf cawn gwrdd yn nghyd, 

Mewn arall fyd yn nhref, 
Ac yno fyth fel teulu glwys, 
Wir orphwys yn y nef. 

Sugarloaf, neu Tomicken, ydoedd fy nghyrchfan 
nesaf . Y mae yn y lie hwn ddeg neu ddeuddeg o 
deuluoedd Oymreig, ac eglwys Annibynol newydd 
ei sefydlu, dan ofal y Parch. Thos. E. Watkins, yr 



168 LLWYBBAU BYWYD. 

hwn fu yn arweinydd siriol i mi yn y lie. Y mae 
yn yr eglwys hono wr ieuanc addawol iawn fel 
pregethwr ; newydd ddyfod drosodd y mae o Aber- 
aman, ger Aberclar. Gallwn dybied fod digon a 
fanan a mwy o'i angen na Tomicken, yn gymaint 
a bod yno weinidog sefydlog. Gall bregethu yn 
rliwydd yn y ddwy iaith. Un gwaith glo sydd yn 
y lie, a plierthyna i gwmni Drif ton ; mae dan ofal 
y Cymro hynaws, Rees W. Dayies ; ond nid yw y 
gwaith yn addawol iawn hyd yraa, am fod y glo yn 
pallu, ac yn lied wlyb. Cefais groesaw yn y lie 
gan y lienor, Dd. J. Davies a'i briod, yr hwn sydd 
yn teimlo dyddordeb yn llwyddiant y Drych yn y 
lie. Yn Gowen, cyfarwyddwyd fi ar fy union i lety 
y fforddolion, sef ty Mr. John Parry. Y mae Mrs. 
Parry yn gwneyd ei linn yn ddedwydd wrth roes- 
awu dyeitliriaid. Onid wrth wneyd felly y lletyodd 
rhai angylion yn ddiarwybod ? Y mae yn Gowen 
amryw o deulnoedd Cymreig, a dygir y gwaith yn 
mlaen yn lied gyson. Arolygir y gweithiau gan 
Evan Watkins, yr hwn hefyd a berchenoga waith 
llechi yn Slatington, er rhoddi cyfleustra i'r chwar- 
elwyr ddadblygn eu hegwyddorion. 



LLITH III. 

YN MHLITH CHWABELWYB LEHIGH A NOBTHAMPTON 

EISTEDDFOD A CHYMANEA — GWELLIANTAU. 

Hyde Pabk, Meh. 19, 1884.— Yn Slatington y 
gadawsom ein gilydd ddiweddaf. Tref yw hono ar 
Ian orllewinol yr afon Lehigh, tua lianer y ffordd 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 169 

rliwng Mauch Chunk a Bethlehem, mewn gwlad 
hardd a chynyrchiol. Y niae y rhan fwyaf o'r pres- 
wylwyr yn Ellmyniaid, ond Cymry o rliwng bryn- 
iau Caernarfon, G. C, sydd yn medru codi a llunio 
y llechi, er elw masnachol a chysur cymdeitliasol. 
Mae gan ein cydgenedl dri o addoldai yn y dref — 
im newydd hardd gan y T. C, ac ynddo adnoddau 
eglwys lewyrchus, a dylai fod ganddynt weinidog 
sefydlog, mewn nndeb ag eglwys o eiddo yr enwad 
yn Danielsville. Hefyd, mae gan yr Annibynwyr 
gapel newydd a hardd, ac achos lied flodenog, er 
nad mor lluosog a'r flaenaf gallwn feddwl. Maent 
hwythau heb fngail ; a chlywais eich gohebydd, y 
Parch. E. E. Lewis, yn traddodi pregeth dda i'r 
gynulleidfa oddiar y geiriau hyny, " Hyd ag y mae 
ynoch, byddwch heddychol a phob dyn," &c. Ym- 
resymai fod egwyddorion weithiau yn llnddias 
cadw heddwch ; ond ceryddai y dosbarth hyny ag 
sydd yn yr eglwysi, mewn enw bod yn blaen a 
gonest, fel blaen mynawyd bob aniser yn tyllu 
cnawd rhywrai, &c. Perthyna yr addoldy a'r eg- 
lwys arall i'r Bedyddwyr, ac y maent hwy Avedi 
bod yn gobeithio gallu cymeryd Dr. "Williams oddi 
arnom ni, yr Hyde Parkiaid yma, am ei fod ef a'i 
gyfeillion wedi prynu rhan addawol yn y chwarel- 
an yno. Ond tebyg yw nad yw Dr. Williams i 
ffitio yn Slatington yn bresenol. Amgylchynir y 
dref am filltiroedd gan chwarelau, o Slate Dale yn 
y gorllewin hyd Danielsville yn y dwyrain. Ym- 
welais a'r rhan fwyaf o honynt, a gallwn feddwl 
12 



170 LLWYBRAU BYWYD. 

fod adnoddau cyfoeth am ugeiniau o flynyddoedd 
yn y cylchoedd yna ; ond rhaid cael cyfalaf lawer 
er gwneyd iddynt dalu. Ond cofier nad yw yn bos- 
ibl i'r holl chwarelau hyn dalu yn dda, mwy na lioll 
fwngloddiau y byd. 

Yn awr, ni a ganlynwn gor canu Slatington, dan 
arweiniad T. Lloyd (Grych JElen), i Eisteddfod 
Gerddorol Wilkesbarre, ac erbyn ystyried anfan- 
teision y cor hwn, gallwn feddwl ei fod wedi gwneyd 
yn dda iawn. Bum yno yn gwrandaw ar saitli neu 
wyth o gorau yn olynol yn canu yr un dernyn, ac 
er fy mod yn gwrandaw iel judge, nis gallwn yn fy 
myw wybod pwy oedd yn canu oreu. Tri pheth 
sydd yn ddyrys i mi mewn pertliynas i'r canu cys- 
tadleuol yma : (1.) Pa fodd y mae y beirniaid yn 
medru penderfynu pwy sydd yn canu oreu, pan y 
mae yr holl gantorion yn canu mor dda? (2.) Pa- 
ham y mae yn agos yr holl gystadleuwyr yn cael 
cam gan y beirniaid ? (3.) Pa fodd y mae y ean- 
torion yn parhau i gystadlu, dro ar ol tro, gan ei 
fod yn costio cymaint iddynt, ac yn y diwedd, ar 
ol misoedd o lafur a lludded Sabboth ac wythnos, 
rhyw saith o bob wyth o honynt yn cael dim ond 
gwialenodau y curwyr yn lie gwobr? Son am 
amynedd : syned y byd at amynedd cantorion Eis- 
teddfodol ! ! ! Y mae yn ymddangos i mi fod y 
cantorion yna yn rhoddi " too much for the whistle " 
Eisteddfodol ; ond nid oes eisieu i mi ddweyd nad 
wyf yn ganwr wrth feirniadu fel yna, am hyny 
digon bellach am yr Eisteddfod. Cymanfa y T. C. 



chwe' blynedd yn oruchwyliwb. 171 

yn Bellevue, Mai 24, 25, oedd gyraanfa lied dda ; 
ac heblaw gweinidogion y Dalaeth, yr oedd yn 
bresenol ddau o bregethwyr dyeithr, sef Hugh 
Hughes o Princeton Seminary, a'r Parch. H. P. 
Howell, Milwaukee, yr hwn a bregethodd yn dda 
fel arfer, ac yn neillduol felly oddiwrth Psalm 149 
2 ; " Gorfoledded meibion Seion yn eu Brenin," &c. 
Ond fe allai mai y bregeth fwyaf difrifol ac effeith- 
iol oedd yr un a draddodwyd yn y cyfarfod dau 
y Sabboth, gan Hugh Davies, Wilkesbarre, oddi- 
wrth Esa. 52. 1 ; " Deffro, deffro, gwisg dy nerth 
Seion ; gwisg wisgoedd dy ogoniant, sanctaidd 
ddinas Jerusalem," &c. Dangosai yn eglur mai 
cynyrch cysgadrwydd ysbrydol ydyw yr Eistedd- 
f odau, y ffeiriau, yr excursions, j?ic?iics, a'r lotteries, 
&c, a gefnogir er mwyn tynu arian oddiwrth y 
bobl i gynal crefydd. Ac os nad yw crefydd yn 
werth ei chynal yn anrhydedus ar ei theilyngdod 
ei hun, nad yw yn werth ei harddel o gwbl ; mai 
yr efengyl yn ei symlrwydd digymysg yw gogon- 
iant yr ejglwys, a'r moddion priodol i wella y byd. 

Bum yn ymweled a Chymry siriol Nanticoke, 
Warrior Run, Alden, Wanamie, a Morgantown. 
Yn y He olaf y mae amryw o Gymry Hyde Park 
yn sylfaenu dinas, ac agor glofeydd. Tebyg y 
bydd yn lie pwysig cyn pen pum' mlynedd. Er 
mwyn rhoddi tipyn o ymarferiad i mi, aeth T. P. 
Stevens a D. Jones a mi i weled y twnel tanddae- 
arol a'r siafft newydd, ac wedi hyny dros y myn- 
ydd ac i'r poorhouse ar Ian y Susquehanna, ond 



172 LLWYBEAU BYWYD. 

trwy drugaredd nid oedd angenrhaid ar un o hon- 
om i aros yn y lie anhyfryd hwnw. Yn awr, wele 
fi yn Hyde Park unwaith eto, ac y mae yma nn 
peth newydd, sef y goleuni trydanol. Mae dan 
oleuad ar Main St., sef un ar y scwar ger fferylldy 
Morgans, ac un arall yn y lie mwyaf aristocrataidd 
yn Hyde Park, sef o flaen y " Banner Block," yr 
hwn a berchenogir gan yr Anrh. T. Phillips. Yma 
hefyd y mae neuadd a darllenfa y Gymdeithas 
Athronol. Yn nesaf at y bloc dan sylw y mae 
Herman's Hotel, ac yn agosaf at hyny annedd-dy 
a swyddf a Mr. W. Price, undertaker ; yna y capel 
hardd liwnw y mae y rhan fwyaf o honoch yn 
rhanddalwyr o liono, er pan y bn y " Cardotyn " yn 
ymweled a chwi. Yna daw annedd-dy a swyddfa 
y cyfreithiwr a'r lienor galluog, H. M. Edwards, 
ac ar y fru arall i'r heol, anedd-dy hardd yr Anrh. 
D. M. Jones, a stor gyfferi T. Jones, yr hwn sydd 
fferyllydd enwog a llwyddianns. 



LLITH IV. 

AE LAN Y MOE YN OCEAN GEOVE, N. J. — NEILLDUOLION 
YE YMDEOCHLE DYMUNOL. 

Ocean Geove, N. J., Gorph. 14, 1884. — Er pan 
gyferchais ddarllenwyr y Drych o'r blaen, bum ar 
wibdaith trwy rai o ardaloedd Cymreig Swyddi 
Carbon a Schuylkill, gan ddechreu yn Lansford, 
Coal Dale, Bull's Bun, Pottsville, Minersville, St. 



i 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 173 

Clair, Frackville, Mahanoy Plains, Gilberton, 
Shenandoah, Mahanoy City, &c. Araf iawn oedd 
masnach yn y lleoedd uchod, ac o ganlyniad arian 
yn brin gan y Cymry, fel y rhan fwyaf o bobl. Un 
o'r prif bethau a dynai fy sylw yn y cyfryw leoedd, 
oedd fod y Cymry yn ymffurfio yn glybian politic- 
aidd, dan luman Blaine a Logan, a gallwn feddwl 
oddiwrth eu brwdfrydedd, eu bod yn penderfynu 
ethol eu dynion yn yr hydref. 

Gan fod y tywydd yn boeth, a'm cyfansoddiad 
inau yn wan i ddal y gwres, tueddwyd fi i ddyfod 
i gael gorphwysdra ar Ian y nior yma, ac i ddys- 
gwyl amser gwell i weithio dros y Drych. Ac yn 
awr, wele fi megys ag un troed ar y mor, ac un arall 
ar y tir ; neu, mewn geiriau eraill, rhwng dau for 
mawr, llydaji, a dwfn — yr un i'r Dwyrain yn 
dair mil o filltiroedd o led, ac yn cynwys yn ei 
ddyfroedd ryfeddodau wrth y miloedd, yn nghyda 
dirgelion dirifedi o eiddo y Creawdwr doeth a da ; 
ar y tu Gorllewinol y mae mor mawr a llydan, yn 
cjTiwys mwy o ryfeddodau na'r un Dwyreiniol; 
y mae yn fwy o led, yn fw T y o ddyfnder, ac yn fwy 
amrywiog a rhyfeddol yn ei gyfansoddiad a'i ys- 
gogiadau ofnadwy. Cyfansoddir y cyntaf o ddyfr- 
oedd ; cyfansoddir yr ail gan gydgyfarfyddiad ac 
ymgymysgiad dynoliaeth o wahanol dylwythau y 
ddaear. Cynyrfir un yn barhaus gan ddeddfau 
anianyddol, a chynyrfir y Hall yn barhaus gan 
ddeddfau anianyddol a moesol. Y mae y blaenaf 
yn cludo Uongau a'u marsiandiaeth werthfawr i 



174 LLWYBEAU BYWYD. 

wahanol wledydd y ddaear ; ac y mae yr olaf yn 
cario yn ddyddiol ei filoedd llongau yn llawn o 
farsiandiaeth werthfawrocach i borthladdoedd y 
byd moesol, ysbrydol, a thragwyddol. Y mae tonau 
y blaenaf fel pe yn cystadlu am oruchafiaeth, ac 
weithiau fel yn bygwth dymchwelyd a gorchuddio 
y ddaear a dinystr ; yn gyffelyb y mae gronynau 
yr olaf fel pe yn ymdrechu am yr uwchafiaeth, ac 
weithiau yn ymgynddeiriogi yn donau grynms ac 
ofnadwy, fel pe yn penderfynu dymchwel y genedl 
i ddinystr buan, ond wedi hyny yn gorfod llon- 
yddu wrth lais yr hwn a ddywedodd wrth y mor, 
" Hyd yma yr ei, a dim yn mhellach." 

Un o'r pethau cyntaf a dynodd fy sylw ar y ped- 
werydd o Orphenaf, ydoedd boneddiges yn gofyn 
ai nid Cymro oeddwn ; a thybiai ei*bod yn adna- 
bod fy wyneb. Atebais, wrth gwrs, mai Cymro 
oeddwn, a gofynais ai Cymraes oedd hi. Atebodd 
hithan mai David Jones y gof o Philadelphia oedd 
ei thad. Yna cofiais fy mod wedi ei gweled yn 
nhy ei thad ddeng mlynedd yn ol, pan ar fy nhaith 
i Gymru ; ac iddynt fel teulu ddangos sirioldeb 
mawr i mi y pryd hwnw, fel y maent yn arfer 
gwneyd a Chymry dyeithr yn eu dinas, os cant 
gyfle. Y mae bron holl Gymry America yn gwyb- 
od am David Jones a'i genedlgarwch. Yn nesaf, 
aethym i'r camp ground rhagorol sydd yma, yr hwn 
a agorir am y tro cyntaf yr haf presenol. Caed 
cyfarfod dyddorol, cynwysedig o ganu a darllen y 
Datganiad Annibyniaeth, ac araeth ardderchog 



chwe' rlynedd yn oruchwyliwr. 175 

gan yr Anrli. Ckamrey Shaffer o New York. Yr 
oedd yn dda genyf ei glywed yn siarad nior gryf 
ar ddyledswydd dinasyddion y Weriniaeth i ym- 
fyddino yn erbyn y fasnach feddwol sydd yn 
gwneyd cymaint o ddifrod ar eu meibion a'u 
merched trwy y wlad. Pe bae y wlad i gyd fel y 
lie hwn, byddai yn wlad ddedwydd. Nid oes yma 
un He i werthu diodydd meddwol na thybaco, ac 
ni oddefir dawnsio o fewn y dref. Cyfrifir fod yma 
tua 25,000, y rhai a ymgynullant yn ddyddiol i 
addoli Duw y duwiau, ac Arglwydd yr arglwyddi. 

Saif Ocean Grove ar Ian yr Atlantic Ocean, rhwng 
Long Branch ac Atlantic City, ac y mae yn un o'r 
lleoedd mwyaf dymunol am adloniant, ac adfywiad 
corfforol a meddyliol. Cychwynwyd ef rai blyn- 
yddau yn ol gan y M. E. Camp Association, a 
pharha i gynyddu. Y mae y traeth yn ddwy filltir 
o hyd, yn wely tywodlyd, heb ddim ceryg i'w 
wneyd yn anhyfryd i'r ymdrochwyr ; ac o'r tn ol 
i'r rhodfa dywodlyd yma, y mae rhodfa goed ch^ye 
llath o led, a thua dwy filltir o hyd, ac ugeiniau o 
feinciau coed i'r pleserwyr i eistedd, i edrych ar 
ryfeddodau yr eigion — degau o longau yn y golwg 
bob amser. Y mae yma amryw o ymdrochfeydd 
celfyddydol ; ac mewn cysylltiad a'r cyfryw y mae 
lleoedd i gael amrywiaeth adloniadol, gormod yn 
awr i mi geisio eu henwi. Hefyd, y mae yma lynau 
o ddwfr croew yn myned oddiwrth Ian y mor allan 
i'r wlad, He y mae degau o fadau at wasanaeth y 
pleserwyr. Gellir edrych ar Ocean Grove ac As- 



176 LLWYBRAU BYWYD. 

bury Park fel un dref, yn cael ei gwneyd i fyny o 
balasau a bwthynod, ac aneddau cyhoeddus hardd 
a phrydferth. Nid oes yma ond ychydig o fas- 
nachdai, mewn cydmariaeth i drefydd yn gyffredin. 
Rhif y boblogaeth yn y gauaf yw tua 5000, ond yn 
yr haf amrywia o 20,000 i 40,000. Gallwn feddwl 
mai dyma y lie tebycaf o ran ei nodweddion i'r 
darluniad a rydd y Beibl o'r Nefoedd, o un lie ar 
y ddaear ; yn un peth, am nad oes yma leoedd i 
werthu y diodydd meddwol ; a gallwn dybied fod 
y bobl y rhai mwj^af dedwydd yn y byd, pawb yn 
ymbleseru, yn hen ac yn ieuanc, heb neb i'w weled 
yn gweithio ond megys o bleser. Ac heblaw ei 
fod yn lie o adfywiad corfforol, y mae yma lief yd 
foddion iachawdwriaeth ysbrydol; a cheir yma 
ddanteithion yr efengyl wedi eu harlwyo yn ogon- 
eddus gan wasanaethwyr cymwys brenin Seion, 
yn benaf dan ofal y M. E. Camp Meeting Associa- 
tion. Y mae ganddynt dri lie cymwys at eu gwas- 
anaetli : (1.) Tabernacl mawr. yn mesur 168 troed- 
fedd ysgwar, digon o faint i gynwys 1200 o bobl i 
eistedd; (2.) Tabernacl arall, yn ymyl y cyntaf, 
harddach a mwy perffeithiedig, yn ddigon eang i 
ddal 2000 o bobl, gallwn feddwl; (3.) Y Cysegr 
Sancteiddiolaf ar y Camp Ground, yr hwn a ddeil 
tua 300 o bobl. Ac yn ychwanegol y mae gan- 
ddynt fath o Dabernacl hardd ar Ian y mor, yn 
swn y tonau, lie y cadwant gymanfa fawr yn Sab- 
bothol, pan fyddo y tywydd yn ffafriol. Cefais y 
fraint o fod yn un o'r cyfryw y Sabboth diweddaf, 



chwe' blynedd yn osfchwyliwr. 177 

ac yr oedd yn fawreddog a gogoneddus — j bobl 
gyhoeddus ar y stage o flaen y babell yn gwynebu 
at y mor, a'r rban fwyaf o'r miloedd ar y traetli a'u 
cefnau at y inor, a'u gwynebau at y gweinidogion. 
Yn wir, cyfarfod rhyfedd oedd hwn — y mor a'r 
gynulleidfa megys yn cyd-ddyrcbafu eu mawl i'r 
Brenin niawr, llywydd ac adferwr pob petb. Un 
peth striking iawn a ddygwyddodd, oedd i faner 
wen gael ei cbodi ar agerlong arddercbog oedd yn 
marcliog yr eigion mawr beibio i ni, yr hyn a wnaed 
o warogaetb i'r olygfa ar y Ian, gan y gwyddent 
mai addoli Duw y duwiau, sef Brenin Seion, yr 
oeddys. Yn eu tro, gwnaeth y miloedd ar y traetb 
a'r areithfa gyfnewid y cyfarcbiad, trwy ysgwyd 
eu miloedd cadacbau gwynion uwcb eu penau, o 
foddbad wrtb weled y rbai sydd bell ar y mor yn 
dyrchafu baner wen yn arwydd o warogaeth i was- 
anaetbwyr a cbynrychiolwyr y Brenin ag y mae ei 
orseddfainc yn y Nefoedd. Yn awr nodaf y modd- 
ion crefyddol a welais yn Ocean Groye am yr 
wytbnos ddiweddaf : 

Sabbotb, Gorph. 6ed — Am 9 a.m., dau gyfarfod 
gweddi, un gan yr ben bobl yn y " Sancteiddiolaf," 
a'r llall gan y bobl ieuainc yn yr ail Dabernacl. 
Am 10 : 30, cymanfa fawr i bregethu a cbanu yn y 
babell fawr. Am 2 p. m., Ysgol Sabbotliol yn y tri 
He crybwylledig — yn un o bonynt, canoedd o blant 
wedi cael eu dosbartbu i'w begwyddori ; ac yn yr 
ail, dosbartb Beiblaidd mawr, y mwyaf a welais 
erioed, yn cael ei gario yn mlaen yn debyg i'r 



178 LLWYBRAU BYWYD. 

mocld yr oeddynt yn holi yr Ysgolion Sabbothol 
yn Nghymanfaoedd Ysgolion y T. C. yn Nghymru, 
yn yr hen amser gynt, pan oeddwn i yn llanc ; ac 
yr oeddynt yn ddyddorol a galluog. Maes y llafur 
oedd hanes Jonathan a Dafydd, ac yn wir yr oedd 
y doctoriaid bychain a mawrion yn dangos eu bod 
yn gyfarwydd yn yr Ysgrythyrau. Yn yr hwyr 
cawsom y cyfarfod crybwylledig ar y traeth am 
6 : 30 p. m. 

Gorph. 7fed— Dau gyfarfod gweddio am 9 A. M., 
fel y dydd blaenorol, a ehyfarfod mawr cyffredinol 
am 7 : 45 p. m., yn y Tabernacl. 

Gorph. 8fed — Yr un fath, ac yn wir y mae y 
cyfryw gyfarfodydd yn debyg i hen ddiwygiadau 
Cymru. 

Gorph. 9fed — Y cyfarfodydd gweddio yn y bore 
fel arferol, ac am 4 p. m., cymanfa ddirwestol The 
Humane Christian Temperance Union of N. J. 
Wrth wrandaw y plant yn canu, yr oeddwn yn 
meddwl y byddai yn fwy o treat iddynt glywed 
Band of Hope Hyde Park yn canu. Am 7 : 45, 
cyfarfod dirwestol eto, 

Gorph. lOfed — gyfarfodydd dirwestol trwy y 
dydd, yn cael eu cario yn mlaen yn benaf gan y 
boneddigesau ; ac yn wir meddaf i chwi, y maent 
yn ofnadwy o ddifrifol a phenderfynol yn erbyn y 
fasnach feddwol. Yr oeddynt yn gweddio, ac yn 
canu, ac yn areithio yn rymus anarferol ; am hyny 
cryned y ddaear. Os darfu i'r weddw daer yn yr 
efengyl orchfygu y barnwr anghyfiawn ; os yw pro- 



CHWE 5 BLYNEDD YN ORUCHWYLIWR. 179 

phwydoliaethau y Beibl i gael ea cyflawni ; os yw 
Duw yn y nefoedd wedi tyngu i'w anrhydedd y 
bydd iddo wrandaw gweddi ; os yw wedi addaw 
rhwymo y ddraig a chasglu gwinwydd y ddaear 
a'u bwrw i'r pydew diwaelod; os yw anffyddwyr 
yn gwawdio yr efengyl a'i hegwyddorion ; os yw 
gwladweinwyr yn diystyru ; os oes miloedd o'r rhai 
a alwant en hnnain yn Gristionogion yn anwylo y 
diodydd meddwol yn fwy na dedwyddwch y tenlu 
dynol ; os darostyngwyd muriau Jericho yn gyd- 
wastad a'r 11a wr trwy swn y cyrn hyrddod — yn enw 
gwareiddiad, yn enw anrhydedd y teulu dynol, ac 
yn enw miliynau o fudion sydd yn cael cam, ac yn 
enw y cenedlaethau a ddaw, ac yn enw yr Hwn a 
roddes ei hun i farw er prynu rhyddid i'r caethion,. 
a heddwch a dedwyddwch i breswylwyr y ddaear, 
pa hyd y ca miliynau o arian yn flynyddol eu hoff- 
rymu wrth draed duw Bacchus ? Ie, pa hyd y ca 
dedwyddwch miliynau o'r teulu dynol ei droi yn 
wylofain ar ei allorau dinystriol, ac y ca ugeiniau 
o filoedd o fywydau dynol eu dinystrio am amser 
a thragwyddoldeb yn flynyddol? Yn wyneb y 
ffeithiau uchod, ac yn wyneb y tebygolrwydd fod 
y dinasyddion Cristionogol yn rhy lwfr i ryddhau 
y wlad o afael y ddraig feddwol, pa ryfedd os yw yr 
Arglwydd yn ysbrydoli y boneddigesau hyn, megys 
Debora gynt, er gwaredu eu gwyr, a'u meibion, a'u 
merched, a'u brodyr, a'u chwiorydd ? Onid oe& 
achos ? Y ddwy areithyddes fwyaf hyawdl yn y 
cyfarfodydd hyn oedd Mrs. Parson, yr hon sydd 



180 LLWYBBAU BYWYD. 

yn y wlad yma yn cynrychioli Cymdeithas Ddir- 
westol Boneddigesau Prydain Fawr ; a Mrs. Ellis, 
Ysgrifenydd yr Humane Christian Temperance 
Union of N. J, ; ac yn ol fy marn i, Mrs. Ellis oedd 
y fwyaf hyawdl. 

Gorph. lleg — Y cyfarfodydd gweddio fel arfer 
am 9 A. M., ac yn yr hwyr math o barhad o'r gyn- 
adledd ddirwestol, i geisio ateb y gofyniad, What 
are we going to do about it ? Yn ol gogwyddiad y 
siaradwyr, y mae y blaid wleidyddol ddirwestol yn 
rhwym o gynyddu a gorchfygu ; a dyweded yr holl 
bobl a garant lwyddiant a dedwyddwch y byd, 
Amen. 

Gorph. 12f ed — Y cyfarfodydd gweddio yn y bore, 
a chyfarfod cann, &c, yn yr hwyr. Dyna i.ddar- 
Uenwyr y Drych fyr nodion o ddygwyddiadau 
wythnos yn Ocean Grove. 



LLITH V. 

DELAWABE WATEB GAP — BANGOB — SOUTH GIBSON — 
LONG POND, &C. 

Ar ol bod ddwy wythnos yn Ocean Grove, aeth- 
ym drwy ranan o wlad brydferth New Jersey i 
Delaware Water Gap, lie rhamantus rhwng creig- 
iau, clogwyni, a choedydd cysgodol, ar Ian afon 
enwog Delaware. Dylifa canoedd o bobl y tref- 
ydd i'r lie nodedig yma bob haf am adgyfnerthiad 
iechyd ac adloniad corfforol a meddyliol, ac i ym- 
guddio rhag angerddolrwydd gwres yr haul. O'r 



chwe' blyxedd yn obuchwyliwk. 181 

orsaf ni welir oncl ychydig aneddau, gan fod y 
pentref a'r hafdai mawrion cyhoeddus yn wasgar- 
edig rhwng y clogwyni ysgythrog ; ac y mae yn yr 
anialwch cylchynol lawer o olygfeydd dyddorol i'r 
pleserwyr, sef ffrydiau, rhaiadrau, &c. Tebyg mai 
yr olygfa fwyaf dyddorol i'r daearegwyr yw edrycli 
ar y modd y mae yr afon Delaware yn neu wedi 
gwneyd ei mynedfa trwy y mynycld uchel, yr hwn 
sydd yn esgyn o bob tu i'r afon, megys niuriau 
maluriedig am ganoedd o droedfeddi o uchder. 
Dichon iddo gael ei rwygo gan ddaeargryn mewn 
cyfnod cynoesol, neu o bosibl ei dreulio gan ryf- 
ferthwy y mor yn y cyfnod pell, pan oedd ei donau 
cynddeiriog yn teyrnasn ar y rhanbarth yma o'r 
ddaear, ddeng mil nen ragor o flynyddau yn ol. 

Tn nesaf ymwelais a chwarelwyr Bangor, yr 
hwn le sydd tna deg neu bymtheg milldir i'r de o 
Delaware Water Gap. Tuag ugain mlynedd yn ol 
nid oedd Bangor yn bodoli. Deckreuodd y cliwar- 
elwyr Cymreig gloddio yn yr ardal 18 mlynedd 
yn ol, ac oddiar hyny y mae Bangor yn cynyddu 
yn barliaus mewn pwysigrwydd masnachol a 
chymdeithasol. Mae yn y dref ddau gapel Cym- 
reig — un gan y T. C, a'r Hall gan yr A. Gwein- 
idogaeth deitliiol a geir yn y blaenaf, ond yn ach- 
lysurol gweinyddir gan y Parch. Ellis W. Jones, 
yr hwn sydd yn byw yn y He er pan ddaeth dros- 
odd o Gymru, tua dwy flynedd yn ol. Gweinyddir 
yn yr olaf gan y Parch. John Williams. 

Aethym o Bangor i ymweied ag ychydig Gymry 



182 LLWYBRAU BYWYD. 

Slateford, ac yna dychwelais i Hyde Park. Ar ol 
mwynhau rhai dyddiau o gymdeithas fy nghyfeill- 
ion yno, cymerodd Henry Harris, South Gibson, fi 
jn ei gerbyd i'w gartref, arlan Long Pond, oddeu- 
tu 28 neu 30 milldir i'r gogledd o Scranton. Y 
mae Long Pond a'i bysgod yn atdyniad i ganoedd 
o bleserwyr o wahanol gyfeiriadau bob haf ; ac y 
mae yr amaethdai o gwmpas y llyn yn llawnion o 
ymwelwyr yr adeg yma o'r flwyddyn. Tn ymyl 
Long Pond y mae y mynydd uchaf yn Pennsyl- 
vania, sef Elk Hill. Un diwrnod cymerodd Mr. 
Harris amryw o honom yn ei gerbyd i gopa y 
mynydd ; ac y mae golygfeydd eang, heirdd ac am- 
xywiog i'w gweled oddiyno. Ceir golwg ardderch- 
og ar y wlad-am ugeiniau o filldiroedd o amgylch, 
a dywedir y gellir gweled New York a Philadelphia 
drwy bellwydr ar ddiwrnod clir. Canfyddir tri-ar- 
ddeg o lynoedd o'i gopa trwy bellddrych, a saith 
gyda'r Hygad noeth. 

Amgylchynir Long Pond ac Elk Hill gan sefydl- 
iad Cymreig Dundaff a South Gibson. Mae yn 
y sefydliad un eglwys Gymreig, dan ofal y Parch. 
Daniel Daniels ; ac mae y gwas ffyddlon hwn i Iesu 
Grist yn parhau yn gryf a bywiog gyda gwaith yr 
Arglwydd yn ei hen ddyddiau. Yn ffortunus iddo 
ef daw amryw o weinidogion i'r sefydliad am iech- 
yd ac adloniant, yr adeg hon o'r flwyddyn, a phreg- 
ethant yn achlysurol yn lie yr hen dad Daniels. Y 
Sabboth diweddaf, sef Awst 17, yr oedd yno y 
Parchn. Dr. Williams (B.), Hyde Park, a D. W. Mor- 



ghwe' blynedd yn oruchwyliwr. 183 

ris (B.), Taylorville. Pregetliodd Mr. Morris yboreu 
yn rhagorol oddiwrth y geiriau byny, " Ffordd y 
bywyd i'r synwyrol sydd fry, i ochel uffern obry." 
Yn yr hwyr pregethwyd yn Gymraeg a Saesoneg 
gan Dr. Williams yn rhagorol, oddiwrth hanes Jo- 
seph yn cyflwyno ei dad i wydd Pharaoh. Mae 
yn y sefydliad yr wythnosau hyn bregethwr ieuanc 
gobeithiol o'r enw Griffiths, yr hwn a bregetha yn 
aehlysurol yn lie Mr. Daniels ; ac nis gallaf lai nag 
edniygu y gwr ieuanc hwn, am ei fod yn dyfod i 
Dundaff o'r coleg bob blwyddyn i weithio ar fferm 
yn wythnosau y cynauaf, er enill arian i'w gario 
trwy ei gwrs colegawl, a chymwyso ei hun i fod yn 
weinidog cymwys y Testament Newydd. Yr Ar- 
glwydd a'i bendithio. Khag blino darllenwyr y 
Drych, rhaid i mi derfynu heb wneyd nodiadau ar 
nodweddion personol cymeriadau nodedig y sef- 
ydliad, megys Evan ap Zac, Thomas Evans, Thom- 
as Rees, Thomas Maxey, &c. 



LLITH VI. 

Y DRYCH A J. W. JONES — GWAHARDDIAETH YN NGHLOR- 
IAN YR ATHRONWYR. 

Hyde Park, Pa., Ehag. 3, 1884.— Teimlwyf fel 
cyfarch darllenwyr y Drych unwaith eto, ar ddi- 
wedd y flwyddyn, gan ddymuno gwyhau dedwydd 
iddynt. Blwyddyn nodedig a fu mewn perthynas 
a'r Drych, onide ? o herwydd marwolaeth annys- 
gwyliadwy J. W. Jones ; ond profa y rhifynau di- 



184 LLWYBRAU BYWYD. 

weddaf y bydd i'r Drych barhau, fel arfer, y new- 
yddiadur Cymreig goreu a fedd y genedl. Sicr 
genyf y gwneir ymdrech mawr gan y Cymry drwy 
y wlad i f eddianu yr arlun addawedig o'r diweddar 
olygydd. Yr wyf wedi gweled amryw wedi tori yr 
arlun a ymddangosodd yn y Drych a'i fframio yn 
liardd i'w roddi ar eu parwydydd ; pa faint mwy y 
gwnant a'r arlnn lliwiedig ? Y mae y Gymdeithas 
Athronol yma wedi cymeryd i ystyriaeth y priod- 
oldeb o anrhydeddu coffadwriaeth y lienor ymad- 
awedig. 

Aethym i Gymanf a Undeb Canu Cynulleidfaol y 
T. C, a gynaliwyd yn Wilkesbarre ar Ddydd Di- 
olcligarwch. Llywyddwyd yn dda a dyddorol gan 
y Parch. Hugh Davies, yr hwn a ddywedodd yn ei 
araeth agoriadol f od tebygolrwydd y gwelid chwyl- 
droad mawr yn ffurfiau a duwinyddiaeth yr eglwys 
Gristionogol yn ystod yr haner canrif nesaf ; ond 
nid ystyriai fod eisiau dychrynu, am fod y deyrnas 
i lwyddo. Awgrymai y tebygolrwydd y buasai 
mwy o'r lion, a llai o'r lleddf, yn nghaniadaeth y 
cysegr. Arweinid y canu yn dda a chwaethus 
gan G. M. Williams, a chwareuid yr organ gan lor- 
werth Jones. Cafwyd anerchiadau da ac addysg- 
iadol gan yr Is-Lywydd, y Parch. Rowland Thom- 
as, y Parch. John T. Morris, Bellevue, y Parch. W. 
H. Williams, Wilkesbarre, y Parch. W. W. Lewis, 
Kansas, y Parch. Samuel Williams, Wilkesbarre, a 
Mri. L. S. Jones a Rees Morgan. Cafwyd Cyman- 
fa dda, gallem feddwl, ac ail-etholwyd yr hen 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 185 

bwyllgor i ddarparu ar gyfer Cymanfa o'r fath y 
flwyddyn nesaf eto. 

Nos Sadwrn diweddaf cefais hanidden i ymwel- 
ed a'r Gymdeithas Athronol yma, yn yr hon yr wyf 
yn dal aelodaeth er ys pyrntheg mlynedd. Er fy 
llawenydd yr oedd yr ystafell yn llawn o bobl, a'r 
anrhydeddus Lywydd, Thomas Phillips, yn ei gad- 
air, yr Is-Lywydd, W. J. Price, ar ei aswy, a'r Ys- 
grifenydd, John Davies, ar ei ddeheu. Tn gyntaf 
cafwyd ton agoriadol dda ; yna eglurwyd y pwnc 
athronol gan Henry H. Davies, set " Diffyg ar y 
Lloer." Wedi hyny cafwyd dadl ar bwnc mawr y 
dydd, sef, u Penderfynwyd, Fod y blaid Wahardd- 
ol i'w chymeradwyo am redeg j^mgeisydd am yr 
Arlywyddiaeth yn yr ethohad diweddaf." Dadl- 
euwyd ar yr ochr gadarnhaol gan y bardd, y lien- 
or, yr athronydd, y gwleidiadwr, a'r Prohibitionist, 
Daniel J. Evans (Daniel Ddn), yn cael ei gynorth- 
wyo gan Mr. John T. Evans. Dadleuid ar yr ochr 
nacaol gan y bardd, y lienor, yr athronydd, y 
gwleidiadwr, y cyfreithiwr a'r areithiwr hyawdl 
Henry M. Edwards, yn cael ei gynorthwyo gan Mr. 
John D. Thomas. Nid oes achos i mi ddywedyd 
mai wrth y ddau brif ddadleuwyr yr oedd dys- 
gwyliad y gwrandawyr yn benaf . Agorodd Evans 
y ddadl trwy ddarllen banlawrei blaid, ac amddi- 
ffynodd y cyfryw yn wrol a hyawdl. Ar ei ol, ag- 
orai Edwards j ddadl ,ar yr ochr wrthwynebol trwy 
addaw peidio gwneyd ymosodiadau anniharchus 
ac anfoneddigaidd ar yr ochr wrthwynebol, a chad- 
13 



186 LLWYBEAU BYWYD. 

wodd at ei addewid yn lied dda dros amser ; ond 
cyn y diwedd, yn ngwres ei hyawdledd, ac yn 
nghanol cymeradwyaethau cynyrfus y gwrandawyr, 
yn nghyda chyfarthiadau y ci oedd yn bresenol, yr 
hwn a dybiai, gallem feddwl, ei bod yn llawn bryd 
iddo ef roddi terfyn ar y stwr angliymedrol. Dy- 
wedodd mai cranks meddyliol a chorfforol ydoedd 
pawb a bleidleisiodd dros St. John. Y rheswm 
sydd genyf dros gredu fod y ci yn deall ei waith, 
yw y ffaith i'r ci, ar ol cael dystawrwydd oddiwrth 
y dorf, ddyfod ataf fi (yr hwn nad adwaenai o'r 
blaen), gan siglo ei gynffon a gosod ei draed ar fy 
nglin mewn sirioldeb, fel, wrth bob tebyg, yr unig 
grank yn yr ystafell ; oblegid gwnaeth yr ymosod- 
wr apology i'w brif wrthwynebwr fel yr unig eithr- 
iad. Gan fod rhyw Un Mawr, ryw dro, wedi dy- 
wedyd am ein cyfarfod ni ? y byddai i'r hyn a ddy- 
wedir yn y glust, ac mewn ystafelloedd, gael ei 
bregethu ar benau y tai, adroddaf ar ben ty rhydd- 
id y wasg un argument arall o'r eiddo Mr. Ed- 
wards, yn ddigon uchel fel y clywo preswylwyr 
glanau y Mor Tawelog a glanau Mor y Werydd, ac 
y caffo y miloedd o rai pellychydig o neillduolion 
y ddadl hon. Cyfaddefai ei fod ef, gyda thua 99 o 
bob cant o'r blaid Werinol, yn foddlon ac yn aw- 
yddus am weled y fasnach feddwol yn cael ei di- 
fodi o'r byd; " ond," meddai, "dangosaf i chwi i 
bwy y mae y Prohibition party yn debyg. Yr oedd 
yn ngwlad Groeg, yn yr hen amser, ddyn cyffredin 
oran ei alluoedd a'i amgylchiadau, fel nas gallai an- 



chwe' blynedd yn okuchwyliwb. 187 

farwoli ei enw trwy wneuthur da ; gan hyny pen- 
derfynodd anfarwoli ei enw trwy wnenthur drwg, 
a rhedodd i brif deml y ddinas i'w gosod ar dan, 
fel y llosgwyd hi ar ei ben. Mewn canlyniad mae 
ei enw mewn coffadwriaeth hyd y dydd hwn. 
Felly," meddai, "ygwnaeth y blaid Waharddol 
yn yr etholiad diweddaf. Gan nad oeddynt yn 
medru enwogi eu hunain wrth wTieuthur da, trwy 
athrylith, mynasant dynu teml ardderchog y blaid 
Werinol am eu penau i ddinystr bythol." 

Nid wyf am ddadleu a Mr. Edwards fod pobl o 
athrylith yn y blaid Waharddol ; ond byddai yn 
dda iddo gofio yr hen ddywediad, " Ffeithiau yd- 
ynt bethau ystyfnig ;" ac i'r blaid Werinol wTthod 
i'r Gwaharddwyr gael lie i'w colofn fechan yn eu 
teml fawreddog yn Chicago ; a gwna hanesydd- 
iaeth yr oesau dyfodol dystiolaethu nad yw y Gwa- 
harddwyr ond ceisio adeiladu teml iddynt eu hun- 
ain fel rhai gwrthodedig. Goddefer i minau 
wneuthur un gydmariaeth fechan. Cydmaraf y 
blaid Werinol i Samson, yr hwn a gyfodwyd gan 
Dduw i ryddhau y rhai gorthrymedig. Mae ein 
Samson ni, fel y Samson gynt, wedi gwneyd peth- 
au mawrion ; ond twyllwyd ein Samson ni gan 
" dwyll cyfoeth," a thynwyd ei lygaid gan ar- 
glwyddi y Philistiaid, sef tywysogion y fasnach 
feddwol, ac wele ef heddyw, fel y Samson gynt, 
wedi tynu ar ei ben ef hun ei deml fawreddog. 
Ond na feddylier fod y genedl etholedig i farw 
gydag un o'i phlant anffyddlon. O na, y mae Duw 



188 LLWYBRAU BYWYD. 

yn myned i godi y blaid Waharddol yn ei He ; ac 
er fod y blaid Ddemocrataidd a gweddillion y 
blaid Werinol mewn cyngrair y dyddiau hyn, er 
llethu y baban liwn yn ei fabandod, rhaid cadw y 
gwaredwr yn fyw pe y gorfyddid ei feithrin yn yr 
Aipht dros amser. Goddefer i mi yn dyner ddy- 
muno ar y rliai siomedig yn yr etholiad diweddaf, 
gofio eu bod wedi arfer ymffrostio yn egwyddor- 
ion rliyddfrydig eu plaid, ac nad yw yn unol a'u 
proffes ein henllibio ni am bleidleisio fel yr ydym 
yn barnu yn briodol. Cofiant hefyd fod Duw, am- 
bell dro, yn dewis ffol bethau y byd, ac yn dyrysu 
y doethion yn eu cyfrwysdra. Nid yw y diwedd 
eto. 



LLITH VII. 

LLYTHYR PATAGONIA — HELYNTION GWEITHFAOL — 
D. L. MOODY. 

Scranton Pa., Chwef. 5, 1885. — Yr wythnos hon 
cefais lythyr oddiwrth fy mrawd, Jolin D. Davies, 
yr hwn sydd yn y wladfa Batagonaidd er ys naw 
mlynedd. Claddodd ei anwyl briod Hannah tua 
dwy flynedd yn ol, ac y mae gofal pedwar o blant 
bychain arno, mewn gwlad anial a phell. Ond dy- 
wed eu bod yn cael angenrlieidiau bywyd yno hyd 
yma ; a bod ganddo 40 o erwau o dir dan wenith, 
a'i fod yn dysgwyl tunell yr erw o gynyrcli, gan eu 
bod yn cael digon o ddwfr. Dywed y bydd y 
wladfa ar ei thraed y flwyddyn hon, gan y bydd 



chwe' blynedd yx oruchwyliwb. 189 

gand^iynt filoecld o dunelli yn fwy o wenith nag a 
fu unrhyw flwyddyn flaenorol. Nid yw efe yn son 
am ddyfod oddiyno, ond dymuna arnaf fi fyned 
yno. Dywed fod yno ugeiniau yn barod i fyned 
allan i'r wlad i'w sefydlu, pe y delai digon o ym- 
fudwyr i niewn i weithio en ffermydd yn y wladfa, 
hyd oni byddo iddynt wreiddio yn dda yn y sef- 
ydliad newydd, tua 200 o filldiroedd i fyny i'r af- 
on. Dywed fod y T. C. wedi cael colled ar ol Ellis 
W. Jones yn y wladfa, a dymuna arnaf ei gofio ato 
yn fawr. Y mae ef yn siarad yn ffyddiog am ddy- 
fodol Cymry Patagonia, <fcc. 

Y mae y Gymdeithas Athronol yn fywiog a 
llwyddianus o dan weinyddiaeth newydd Harry P. 
Da vies ; ac y mae y darpariaethau yn eang a 
mawreddog ar gyfer Eisteddfod fawr Genedlaethol 
1885. Bwriedir ei cliynal yn y lie ag y bu Moody 
yn gwefreiddio 7,000 lieu 8,000 o bobl yr wythnos 
hon — lie rhagorol i gynal Eisteddfod. Cafwyd 
cyfarfod ymadawol i'r Parch. Lot Lake, Ion. 14eg. 
Yr oedd yn gyfarfod lluosog a pharchus. Anrheg- 
wyd ef a gwerth tua $120. Yr oedd ton y cyfarfod 
yn gogwyddo at gael Mr. Lake yn ol i Hyde Park 
eto yn mhen blwyddyn lieu ddwy, ar ol iddo gael 
tipyn o orphwys a newid yr awyr gylcli Youngs- 
town acw. 

Yr ydym wedi cael y fraint o weled a chlywed a 
theimlo Dwight L. Moody, yn Scranton ; a gwledd 
ydoedd a gofir gan filoedd am eu hoes, ac i dra- 
gwyddoldeb, yn ddiameu. Dyn Duw yw y dyn 



190 LLWYBEAU BYWYD. 

yma yn ddiddadl, bobl anwyl. Credwyf y^bydd 
mynyddoedd tragwyddoldeb yn mhen miloedd o 
flynyddoedd yn adsain ei lais o Scranton i glustiau 
miloedd o waredigion yn y gwynfyd nef ol ; ac hef- 
yd yn nghlustiau y rhai a ddywedant mewn anob- 
aith tragwyddol, " O ! na wrandawsem ar lais 
Moody, gwas yr Arglwydd, rhag dyfod o honom i'r 
lie poenus hwn." " O ! na wrandawsem ar lais 
ein hathrawon ; paham y diystyrodd ein calon 
gerydd ?" Am naw, boreu Sabboth, siaradodd yn 
hynod brofiadol ar " "Weithgarwch Cristionogol," 
gan wneyd pob crefyddwr yn ddiesgus am segur- 
dod ac anffyddlondeb crefyddol. Am dri, pregeth 
i ferched, ar " Gariad Cristionogol," yn rhyfedd o 
effeitliiol, pryd y cododd 70 ar eu traed i geisio 
ffordd y bywyd. Am 7.30, pregeth i ddynion oddi- 
wrth y geiriau, " Canys pa beth bynag a hano dyn, 
hyny liefyd a fed efe." Bobl anwyl, synem wrth 
glywed gyda y fath eglurder y profai fod pawb, y 
drwg a'r da, yn medi yn sicr gynyrch cnwd helaeth 
o'r un natur a'r bad. Dangosai hyny yn cael ei 
gyflawni yn llythyrenol yn mywyd gorenon y ddae- 
ar, megys cyflog Abraham am wadu ei wraig; 
Isaac yn medi chwerwder a gofid am lawer o flyn- 
yddau am ddangos ffafraeth i Esau ; Jacob dra- 
chefn yn cael medi o dwyll ei dad-yn-nghyfraith, 
fel cyflog am dwyllo ei dad er meddianu yr ened- 
igaeth-fraint ; Dafydd yn cael medi yn ei fywyd o'i 
holl bechodau, yn ei blant a'i deulu ei hun, o'r un 
nodweddion a'r pechodau a gyflawnai ef ei hun ! 



chwe' blynedd yn oruohwyliwr. 191 

Bobl anwyl, dyna olygfa oedd gweled y gwynebau 
gwelw ac euog yn myned allan ar ddiwedd y breg- 
etli hono, pan yr arosodd 117 o euogion yn ol, fel 
rhai yn ceisio bywyd. Dydd Llun, am 10, y pwnc 
oedd, " T modd i wneyd cyfarfodydd gweddio yn 
fwy atdyniadol ;" ac yr oedd y sylwadau yn hynod 
o fuddiol. Am 11, ymdriniwyd ar, " Beth yn rhag- 
or a ellir wneyd i'r rliai sydd yn cadw allan o ? r cap- 
eli?" Dangosai Mr. Moody fod gyda ni fel cref- 
yddwyr lawer i'w wneyd er enill y cyfrywtrwy gar- 
edigrwydd personol, a bod yn groesawus yn y cap- 
elau, gan ofaln bob amser fod y Ueoedd i ymgynull 
yn Ian, ac mor gysurus ag y byddo bosibl. Am 12, 
cyfarfod gweddi. Am 3, y cymwysderau angen- 
rheidiol er bod yn gymwys i wneyd gwaith eglwys- 
ig yn deilwng a llwyddianns — siarad da ac argy- 
hoeddiadol eto. 



LLITH VIII, 

TRI CYMERIAD HYNOD YN ARDAL BELLE VUE — EU 
NODAYEDDION. 

Hyde Park, Pa., Ebrill 4, 1885. — Un gangen 
doreithiog y byddaf yn gwledda arni yn fy mynych. 
grwydriadau yw Cymeriadau Hynod ; ond y mae 
y cysylltiadau yn ami mor gysegredig ac amryw- 
iog, fel yr wyf yn arswydo rhag bod yn rhy feidd- 
gar arno, gan nad yw pobl yn edrycb ar eu hynod- 
ion eu lmnain yn yr tin golenni ag yr edrycha eraill 



192 LLWYBRAU BYWYD. 

arnynt. Gan hyny, rhag gwneyd cam a neb, a 
rhag en tramgwyddo, bycldaf yn ymgadw bron yn 
liollol rhag gwneyd sylw cylioeddus o nodweddion 
personol ; ond er ceisio dangos cyfoetli y maes 
hwn, ceisiaf awgrynm at dri chymeriad hynod a 
gyfarfyddais y dydd o'r blaen o fewn can' Hath i'w 
gilydd yn yr ardal hon : 

Y cyntaf yw Evan Lewis, y " Cawr Gwan," neu 
" Garibaldi," fel y gelwir ef weithiau, ac y mae yn 
llenwi yr enwau yna oil mewn rhyw ystyriaethau, 
a 11a wer mwy. Yr ail yw Dafydd Davies, Bellevne ; 
a'r trydydd yw yr hynod Llewelyn Jenkins, o'r un 
lie. Am y cyntaf, y mae yn hen bellach, o fewn 
pedair blynedd i bedwar ngain ; ond y mae eto yn 
gryf o gorff a meddwl, ei lygaid yn fywiog a 
threiddgar, ac yn nofio mewn hoenusrwydd tryd- 
anol, a gellir tybied wrth edrych yn ei lygaid ei 
fod yn gweled trwom ar amrantiad. Ac y mae 
llygaid ei feddwl drachefn yn llawn mor fywiog a 
threiddgar ag yw llygaid y corff. Gall eich cyfeir- 
io a bys ei feddwl at nodweddion personol beirdd 
a Uenorion pob oes a gwlad, yn ogystal ag areith- 
wyr ac athronwyr mewn gwahanol oesau, fel pe 
baent yn eich ymyl. Y mae ei gof yn awr yn yr 
oedran mawr yna fel cyclopcedia cyffredinol. Gall 
fel bardd egluro cyfrinion y pedwar mesur ar hug- 
ain, a mantola y beirdd yn eu gwyneb gyda 
rhwyddineb ; ac y mae yr nn mor gyfarwydd 
mewn cangenan eraill o lenyddiaeth pob oes. Y 
mae enwau a nodweddion prif wleidyddion y 



chwe' blynedd yn obuchwyliwb. 193 

gwledydd mewn gwahanol oesoedd fel A, B, C, ar 
ei gof a'i dal'od-leferydd ; a gall chwareu seiniau 
duwinyddiaeth, a chydmaru egwyddorion prif 
bregethwyr y byd yn eu gwyneb, mor naturiol a 
hamddenol ag un pencerdd wrth chwareu ei delyn. 
Ond rliaid dyehwelyd o'r tiriogaethau yna, i wran- 
daw am rai inynydau ar hyawdledd Lewis a Daf- 
ydd Davies. 

Pan oedd Lewis a minau yn mwynhau ein hun- 
ain wrth siarad am gynwys yr lien gyfrolau oedd 
o'n cwmpas, yn nghyda nodweddion eu liawdwyr, 
dyna Dafydd Davies yn dyfod i mewn, ac yn ym- 
osod arnom ein clau jn ddifyr a liyawdl ; ac un o'r 
pethau cyntaf gafodd ei sylw, oedd hen lancydd- 
iaetli. Gadawaf i ddaiilenwyr y Drych ddyfalu 
beth a'i cymellai i areithio ar y fath destyn yn y 
iatli le, a chyda'r fath gynulliad oedd ger ei fron ; 
^ phriodol yw dywedyd iddo trwy ei hyawdledd 
enyn y tan yn mynwes Mr. Lewis, fel ag yr oedd 
j lie yn boeth a chyfyng iawn i mi. Yn awr, er 
addysg i hen lanciau Cymreig y wlad, nodaf dri 
o'u prif resymau yn erbyn unigrwydd hen lanc- 
yddol. Meddai Davies, " Edrych ar Lewis a mi- 
nau; dyma ni yn awr yn ein hen ddyddiau mor 
ddedwydd a breninoedd yn ein tai, a'r wraig oreu 
yn y wlad yn gweini arnaf fi, a'r ail oreu yn gweini 
ar Mr. Lewis." Ar y gair, dyma Lewis yn tori ar 
ei draws, fel y canlyn : " William, yr wyf yn cyd- 
synio a'r oil a ddywedi ond un sylw; nis gallaf 
gredu fod ei wraig ef yn rhagori ar fy anwylyd i ; 



194 LLWYBEAU BYWYD. 

Mrs. Lewis yw yr oreu ag wyf wedi weled yn fy 
mywyd, ac y mae Mrs. Davies yn ail iddi ; fel y 
gall Dafydd Davies a finan unrhyw ddiwrnod or- 
chymyn y moethan goreu a fedd y wlad i'n tai, er 
ein dedwyddoli yn ein lien ddyddiau ; a thyna i ti, 
William, ddau reswm cryf a chymelliadol dros i ti 
briodi gwraig; ac os nad yw Mrs. Lewis a Mrs. 
Davies yn ddigon cymelliadol i'th argyhoeddi i 
fod yn gall, mi a roddaf i ti eto nn rheswm bygyth- 
iadol, a thyma f o, Llywelyn Jenkins ! edryeh arno, 
dyna dy dynged, onid edifarhei di, a brysio am dy 
fywyd." Gwarchod pawb! Rhaid fy mod yn war- 
galed iawn, os nad yw y tri rheswm yn gallu fy 
argyhoeddi ! 

Wedi hyny, aethym i edryeh am y trydydd rhes- 
wm, a chymerodd yr ymddyddan canlynol le 
rhyngom : " Pa fodd yr ydych yn teimlo heddyw, 
Mr. Jenkins :" " Tlawd a balch ; y mae yn berwi 
yn gyson, y mae fel swn tren yn myned dros bont 
ddi-ben-draw — (y swn yn ei ben sydd yn ei boeni 
er's blynyddau). Yr wyf wedi clywed yn ddiw- 
eddar fod fy hen gyfeillion tua Dodgeville, Wis., 
wedi clywed fy mod wedi marw, a charwn i ti 
ddweyd gair wrthynt trwy y DrycJi fy mod eto yn 
fyw, er fy mod wedi marw ddwy neu dair gwaith 
yn ol dywediadau cyfeillion." " Faint yw eich oed, 
Mr. Jenkins?" "Yr wyf yn saith deg ac un o flyn- 
yddoedd." " Pa le y'ch ganwyd ?" " Yn Blaenaf- 
on, Sir Fynwy, Deheudir Cymru, ond magwyd fi yn 
benaf yn Nantyglo ; a phan yn 22ain oed, daethym 



CHWE' ELYNEDD YNrOEUCHWYLIWE. 195 

i Five Points, ger Pottsville, ac yn 1845 aetbym i 
waitb mwn plwm Dodgeville, Wis., ac yn 1852 
aethym i California, a dycbwelais i Pennsylvania 
yn 1860." " Paham na baech wedi priodi, Mr. Jen- 
kins?" "Am i mi golli fy iecliyd, ac nad ystyriwn 
yn iawn i mi briodi wedi liyny ; ond yr wyf wedi 
edifarbau filoedd o weitbiau na buaswn wedi priodi 
cyn byny. Cyngoraf di i briodi, William, mor 
gynted ag y gelli. Edrycb ar fy unigrwydd digysur. 
Byddaf yn debyg o farw yn y fan bon ryw ddiwr- 
nod beb neb i ddal fy mhen, na dywedyd wrtbyf 
air o gysur." 

Pe treuliai Uawer un baner diwrnod yn mwtbyn 
Llewelyn Jenkins, i edrycb ar y golygfeydd, a 
gwrandaw ar deimladau a pbrofiad Mr. Jenkins yn 
ngwyneb drygau cymdeitbasol a cbrefyddol, yn 
ngbyda gwynfydau a gwaeau ben lancyddol, cred- 
af yr ymadewid mewn argyhoeddiad fod Llewelyn 
Jenkins yn un o'r cymeriadau hynotaf a welsant 
yn en boes. Un o'r petbau cyntaf a dyn eicb sylw 
ar ol myned i fewn, fydd arluniau o bersonau by- 
nod yn mblitb llenorion a pbregetbwyr y gwabanol 
wledydd ac oesau, y rbai a welir yn crogi o gwm- 
pas yr ystafell ; ac wrtb boli Mr. Jenkins am j 
cymeriadau a bortreiedir yn yr arluniau, argy- 
boeddir cbwi ei fod ef, fel Evan Lewis, yn feddyl- 
iwr mawr, a'i fod yn feirniad llym ac awdurdodol 
ar feirdd a cberddorion, ac atbronwyr a pbregetb- 
wyr, ar fyd ac eglwys, drwg a da, duwiol ac an- 
nuwiol, ben ac ieuanc, ac argyboeddir cbwi yn fuan 



196 LLWYBRAU BYWYD. 

fod ei safon foesol a chrefyddol yn uchel a manwl, 
yn ol y sect fanylaf, a byddwch yn debyg o ddy- 
wedyd ynocli eicli hunain wrth gefnu arno — "A 
phwy a ddiclion sefyll?" Ond dyna, rhaid terfynu 
gyda dywedyd yn iaith brenines y Dean, " Ni fyn- 
egwyd mo'r haner " am fawredd a hynodion y tri 
wyr hyn. 



LLITH IX. 

TYWYSOGION YN SEION WEDI CWYMPO. — MEWN 
CYFABFOD DOSBABTH. 

Sib Nobthampton, Pa., Medi 3, 1885. — Gaii fod 
y Drych yn lied ffyddlon i ddangos ei wrthrychan 
i'r byd megys y maent, gallai y bydd ij ngwael 
bethan i o leiaf yn fanteisiol i fod yn gyferbyniol i 
ohebiaethau rhagorach yn yr arddangosfa ; canys 
yn ymyl y gwael y mae yn hawddaf gweled rhag- 
oriaethan cynyrchion gwir athrylith. Pe bawn yn 
un o feibion athrylith, byddai yn hyfrydwch genyf 
ddyddori darllenwyr y Drych a chynyrchion am- 
rywiol, mewn canlyniad i arsylliadau oddiar gopa- 
au amrywiol fynyddau athrylith. Yr wyf wedi 
gweled a chlywed llawer er pan ysgrifenais o'r 
blaen, pe bawn yn medru dethol yn gyfaddas dy- 
wysenau rhagorol at eich gwasanaeth. Yr wyf 
wedi bod mor uchel ag y gallwn i geisio arsyllu ar 
liaul bywyd U. S. Grant yn machludo, ac yr oedd- 
wn yn cyfranogi o'r galar ar ei ol, ac o'r parch a'r 



chwe' blynedd yn oruchwyliwe. 197 

anrhydedd a delicl iddo gan y byd, fel dyn mawr 
mewn athrylitli a ffyddlondeb yn ngwasanaetli ei 
wlad. Gwelwn hefyd o ben un o'r mynyddoedd 
uchel, haul bywyd un o dywysogion Seion yn 
machlud yn ngwlad fy nhadau. Cyffyrddodd y 
newydd liwn fy nheimladau, nid yn unig oblegid 
y golled ar ei ol i'r cyfundeb Methodistaidd, ond 
hefyd am fy mod i ac yntau wedi cael ein magu yn 
yr un ardal, a bod son am ei gladdedigaetli yn 
Closygraig, yn adgyfodi yn fyw i'm cof olygfeydd 
swynol mebyd ac ieuenctyd. Ac un o'r argraffiad- 
au hyny oedd gweled y Parch. John Harries Jones, 
M. A., Ph. D., yn myned i ffwrdd i'r ysgol, wedi 
bod ar ymweliad a Chlosygraig a thy ei dad ; ac y 
mae ei edrychiad hwnw o'i eiddo arnaf yn fyw yn 
fy meddwl yn awr mewn gwlad mor bell, ar ol tua 
40 mlynedd o argraffiadau newyddion yn yr un 
meddwl. Rhyfeddol yw argraffiadau y meddwl 
dynol, onide ? Ond dyna, y mae John Harries 
Jones ac U. S. Grant wedi myned at yr orsedd 
fawr i gael eu barnu fel dynion ar wahan i bob 
teitlau daearol. Oddieithr eu bod wedi meddianu 
y " gareg wen, a'r enw newydd" wedi ei ysgrifenu 
arni a u gwaed yr Oen," bydd yn dragwyddol dru- 
enus arnynt, oblegid dyna yr unig deitl a wna basio 
marwohon y ddaear i wynfyd y nefoedd. 

Dyna eto un arall o dywysogion Seion wedi 
myned ar ol y ddau flaenaf, i sefyll o flaen yr un 
fainc i gael ei farnu fel hwythau, sef y Parch. Ed- 
ward J. Hughes, West Bangor. Perthyn i'r ddae- 



198 LLWYBRAU BYWYD. 

ar y mae ei deitl yntau, er cystal ydyw. Pa fodd 
bynag am ddirgelion y byd ysbrydol, y mae yn eg- 
lur ein bod ni, fel cyfundeb Methodistaidd yn 
Nhalaeth Pennsylvania, yn teimlo colled fawr ar 
ol un mor ffyddlon o'n plitli ; ond tebyg fod eglwys 
West Bangor yn teimlo y golled yn fwy, oblegid 
agosach perthynas. Ei anwyl deulu gafodd golled 
anadferadwy ; ond y mae yn gysur mawr i'r holl 
alarwyr fod Barnwr y gweddwon a Thad yr am- 
ddifaid eto yn fyw. Tr oeddwn y Sadwrn a'r Sab- 
both. diweddaf yn Ngliyfarfod Dosbarth. Deheuol 
Pa., yn Danielsville, a theimlid y golled yn fawr 
gan y cyfarfod am golli y ffyddlawn Hughes o'r 
dosbarth eiddil a gwan. 

Gan i mi son am y Cyfarfod Dosbarth yn Dan- 
ielsville, fe allai y dylwn roddi crynodeb byr o'i 
weithrediadau, ar yr amod i ddarllenwyr y Drych 
beidio pechu trwy " ddiystyru dydd y pethau 
bychain." Dechreuwyd y cyfarfodydd nos Wen- 
er, Awst 14eg. Tn bresenol nid oedd ond y 
Parchn. B.. F. Jones, Hyde Park, ac Ellis W. 
Jones, Shenandoah ; a'r diacon, John "W. Morris, 
Slatington ; ac aelodan eglwys Danielsville, a'r ys- 
grif enydd ; felly gwelwch fod gwendid oduy ddae- 
ar yn y Cyfarfod Dosbarth hwn, ond nis gwelais i 
yr un arwydd o wendid o du y nefoedd yn un o'r 
cyfarfodydd. Yn y cyfarfod cyntaf, etholwyd gan 
yr eglwys yn unfrydol yr hen Gristion, Hugh Bo- 
berts, i fod yn gyd-flaenor a'r ffyddlawn John J. 
Williams. Yn y cyfarfod dydd Sadwrn, dechreu- 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 199 

wyd gan John W. Morris ; yna etholwyd yn llyw- 
ydd achlysurol y Parch. R. F. Jones. Darllenwyd 
cofnodion y cyfarfod o'r blaen gan yr ysgrifenydd, 
y Parch. Ellis Walter Jones ; yna sylwyd ar wen- 
did y dosbarth yn gyffredinol, ac mewn modd 
neillduol ar y ffaith nad oes ond un gweinidog ar 
hyn o bryd yn byw yn y dosbarth. Pasiwyd pen- 
derfyniadau o alar y dosbarth ar ol y diweddar 
Barch. E. J. Hughes, a rhoddwyd anogaeth i'r holl 
eglwysi drwy y dosbarth i osod arwyddion o alar 
ar eu pwlpudau am dri mis. Hefyd, gorchymyn- 
wyd i'r ysgrifenydd anfon llythyran o gydyrndeim- 
lad ag eglwys West Bangor, ac a'r teulu amddifad 
yn eu trallod a'u colled alarus. Penderfynwyd yn 
ychwanegol fyned a chais i'r gymanfa nesaf am 
benodi brawd cymwys i gyhoeddi cofiant i Mr. 
Hughes yn y Cyfaill ; a dymunwyd ar y dosbarth 
uchaf benodi rhyw weinidog i bregethu pregeth 
^ngladdol iddo yn y gymanfa nesaf. Penderfyn- 
wyd i'r Cyfarfod Dosbarth nesaf fod yn Miners - 
yille, Hydref 16eg, y dydd o flaen y Gymanfa. 
Cafwyd seiat dda am haner awr wedi wyth bore 
Sabboth, pryd yr ymdriniwyd ar fater seiliedig ar 
y geiriau, u Bydd ffyddlawn hyd angeu, a mi a 
roddaf i ti goron y bywyd ;" a chafwyd sylwadau 
da. Pregethwyd nOs Sadwrn gan y Parch. E. F. 
Jones ar Marc 8 : 12, sef arwydd yn cael ei gwrthod 
i genedl wrthodedig. Am ddeg, bore Sabboth, 
pregethwyd yn gyntaf gan Ellis W. Jones, oddi- 
wrth Zech. 9 : 12, " Trowch i'r amddiffynfa, chwi 



200 LLWYBRAU BYWYD. 

garcharorion gobeithiol;" a chan y Parch. K. F. 
Jones oddiwrth Mat. 7 : 21-24, " Nid pob un a'r 
sydd yn dywedyd wrthyf Arglwydd, Arglwydd, a 
ddaw i mewn i deyrnas nefoedd," &c. Am ddau^ 
pregetli gan y Parch. E. F. Jones oddiwrth Luc 
8 : 38, 39, sef, am y cythreiilig o wlad y Gadaren- 
iaid. Am chwech, gan Ellis W. Jones, oddiwrth 
Col. 1 : 20. Khy faith fyddai i mi geisio manylu ; 
ond gallwn feddwl ein bod wedi cael pregethau da 
yn yr holl gyfarfodydd. Hynyna oddiwrth droed 
y Mynydd Glas. 



LLITH X. 

DAU ARDDANGOSIAD MAWR, SEF EIDDO Y GWAHARDD- 
WYE A'R KNIGHTS TEMPLARS. 

Hyde Park, Pa., Mai 28, 1886.— Y mae y byd 
yn symud yn anianyddol a moesol, ac am hyny y 
mae y golygfeydd symudol yn aneirif ac amrywiog,, 
fel y mae yn anhawdd gwneyd detholiad buddiol 
i'w gosod ar wyneb y DryeK er adlewyrchu i wyn- 
eb cymdeithas. Pa fodd bynag, galwn sylw yn 
gyntaf at amgylchiad o nodwedd genedlaethol. 
Prydnawn dydd Llun, Mai 24, cynaliodd Gwa- 
harddwyr Scranton a'r cylchoedd Gynadledd yn 
yr Arcadian Rink, Hyde Park, er hyrwyddo y blaid 
Waharddol ; ac am wyth o'r gloch yr un dydd, yn 
yr un adeilad, caf wyd darlith alluog a hyawdl gan 
Walter T. Mills, un o olygyddion y dydd, ar " Y 
Pleidiau Gwladol a phynciau cyhoeddus y gorph- 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 201 

enol a'r presenol," i glywedigaetli tna 1,500 o bobl 
Scranton a'r cylclioedd. Wrth ymdrin a phleidian 
gwladol, a gwleidyddwyr y gwahanol gyfnodan a 
chanrifoedd, credaf ei fod yn argylioeddi ei wran- 
dawyr en bod yn gwrandaw un mwy na chranc po- 
liticaidd, ac amlygent liyny trwy ami gymeradwy- 
aeth o'r hyn a ddywedai. Wedi iddo ddyfod at 
bleidiau presenol y weriniaeth hon, gallwn feddwl 
ei fod yn Uwyddo i argyhoeddi y gynnlleidfa i 
gredn mai y blaid Waliarddol fydd y blaid lywod- 
raetliol, cyn pen nemawr o flynyddau, er difodi y 
fasnach feddwol oddiar gymeriad y genedl ; can- 
ys codasant ddwylaw bron yn nnfrydol o gymer- 
adwyaeth i'r syniad yna, tra nad oedd ond nn yn 
y fath gynnlleidfa fawr yn teinilo dr-os godi ei law 
clros gredn y byddai i'r blaid Werinol bytli wneyd 
hyny. Yna aeth i anog y gynnlleidfa i ddangos 
en barn a'n teimlad yn y pwnc, trwy gyfrann arian 
er meithrin y blaid newydd, a cliyfranwyd tna 
chan' dolar yn y fan, lieb nn rhybndd blaenorol. 
Gallwn feddwl fod teimlad y gwyddfodolion yn 
addfed i gyfrann $1,000, oni bnasai fod arafwch 
gweithfaol yn en Unddias. Yn awr, yn ngwyneb 
hyn, ac arwyddion eraill trwy y wlad, o New York 
i California, ac o Maine i Texas, onid yw golyg- 
yddion a gohebwyr cefnogol i'r hen bleidian yn 
gweled eto nad oes yr arwyddion lleiaf fod erled- 
igaeth na cliynllwynion bradwrns yn llwyddianns 
i ladd y blaid Waharddol ? 

Dydd Mawrth, Mai 15, hefyd oedd ddiwrnod 
14 



202 LLWYBRAU BYWYD. 

mawr yn ninas Scranton, am fod o bosibl y Gym- 

deithas Ddyngarol fwyaf henafol ac urddasol yn y 

wlad, yn gorymdeithio heolydd ein dinas, sef 

Knights Templars Pennsylvania, y rhai oeddynt 

wedi dyfod o wahanol barthau y Dalaeth yn eu 

gogoniant arddangosiadol i gynal eu cynadledd 

flynyddol yn ein tref. Y mae yn wybyddus fod 

Oymdeithas y Seiri Rhyddion (Free Masons) yn 

un o'r cymdeithasau mwyaf henafol ac urddasol 

yn y byd, a bod y Marchogion Temlyddol {Knights 

Templars) yn cael eu gwneyd i fyny o etholedigion 

o blith y Free Masons, felly gallwn gymeryd yn 

ganiataol fod yr orymdaith yn un wir urddasol, am 

ei bod yn gynwysedig o'r dinasyddion mwyaf dysg- 

edig ac athrylithgar, ac o ganlyniad, yn meddu 

dylanwad mawr yn wladwriaethol, masnachol, a 

chymdeithasol, yn Nhalaeth enwog William Penn. 

Wrth edrych ar eu gorymdaith hardd a gorwych, 

yr oeddwn yn edmygu yr olygfa ; eto yr oeddwn 

yn amheus pa un ai bendith ai melldith yw Cym- 

deithas o'r fath mewn gwlad werinol fel yr eiddom 

ni, gan fy mod yn ei gweled o nodwedd tra aristo- 

crataidd. Ar yr olwg gyntaf , tueddid fi i ofni ei bod 

yn beryglus i ddyfodol y wlad, am fod ei thuedd i 

gasglu yn ormodol iddi ei hun athrylith a chyfoeth 

y wlad, ac am fod llwyddiant o'r fath a thuedd yn- 

ddo i feithrin balchder hunanol, yr hyn sydd bob 

amser yn felldith yn ei ddadblygiad mewn gwar- 

adwyddo eu hisraddolion. Ond gan mai Cristion- 

ogaeth yw sylfaen eu hegwyddorion, ac am eu bod 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 203 

yn ddinasyddion o Weriniaetk ag sydd yn sylfaen- 
edig ar gydraddoldeb dinasyddol, credaf y bydd i'r 
cyfryw ffeitliiau, yn nghyda'r niantoliad allanol, 
orchfygu yr ysbryd traws-arglwyddiaethol sydd 
yn nodweddiadol o'u safle gyradeitliasol. Ac -yn 
ychwanegol at hyn, nis gall yr athrylith a'r ddysg- 
eidiaeth sydd yn en meddiant, ddim llai nag ain- 
ddiffyn y lies cyffredinol, yn yr ymwybyddiaeth 
" Fod yr bwn sydd yn uwch na'r uwcbaf yn gwyl- 
ied, a bod un sydd yn uwch. na hwynt" yn llyw- 
odraethu y byd ; liyny yw, os bydd iddynt gadw 
eu hunain yn sobr, trwy yfed diod natur er di- 
sychedn eu liunain, fel yr oeddynt yn eu gorym- 
daith y dydd o'r blaen — oblegid dyna yw hanes- 
iaetli y byd, onide ? sef mai dan ddylanwad diod- 
ydd meddwol^ yn benaf, y niae doethion, a dysg- 
edigion a cliyfoethogion, a barnwyr, a llywodraetk- 
wyr y ddaear wedi arfer gwyro barn a chj^fiawnder ; 
ac fel ffrwyth. o liyn y raae y byd yn mhob oes a 
gwlad wedi medi mellditli a dinystr. Bydded i'r 
Knights Templars gadw mewn cof , fod eu cyfrifol- 
deb yn gyf atebol i'w safle yn y byd moesol a 
cliymdeithasol ; a'u baneri a'u harwyddluniau 
fyddont yn arwyddo fod eu cymdeithas yn am- 
canu arwain dynolryw yn ol i lwybrau dedwydd- 
wch, Na fydded eu cleddyfau crogedig yn ar- 
wyddluniau i'r byd fod y rhai sydd yn eu dwyn, yn 
penderfynu efelychu treiswyr gormesol y byd trwy 
rym nerth y cleddyf, ond bydded i'w cleddyf fod 
yn hytraeli yn arwyddluniol o gleddyf yr Ysbryd, 



204 LLWYBKAU BYWYD. 

sef Gair Duw, yr hwn sydd yn tori rhwng dynion 
a'u pechodau, ac nid rhwng dynion a'u gilydd. 
Bydded iddynt hwy a ninau, yn ngoleuni Hani 
mawr y Cyfiawnder, weled ein Uwybran yn eglur 
tnag i fyny, at f ensydd gwir ddedwyddwch ; ac yn 
llewyrcli hanl gwareiddiad Cristionogol, weled 
rhagor rhwng ser gwirioneddol y ffurfafen foesol 
a gwreichion tanllyd a thwyllodrus yr awyrgylch 
ddaearol, y rhai a ddysgleiriant am ychydig am- 
ser, ac yna a ddiflanant yn yr elfenan nwyol. 



LLITH XI. 

TAITH FBYSIOG YN MHLITH Y GWEITHFEYDD. — TBYDYDD 
AGOBIAD CAPEL Y T. C. YN HYDE PABK. 

Hyde Pabk, Pa., Gorph. 26. — Tua phum wyth- 
nos yn ol aethym heibio i Gymry Miners Mills a'r 
eylchoedd, ar y ffordd i Gyfarfod Dosbarth y T. C. 
yn Plymouth, lie y cefais wledd i'r meddwl dan 
weinidogaeth y Parch. Thomas Eoberts, Oak Hill, 
ac eraill. Oddi yno cludwyd fi gyda chyflymdra y 
ceffyl tan i fyny ac i waered dros y mynyddoedd 
nes cyraedd Slatington ; a chan f od y chwarelwyr 
yn bobl mor ddigrif o ddoniol, awn gydag awch i 
chwilio am danynt rhwng y coedydd a'r creigiau 
am ugeiniau o filltiroedd dan gysgod y Mynydd 
Glas, o Slatington i Slate Dale, ac i Steinsville 
Ellmynaidd ; yna oddi yno i Danielsville, lie yr 
ymgollais drachefn yn ngwlad yr Ellmyn.^Wrth 



chwe' blynedd yn oruchwyliwb. 205 

fyned yn nilaen am Bangor, cefais fy hun dra- 
chefn yn mhlith pobl a ddeallent fy iaith, ac a ad- 
waenent fy wyneb ; ac ar ol mwynhau sirioldeb 
pobl y llechi yno am ryw wythnos, ymwelais a 
Chyniry Catasauqua, ac oddi yno aethym i yniwel- 
ed a Chymry y glofeydd, gan ddechreu yn Lans- 
ford a Summit Hill; yna Coaldale, Bull's Run, 
Tamaqua, Pottsyille, Minersville, St. Clair, Maha- 
noy City, Girardville, Ashland, Sharaokin, Mount 
Carmel, Shenandoah City, Audenried, Danyille, 
Hazleton, Weatherby, Drifton, Freeland, Upper 
Lehigh, a Warrior Run. Tn awr, wele fi ar ol 
pum' wythnos o grwydro, a gwledda ar garedig- 
rwydd miloedd o'm cydgenedl, wedi cyraedd adref . 
Wedi y cwbl, hyd yn nod i hen lane digartref, 
" There is no place like homer " Home, sweet home /" 
Yr oeddwn am ddyfod adref erbyn ddoe, am fod 
capel y T. C. yn Hyde Park i gael ei gysegru am y 
drydedd waith i enw Arglwydd y lluoedd, ar ol 
cael ei adnewyddu a'i harddu unwaith yn rhagor, 
dan olygiaeth canmoladwy Mr. Wm. R. Wilhams ; 
a diameu fod y capel yn harddach y tro hwn nag 
y bu erioecl. Pe buasai y gwaith wedi costio tair 
mil o ddoleri, nid wyf yn meddwl y buasai pobl 
ddeallus yn tybied ei fod wedi costio gormod ; 
ond er clod i Mr. Williams a'r rhai a gydweithient 
dano, nid yw yr holl draul ond dwy fil ! Ac yn y 
fan hon, gweddus yw cydnabod mai i Mr. Richard 
F. Jones ein gweinidog y mae mwyaf o glod am 
yr adnewyddiad hardd presenol. Nid yn unig y 



206 LLWYBBAU BYWYD. 

mae wedi dadleu i fuddugoliaeth y cyfnewidiadau 
a'r adnewyddiad, ond y mae ef trwy gymorth yr 
Anrh. Thomas Phillips, wedi casglu dros $1100 yn 
ystod yr wyth mis diweddaf , fel nad oedd yn aros 
o ddyled ar yr eglwys ar ddydd yr agoriad i'w 
talu yn y dyfodol ond $1230. Yr ydym yn bwr- 
iadu tain rhai canoedd o honynt o hyn i ddiwedd 
y flwyddyn, a hyny heb wneyd ty yr Arglwydd yn 
dy ffair na marchnad, heb hap-chwareu, na chys- 
tadlenaeth wrth-Gristionogol o'r hyn lleiaf . Dyna 
yw gweddi a dymuniad y tlawd hwn, gan fy mod 
yn credn fod yr Arglwydd yn dysgwyl i'w blant 
adeiladu ac adgyweirio tai i'w enw ef ar yr un eg- 
wyddor ag y mae dynion, sydd yn feddianol ar 
hunan barch ac anrhydedd cymdeithasol, yn adeil- 
adu a harddu eu tai en hunain, sef ar eu traul eu 
hunain, ac yn gyfatebol i'w hadnoddau personoL 
Yr wyf yn credu er's llawer o flynyddoedd, na 
ddylai eglwys fyned i unrhyw dranl na bydd yn 
gweled ei ffordd yn glir i'w thalu, a hyny trwy 
offrymau gwirfoddol, ac nas gellir cyfiawnhau 
myned oddi cartref i gasglu at gapelau ond mewn 
amgylchiadau neillduol, megys yr anffawd a'm 
gwthiodd i ar draws y wlad i gardota flynyddau 
yn ol. Yr oedd fy nghydwybod i mor effro y pryd 
hwnw, fel yr oeddwn yn benderfynol o fyned adref 
mor fuan ag y cawn y ddyled i lawr i ryw $4000 
neu $5000, am y credwn y dylasem ni fel eglwys 
gartrefol fod yn alluog i dalu y gweddill, yr hyn a 
wnaed. Y mae y ddyled wedi ei thalu, er nid yn 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 207 

hollol ar yr egwyddor ag yr wyf fi bob amser yn 
dadleu drosti ; eto " da yw yr halen." 



LLITH XII. 

AR YR OLWYNION — CYMRY JOHNSTOWN, EU CAPELI 
a'u GWEINIDOGION. 

Johnstown, Pa., Awst 26, 1886.— Gan fod y byd 
a'i gyflawnder yn synmd yn barhans, rhaid i ni- 
nau synmd yn en plith ; felly dydd Gwener, Awst 
13eg, synmdwyd fi gan yr elfenan o Scranton a 
thrwy Wilkesbarre i lawr ar hyd glan dwyreiniol 
afon a dyffryn y Susqnehanna, trwy ganol golyg- 
feydd swynol ac amrywiog, nes croesi yr afon o'r 
tu dean i Snnbury, gan gael fy nghlndo trwy ddy- 
ftryn prydferth rhwng y mynyddoedd, nes cyraedd 
Lewistown, ar brif linell y Penn. R. E. Oddiyno 
clndwyd fi ar i fyny rliwng y brynian, ac ar liyd a 
lied lletliran mynydd yr Allegheny, ac yna dros ei 
gopa ac i waered ar byd ei llechweddan gorllew- 
inol, a tlma haner awr wedi naw yn yr liwyr gad- 
awyd fi wrtli ei gesail, roewn lie a elwir Johns- 
town. Wedi cael noson o orphwys, aethym allan 
i chwilio am y Cymry, a phwy a gwrddais gyntaf 
ond y bardd-bregethwr D. C. Phillips (Celyddon), 
a rhaid oedd i mi gefnn ar y gw^esty a myned i ar- 
os gydag ef tra yn y dref, a chefais yr un croesaw 
gan Mrs. Phillips, yr hon oedd yn gwella yn dda 
ar ol ei chlefyd diweddar. Trenliais dri diwrnod 
dedwydd yn en cymdeithas. 



208 LLWYBEAU BYWYD. 

Un o'r pethau cyntaf y sylwais arno yma oedd, 
fod capel y Trefnyddion Calfinaidd yn cael ei ad- 
gyweirio. Y mae capel yr Annibynwyr wedi ei 
adgyweirio yn hardd, a boreu Sabboth, AwstlSfed, 
cafwyd y bregefch agoriadol gan y Parch. E. W. 
Jones, D. D., gweinidog yr eglwys, oddiwrth Luc 
10 : 5 : " Tangnefedd i'r ty hwn." Khoddodd rai 
cyngorion gwir deilwng i'r eglwys a'r gynull- 
eidfa mewn perthynas i barchu ac addoli yn 
nliy Dduw. Nos Sabboth cawsom bregeth dda, 
efengylaidd a barddonol, gan Dr. Cefni Parry, 
oddiwrth Luc 20 : 35, 36, sef am y rhai a gyfrifir 
yn deilwng i gael rhan o'r adgyf odiad, fel na bydd- 
ant farw niwy, &c. Teimlwn yn wledd i fy enaid 
glywed meddylddrychau y bardd am ogoniant y 
byd ysbrydol, a dyfodol gogoneddus y rhai a sanct- 
eiddiwyd. Hefyd, cefais y fraint o fwynhau cym- 
deithas Cadwgan Fardd a Celyddon, ac nid oes 
achos dweyd wrth y rhai a adwaenant y ddau, mai 
gwledd oedd eu cymdeithas. 

Gallwn feddwlmai pobl dda yw Cymry Johns- 
town. Er nad ydynt yn lluosog iawn, eto y maent 
yn cadw gweinidogion o radd dda gan y tri enwad. 
Wele Dr. Jones yn cael ei gynal yn barchus 
gan eglwys yr Annibynwyr er ys tua phym- 
theg mlynedd. Ac wele eglwys y Trefnyddion 
Calfinaidd a'i gweinidog parchus, Mr. Phillips, yn 
cyd-fwynhau eu gilydd yn ddymunol er ys tuag 
wyth mlynedd. Ac wele eglwys y Bedyddwyr 
newydd sicrhau gwasanaeth y gweinidog enwog 



chwe' blyxedd yx oruchwyliwr. 209 

Dr. Cefni Parry, yr hwn sydd wedi dyfod i aros yn 
ngwasanaeth yr eglwys, er ei bod yn lied wan I 
wneyd cyflog teilwng iddo. Gallwn feddwl fod 
cyfartaledd da o Gyinry y dref yn fasnachwyr 
llwyddianus, ac y mae y Cymry gweithiol hefyd 
yn gofalu am gynildeb, etc., fel y cydmarant yn 
dda a'r Cymry mewn lleoedd eraill o ran amgylch- 
iadau bydol. Buasai yn ddymnnol gwneyd syl- 
wadau mwy person ol ar nodweddion Cymry y 
dref, ond rliaid ymatal y tro hwn. Gan fy mod 
wedi cael fy nghynyrfu gan ysbryd ac iaith fardd- 
onol Celyddon, ac wedi bod yn cysgn jn yr nn ys- 
tafell a chadeiriau barddol y cadeirfardd, dylwn o 
hyn allan fod wedi fy ysbrydoli gan ysbryd can a 
barddoniaetli ; ond rhag i'r bechgyn chwertliin 
gormod, cadwaf fy mardcloniaetli liyd ryw dro eto. 



LLITH XIII. 

YX PITTSBURG — XWY XATURIOL — YR ACHOSIOX 
CREFYDDOIx — GWAHARDuIAETH. 

Pittsburg, Pa., Mecli 1, 1886. — Ar ol cefnu ar 
Johnstown, telais ymweliad brysiog a Chymry 
Braddock a Homestead ; yna daethym i " Ddinas 
y Mwg." Un o'r pethau cyntaf a dynodd fy sylw 
yma oedd, nad yw Pittsburg haner mor fyglyd, a 
brwnt a thywyll ag yr arferai fod ; a'r achos o'r 
cyfnewidiad ydyw, fod y nwy naturiol wedi cym- 
eryd lie y miliynau tnnelli glo a losgid o'r blaen 
yn nghanoedd gweithiau amrywiol y ddinas. Mae 



210 LLWYBRAU BYWYD. 

hyn wedi gwneyd chwyldroad anhygoel yn y ddin- 
as ac yn Allegheny City, mewn amryw ystyriaeth- 
au. Mae y cwmwl ty wyll a du a orchuddiai y fro 
wedi ei ddifodi o'r bron ; a chan nad oes un bws- 
iel o lo yn cael ei ddifa yn awr, He yr oedd mil- 
iynau yn cael eu difa yn ddyddiol o'r blaen, mae y 
rhai a ddarparai y tanwydd ac a'i cludai yma wedi 
cael colledion mawrion. Eto, mae yr olygfa yn y 
melinau mawrion yma yn dra gwahanol i'r hyn a 
arferai fod. Mae y ceir glo, a'u dadlwythwyr, a'r 
tanwyr oil wedi eu colli. Y noson o'r blaen ar- 
weiniwyd fi gan gyfaill, i un o'r melinau mawrion, 
er gweled y modd yr oedd y nwy anweledig yn 
poethi a symud yr oil. Lie yr oedd dwsin o fer- 
wedyddion er cynyrchu ager i yru yr holl beirian- 
au o'r blaen, yr oedd dau neu dri o danwyr yn 
angenrheidiol i gadw tan danynt ; ond yn awr nid 
oes neb ond y peirianydd yn ffrwyno y gallu an- 
weledig, yr hwn a gludir trwy bibell rhyw bedair 
modfedd o dryfesur. A dywedai y peirianydd, pe 
y rhoddai yr holl nwy a ddeuai trwy y bibell dan 
sylw i boethi y berwedyddion, y codid ager gweith- 
iol oddiwrth y dwfr oer yn mhen pum' mynyd o 
amser. Y mae hynyna yn ymddangos yn anhy- 
goel, heb weled a'r llygaid. Dangosodd i mi trwy 
dyllau cyfaddas a manteisiol, y gallu ag oedd ddi- 
gonol i gadw digon o ager i redeg y gwaith ; yna 
gadawodd i'r oil a ddeuai trwy y bibell yn rhydd 
am haner mynyd, a dyna olygfa gyffrous, wrth ed- 
rych ar y fflam wynias-boeth yn rowlio yn rhyw 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 211 

lathen o drwch dan hyd a lied y berwedyddion 
mawrion ! Ond y wedd fwyaf dynmnol ar hyn oil 
yw, rhadlonrwydd y tanwydd newydd, yr hyn 
sydd yn gosod y rhanbarth hwn mewn gwell man- 
tais i gystadln a rhanbarthau eraill, gan sicrhau 
cynydd a llwyddiant masnachol yn fwy nag erioed 
yn Pittsburg, os bydd i'r nwy barhau yn ei nerth 
presenol, yr hyn sydd yn dra annhebyg yn ol 
deddfau natur. Tebyg na fu masnach yn fwy 
bywiog er's llawer blwyddyn, os erioed, nag yn 
bresenol. 

Y mae yma lawer o Gymry parchus a Uwydd- 
ianus, y rhai hefyd sydd' yn ymdrechgar mewn ys- 
tyr grefyddol, fel mewn Ueoedd eraill. Mae gan 
y tair eglwys Gymreig eu gweinidogion, nid anen- 
wog. Dyna y Parch. T. C. Davies mor anw r yl gan 
ei frodyr a'i chwiorydd yn awr, ar ol rhyw ddeu- 
naw mlynedd o lafurio yn eu plith, a phan ddaeth 
yma ar y cyntaf i'w gwasanaethu, yr hyn sydd 
dipyn yn rhyfedd genyf, gan ei fod hefyd yn rhoi 
cymaint o'i sylw a'i lafur mewn pethan cyffredinol 
yr enwad Methodistaidd, megys y Genadaeth Gar- 
trefol, fel Ysgrifenydd o'r dechreuad, &c. Ac nid 
annyddorol yw sylwi, er ei fod yn un o'r gweinid- 
ogion mwyaf llafurus gyda phethau teyrnas nef- 
oedd, ei fod hefyd yn gwneyd llawer er cynorth- 
wyo y ddaear i roddi ei ffrwyth. Y mae yn byw 
ryw wyth milldir allan o'r ddinas, mewn lie a elwir 
Idlewood, ar dair erw o dir, yr hwn a lafurir gan- 
ddo yn y fath dclnll celfyddydol, fel nad yw yn 



212 LLWYBRAU BYWYD. 

hawdd gweled Uanerch mor gynyrchiol. Aethym 
gydag ef aclref un noson, a bore dranoetli cyn cy- 
<?liwyn i'r Cyfarfod Dosbarth, mynai fyned allan i 
osod had ail gnwd mewn darn o'i ardd. Y mae 
hefyd yn Uwyddianus iawn mewn cynyrchu mel 
oddiwrth ei wenyn ; dywed iddo gael lianer tunell 
^o fel oddiwrthynt yr haf hwn ! 

Y mae Dr. Thomas, gweinidog yr Annibynwyr, 
hefyd, wedi bod yn ddigon call i adeiladu ty ar yr 
un bryn a Mr. Davies, ond nid wyf wedi cael lie i 
farnu fod y Doctor yn tain fawr o sylw i drin y 
ddaear. Pa fodd bynag, dywedir i mi ei fod yn- 
tan yn Uwyddianus yn maes ei lafur fel pregethwr 
a bugail, ac y mae ganddo at ei wasanaeth gapel 
newydd hardd. Mae gan y Bedyddwyr hefyd gap- 
el hardd wedi ei adeiladu y flwyddyn o'r blaen, a'r 
Parch. D. Ehoslyn Dayies yn gweinidogaethu yn- 
ddo. Ac heblaw y tair eglwys a nodwyd, mae gan 
yr Annibynwyr gapel ac eglwys ar y South Side, a 
chynelir math o foddion undebol yn Wood's Run 
yn achlysurol, yn gystal ag yn Soho, dan nawdd y 
T. C. yn benaf . Wrth gwrs, bum yn swyddfa y 
Wasg, He y dangoswycl sirioldeb i mi gan y golyg- 
ydd Daniels a'r trefnydd Davies. Diau fod llafur 
diorphwys Mr. a Mrs. Daniels trwy y blynyddoedd 
yn haeddu gwell cydnabyddiaeth nag y maent yn 
gael. 

Caraswn wneyd nodiadau personol am lawer o 
Gymry teilwng Pittsburg, oni bae fod yr ysgrif yn 
^ueddu at feithder eisoes. Ond teimlaf yn ddyl- 



chwe' blynedd yn obuchwtliwr. 213 

edswydd neillduol i wneyd sylw o'r Gynideithas 
Ddirwestol pertliynol i'r T. C, yr hon sydd*dan 
lywyddiaeth John W. Jones, yr Ynad Heddwch 
Cymreig. Cynaliant gyfarfodydd cyhoeddus ar 
nos Sabbothau yn ami, a thrwy hyny y mae gan- 
ddynt amryw o areithwyr addawol yn mhlith pobl 
ieuainc yr eglwys. Dylai cynideithas o'r fath fod 
yn boll eglwysi y wlad, er egwyddori ac arfer y 
bobl ienanc i fywyd o ddefnyddioldeb. Y mae y 
cyfaill Jobn Lucas o Philadelphia wedi dyfod i 
Pittsburg, gyda'r amcan o ddiogelu bywydau pobl. 
Gobeithio y llwydda i wneyd hyny. 

Bum yn y carchar ddoe am y waith gyntaf, a 
gobeithio am y tro diweddaf hefyd, rhag ofn na 
fydd mor hawdd dyfod allan y tro nesaf . Carchar- 
dy newydd ydoedd, yr hwn sydd heb gael ei hal- 
ogi eto gan droseddwyr condemniedig y ddinas 
a'r cylchoedd. Digon tebyg fod llawer penod cldu 
i gael ei hesbonio o fewn ei furiau cedyrn yn y 
dyfodol, ae y bydd muriau ei gelloedd tywyll yn 
adsain anobaith oddiwrth wylofain a rhincian dan- 
edd y rhai fyddant wedi cael eu gyru gan eu dryg- 
ioni o fwjmhad o oleuni rhyddid i gaethiwed tyw- 
yllwch a chysgod angeu. Aethym oddi yno i'r 
Uythyrdy, mewn dysgwyliad am y Voice, er gweled 
pa fodd y mae y blaid Waharddol yn llwyddo, sef 
y blaid, fel y credwyf, a godwyd gan Dduw i ddi- 
f odi y fasnach uffernol sydd yn gwneyd mwyaf er 
cymwyso dynion i garcharau daearol ac ysbrydol, 
ac i drueni amserol a thragwyddol ; ond cefais fy 



214 LLWYBRAU BYWYD. 

siomi yn ij nysgwyliad am y tri rhifyn diweddaf 
o'r papyr. Cwynais wrth y postfeistr, yr liwn a 
ymddygodd yn deilwng o'i swydd, ond a fetliodd 
eu cael. Sicrhai iddynt fyned ar goll cyn cyraedd 
Pittsburg. Bu ychydig o ymgom rhyngom yn 
nghylch y blaid Waharddol ; cydolygai a mi fod 
y blaid i gynyddu, ac y byddai yn sicr o gael ad- 
gyfnerthiad mawr o'r blaid Ddemocrataidd yn 
ogystal a'r blaid Werinol. 



LLITH XIV. 

PITTSBURG I NEWARK A CHICAGO. — DYEITHRIAID 
GYMRU MEWN CYFARFOD PREGETHU. 

Chicago, Medi 13, 1886. — Wedi gwrando preg- 
«eth yn Pittsburg gan y Parch. Hugh Jones, Liver- 
pool, ar y testyn, " Wele yr wyf yn sefyll wrth y 
drws, ac yn euro," cychwynais dranoeth am Zanes- 
ville, Ohio ; ac ar ol aros noson yno er gweled y 
Cymry, cymerwyd fi ymaith i Newark, He y cefais 
ychydig o gymdeithas y Parch. D. Jewett Davies, 
Mr. Daniel Thomas, Goruchwyliwr y Drych, a'r 
hen batriareh Robert Owens. Disgynais yn nesaf 
yn Chicago, gan fyned i orphwys i gartref cysurus 
y fforddolion, 8 Eldridge Court, dan nawdd Mr. a 
Mrs. Davies (Mrs, Mathews, gynt), un o'r lleoedd 
mwyaf dymunol yn y ddinas i deithwyr Cymreig 
letya. Y mae y teulu hwn am ymneillduo oddi- 
wrth ofalon bydol, mor fuan ag y gallant werthu 



chwe' elynedd yn oeuchwyliwr. 215 

allan ; a gallwn feddwl fod yma fantais neillduol i 
barti priodol i wneyd yn dda. Y mae Chicago yn 
ddinas ryfeddol o ran ei chynydd ; a hawdd can- 
fod fod dyfodol mawreddog a gogoneddus o'i 
blaen, yn faterol, niasnachol, a chymdeithasol, 
oddigerth i ryw anffawd annaturiol, neu esgeulus- 
dod moesol ei harwain i Imnan-ddinystr. 

Tra yn y ddinas fawr, cefais y pleser o fod yn 
bresenol mewn cyfarfod pregethu yn nghapel y 
T. C. Nos Sadwrn, Medi lleg, pregethodd y 
Parch. Evan Jones, Pentrecelyn, G. C, oddiar Job 
21 : 15, a Ps. 73 : 28, sef pregeth dda ar y buddiol- 
deb o weddio. Am ddeg bore Sabbotli, pregeth- 
odd y Parch. Thos. Roberts, Oak Hill, 0., oddiar 
Tit. 2 : 11-13, ac ar ei ol y Parch. Hugh Jones, 
Liverpool, oddiar loan 14: 23. Am ddau, y Parch. 
Evan Jones, oddiar y Psalm gyntaf, a'r Parch. T. 
Roberts, oddiar Mat. 25 : 10. Am saith, y Parch. 
Evan Jones, oddiar Luc 6 : 47, 48, ac yn olaf , y 
Parch. Hugh Jones, oddiar Dat. 3 : 26. Yr oedd 
yr holl bregethu a'r canu yn dda, a'r capel yn 11a wn 
o wrandawyr astud. Arweiniwyd y canu gan y 
cerddor siriol a charedig, John P. Jones ; hefyd 
yr oedd yn foddhad mawr i mi weled Ap Mawrth 
yn ei ymyl dan y pwlpud. Y wledd olaf a gefais 
oyn ymadael am Milwaukee, oedd y cyngerdd yn 
nhy Ap Mawrth, pryd y canai ef a'i briod a'i ddwy 
ferch fechan, yn nghyd a'i chwaer-yn-nghyfraith, 
yn hynod swynol a theimladol. Yr oedd y canu 
yn cael ei gymysgu a dagrau hiraeth ar ol yr eneth 



216 LLWYBRAU BYWYD. 

oedd newydd eu gadael, er uno a'r cyngerdd mawr 
yn y teuln nefol. Diau y bydd yn dda gan gan- 
oedd o gyfeillion Ap Mawrth glywed ei fod yn 
edrycli yn dda, a'i fod dan gyflog yn un o'r eg- 
Iwysi mwyaf cyfoethog yn Chicago. 

Gallaf ddweyd fod capel y T. C. yn Chicago 
wedi gwella llawer yn ddiweddar, yn ei ymddang- 
osiad a'i ddefnyddioldeb ; ac y mae yr eglwys yn 
adeiladu ty hardd i'w gweinidog yn ymyl y capel. 
Gobeithio y ca en llwyddianus fugail (Dr. Harries) 
adferiad iechyd yn fuan i fwynhau y ty newydd, 
yn ogystal a'i lafur yn ngwinllan ei Arglwydd am 
lawer o flynyddau eto. 



LLITH XV. 

YN NGHYMANFA GYFFREDINOL MILWAUKEE — YN WAU- 
KESHA, WATERTOWN, COLUMBUS, &C. 

Columbus, Wis., Hydref 12. — Er pan ysgrifen- 
ais o'r blaen, bum yn Nghymanfa Gyffredinol y 
T. C. yn Milwaukee, hanes yr hon a ymddangos- 
odd yn y Drych. Yr oedd Cymanfa y T. C. yn 
Pennsylvania wedi fy anfon yno fel eu cynrychiol- 
ydd ; a gallaf ddweyd fy mod yn ystyried hyny yn 
gryn anrhydedd. Cyfarfuais yno ag ngeiniau o 
gyfeillion o wahanol barthau, y rhai a'm hadwaen- 
ent f el y " Cardotyn." Md oeddwn wedi sylwedd- 
oli o'r blaen fy mod agos mor boblogaidd. I'r Ar- 
glwydd y byddo y diolch am ddigon o ras i beidio 
ymchwyddo er niwed i mi fy Iran. Aeth y Gym- 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 217 

anfa Gyffredinol heibio, a'r cynrychiolwyr i'w car- 
trefleoedd, fel erbyn heddyw y mae miloedd o fill- 
diroedd rhwng rliai o honom a'n gilydd, lieb lawer 
o obaith cael cyfarfod mwy, " hyd oni chyfarfydd- 
om oil" yn y Gymanfa fawr fry, He ni bydd ym- 
adael mwy : 

Yn mlaen y mae amssr yn cario 

Preswylwyr y ddaear o'r bron ? 
Fel nad ydwyf finau yn eithriad, 

Rhaid nofio ar wyneb y don ; 
Gwna amser ein cludo bawb drosodd, 

Trwy holl amrywiaethau y byd, 
Pa un ai yn ddoeth ai'n ynfydion, 

! cofiwn ffyddlondeb o hyd. 

Ar ol y Gymanfa fawr cefais fwynhau Cyfarfod 
Dosbartli Bethesda, Wankesba ; yna aethym yn 
lied fanwl trwy yr ardal bono. Yn Genesee De- 
pot aethym heibio y ty He y croesawyd fi gynt fel 
" Cardotyn," gan Mr. a Mrs. Mason ; ond " eu Ue 
nid edwyn ddim o honynt mwy," gan eu bod wedi 
ymfudo i'r wlad nefol, lie nad oes neb yn heneidd- 
io nac yn marw. Wedi hyny heibio i'r He gynt y 
preswyliai y diweddar William Evans clair blynedd 
yn flaenorol i hyn, pan y bum y ffordd hono o'r 
blaen, ond sydd heddyw wedi cyraedd " Jerusalem 
y fangre lonydd." Bum yn treulio Sabboth yn 
nghymdeithas groesawus teulu Mr. John Roder- 
ick. Yn y boreu aethym i'r ysgol Sabbothol i Je- 
rusalem, ond pell oedd y eyfryw o fod yr hyn y 
dylai fod. Am 2, cawsom bregeth gan y Parch. 
D. M. Jones, gan ei fod ef a'r Parch. R. H. Evans 
15 



218 LLWYBKAU BYWYD. 

yn newid pwlpudau am y Sabboth. Testyn Jones 
oedd loan 12 : 27, 28, ar ogoneddu y Tad a'r Mab ; 
a phregetli dda ydoedd. Am 6, cawsom bregeth 
gan y Parcli. H. P. Howell ar Col. 1 : 14— " Trwy 
yr hwn y mae i ni brynedigaeth" — pregetli dda 
eto, ond teimlem ei bod yn darfod yn rliy fuan. 
Dydd Llun, Medi 27ain, bum yn swpera yn nhy 
Dr. Roberts, Bethania, a'i ddwy ferch siriol ; a 
daeth y ffraethwr i'm hebrwng, gan fy mod am 
letya unwaith yn rhagor yn nliy Mr. Robert Wil- 
liams. Yn ychwanegol at sirioldeb Mr. a Mrs. 
Williams a'r plant, a'r ddwy nain, Mrs. Williams a 
Mrs. Parcli. Daniel Jenkins, cawsom gymdeithas 
y Parcli. H. P. Howell, ac wrtli gwrs bore dran- 
oeth derbyniais ei fendith ef, gan fy mod i weithio 
er lledaenu cylchrediad y Cyfaill. 

Ar fy nhaith tua Bark River, yn nliy ei dad-yn- 
nghyfraith, Wm. James, cyfarfyddais a'm cyfaill 
D. H. Moses, yr hwn sydd yn ngwasanaetli cwmni 
bendithiol y Chicago, Milwaukee & St. Paul R. R.> 
swyddfa yr hwn sydd yn Scranton, er hyrwyddo 
ymfudiaeth o'r Dwyrain orlawn i diriogaethau 
breision y Gorllewin, megys Dakota. Ar ol ym- 
weled a Chymry caredig Bark River, dychwelais i 
aros am noson mewn mwynhad o letygarwch y 
Parch. D. M. Jones a'i briod, ger Waterville, car- 
edigrwydd y rhai a brofaswn o'r blaen tua phum' 
mlynedd yn ol, yn Floyd, N. Y., pan y gwisgwn y 
cymeriad " Cardotyn." Tranoeth ymwelais a 
Chymry caredig Wales a'r cylchoedd, ac yn eu 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 219 

plith j Parch. John Williams, a Mrs. Elias, yr hon 
sydd mewn galar dwys ar ol ei hanwyl ferch, yr 
hon a hunodd yn yr angeu er pan y bum yno o'r 
blaen. Wrth gwrs bum yn nghartref y Parch. R. 
H. Evans a'i deulu, a da genyf allu barnu ei fod 
ef yn parhau i osod perffeithrwydd yn nod i ynies- 
tyn ato. Nid boddhau cywreinrwydd ei wrandaw- 
wyr yw ei nod ef, eithr llafuria er eu lies gwirion- 
eddol, yn bersonol, teuluol, cymdeithasol, gwladol a 
chrefyddol. Nid wyf yn gwybod am unrhyw wein- 
idog yn ivrj ffyddlawn a chydwybodol er gwasan- 
aethu ei Feistr a'i gydgreaduriaid, na Mr. Evans. 

Oddiyno aethym o gwmpas y Cymry nes gjy- 
aedd y ceredigion Riceiaid ; ac ar ol cael ymgom 
gyda'r hen bobl, arweiniwyd fi gan George hyd at 
ei frawd James (Iago Ddu). Cafwyd noson lawen 
yn nghartref y bardd, ond tranoeth myned rhagof 
oedd yn yr arfaeth i mi ; ac erbyn nos Sadwrn, 
Hydref 2il, cyraeddais ardal Seion, lie y gwahodd- 
T\yd fi i fwynhau lletygarwch Mr. Thomas Thomas 
a'i briod, ger y llyn grisialaidd. Hefyd cefais Mr. 
D. Morris a'i deulu ac eraill yn garedig a chroes- 
awus. Ar ol treulio Sabboth dymunol gyda phobl 
Seion, a rhyw naw diwrnod yn y sefydliad, a chael 
rhestr lied dda o dderbynwyr newyddion at y 
Drych a'r Cyfaill, troais fy ngwyneb tuag Ixonia, 
He y cymerwyd fi o gwmpas gan y Parch. John E. 
Jones ; ac yn y fargen cefais y fraint o glywed y 
Parch. Hugh Jones, Liverpool, yn nghapel y T. C. 
Clywswn ef o'r blaen yn Pittsburg, ac wedi hyny 



220 LLWYBEAU BYWYD. 

yn Chicago, a thrachefn yn y Gymanfa Gyffredin- 
ol yn Milwaukee, ond teimlwn mai y bregeth olaf 
hon yn Ixonia oedd yr oreu o'r oil a glywais gan- 
ddo. Yr oedd ef a'i gyfaill Hughes yn teimlo yn 
llawen ar ol eu holl deithiati yn y Talaethau ; a 
gallwn feddwl eu bod wedi cael eu boddhau yn y 
wlad. 

Aethym rhag ij mlaen am Watertown, a derbyn- 
iwyd fi yn siriol a lletygar gan Mr. R. Jones (Bardd 
Gwyn) a'i deulu. Hebryngodd Mr. Jones fi o dy 
i dy i weled y Cymry, a chawsom amryw enwau at 
y CyfailL Yr oedd bron yr holl Gymry yn der- 
byn y Drych o'r blaen. Hefyd cefais y fraint o 
glywed amryw o gyfansoddiadau y bardd. Y mae 
efe wedi tori tipyn yn ystod y tair blynedd diw- 
eddaf, ar ol yr archoll o golli ei fab talentog ac 
addawol, T. C. Jones, yr hwn fu farw yn dra di- 
symwth yn Mai, 1883, yn 31 mlwydd oed. Perch- 
id ef yn fawr gan ddinasyddion Watertown a'r 
cylchoedd fel dinesydd a golygydd y Watertown 
Democrat, &c. O Watertown cyfeiriais tua Colum- 
bus yma, a chefais dderbyniad croesawus gan 
Uriah Davies, Ysw., ac eraill. Yn yr ardal am- 
aethyddol rhwng Columbus a Beaver Dam gwelais 
John Griffiths, hen oruchwyliwr y Drych, yr hwn 
sydd yn wael ei iechyd. Cyraeddais erbyn nos 
Sadwrn, Hydref 9fed, i fwynhad o letygarwch Mr. 
Owen LI. Morris, He y gwahoddwyd fi i aros dros 
y Sabboth. Dywedodd wrthyf am ofyn i olygydd- 
ion y Drych, paham na baent yn cyhoeddi tipyn o 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 221 

hanes Betliesda a Cae-braich-cafn, Sir Gaernarfon, 
G. C, gan fod cyraaint o'r ardaloedd hyny yn Am- 
erica, fel ei liunan. Prydnawn Sabboth cefais y 
fraint o glywed y Parch. R. D. Williams, Colum- 
bus, yn nghapel Salem, oddiwrth Esa. 57 ; 17 — 19, 
sef y modd yr oedd yr Arglwydd yn ceryddu Is- 
rael am anwiredd ei gybydd-dod — pregeth ragorol 
a difrifol. Yn yr hwyr, yn Bethel, clywais breg- 
eth alluog gan y Parch. John J. Roberts, oddiwrth 
Salm 118 : 15 — " Atolwg Arglwydd, achub yn awr." 
Y mae ef a'r Parch. Daniel Thomas, Pine River, 
trwy awdurdod Cyfarfod Dosbarth, yr wythnosau 
hyn yn myned trwy eglwysi y Dosbarth i areithio 
o blaid y Gwaharddwyr ; ac wrth deithio yn mhlith 
Cymry Wisconsin, gwelaf yn eglur eu bod am gym- 
eryd rhan flaenllaw yn y diwygiad mawr gwa- 
harddol. 



LLITH XVI. 

TRWY ANIAL-BARTHAU WISCONSIN — CYNYDD Y BLAID 
WAHARDDOL — GWRTHWYNEBIAD GWRAGEDD. 

Randolph, Wis., Tach. 3, 1886.— Ar fy ffordd i 
Cambria, cefais y pleser o dreulio noson gyda 
Richard E. Owen. O herwydd gwlybaniaeth, ni 
arosais yn nghylchoedd Cambria y tro hwn, ond 
cyfeiriais fy wyneb tua Oshkosh, He yr arosais 
wythnos. Yna aethym trwy Ripon a Berlin ; wedi 
hyny mewn cerbyd am 25 neu 30 o filltiroedd trwy 



222 LLWYBRAU BYWYD. 

y coed ai anialwch tywodlyd, yn nglianol gwlaw, 
i Wild Rose. Cefais y Cymry yno yn iach a 
ehroesawus, ond yn tueddu i gwyno oblegid meth- 
iant cynyrchion y flwyddyn lion, mewn canlyniad 
i sychder yr haf. Daliant eu profedigaeth, pa 
fodd bynag, fel Cristionogion, gan gredu fod Duw 
rhagluniaeth yn yinddwyn tuag atynt yn y ffordd 
ddoethaf. 

Mae eglwysi y T. C. yn ardal y Wild Rose yn 
llewyrchus dan ofal y Parch. Daniel Thomas ; ac 
nid wyf wedi gweled <dim arwyddion eu bod yn 
blino ar eu bugail, ond yn hytrach o'r ochr arall, 
y maent yn bobl ddigon call a deallus i weled fod 
eu gweinidog yn deilwng i'w anwylo a'i werthfawr- 
ogi. Siaradai hyd yn nod aelodau Gwerinol ei eg- 
Iwys yn barchus am dano, er ei fod ef yn gweithio 
a'i holl egni dros y blaid Waharddol. Canmolent 
ei areithiau fel rhai o fewn ychydig i fod yn Wa- 
harddwyr ; ac ymddengys i mi fod tua haner 
Cymry y sefydliad eisoes yn Waharddwyr cyflawn. 
Nos Iau, Hydref 28, clysvais araeth Seisnig alluog 
gan y Parch. Daniel Thomas, yn Spring Water, i 
gynulliad anrhydeddus, y rhai a wrandawent arno 
yn astud am ddwy awr ; ond ar y diwedd cododd 
y Parch. Timothy Jones i ddweyd ei fod ef eto yn 
parhau yn Werinwr, a chan fod yr etholiad yn 
agos, y carai ef glywed rhai yn codi i ddadleu o 
blaid yr hen bleidiau ; eithr nid oedd neb ond ef 
ei hunan yn teimlo i wrthwynebu syniadau Mr. 
Thomas. Ar yr un adeg yr oedd y Parch. John J. 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 223 

Roberts, Columbus, yn areithio yn Soar, capel y 
T. C, dros y blaicl Waharddol; a nos dranoeth, 
yn Caersalem, yr oedd y Parchn. John J. Eoberts 
a John Daniels yn sefyll i fyny dros yr un achos 
da, ac yn siarad mewn modd gryrnus ac argyhoedd- 
iadol. Drachefn, cynaliai y W. C. T. U. en cyn- 
adledd sirol yn y Wild Rose, Hydref 29, 30 ; ac 
nid oes braidd achos dweyd eu bod hwy yn gefn- 
ogol i'r blaid Waharddol. Eto, Sabboth yr 31ain, 
cafwyd chwech o bregethan galluog i gapelaid o 
bobl yn Caersalem ; felly rhwng pob peth gwelir 
nad yw pobl Wild Rose ar ol eu hoes. Yr wyf fi 
wedi gweled 11a wer o'r wlad; ond ymddengys y 
wlad o gwmpas Wild Rose yn un o'r rhanbarthau 
mwyaf diffaith yr olwg ami ag wyf wedi weled ar 
fy holl deithiau ; ond o'r ochr arall, ymddengys i 
mi fod y bobl ar y blaen mewn rhinweddau cym- 
deithasol a chrefyddol, fel y teimlaf fod yr hen 
broffwydoliaeth ogoneddus hono yn cael ei gwirio : 
" A bydd i'r anialwch flodeuo fel rhosyn, a'r diff- 
aethwch fel gardd yr Arglwydd." 

Gadewais Wild Rose mewn graddau o hiraeth 
ar ol siriol wynebau fy nghydgenedl. Awd a fi am 
ryw bymtheg milltir gan y cymwynasgar Evan M. 
Owen, yn ei gerbyd, yn nghwmni y Parchn. John 
J. Roberts, Columbus, a John Daniels, Blaenycae, 
hyd Plainfield ; ac oddi yno cymerwyd ni yn gyf- 
lymach gyda'r gerbydres trwy Portage i Cambria. 
Ar y ffordd i Portage Prairie gelwais yn nhy D. 
Williams, Tanybwlch, lie y gwelwn fod angeu wedi 



224 LLWYBRAU BYWYD. 

gwneyd bwlcli er pan y buaswn yno o'r blaen, trwy 
symud Mrs. Williams i blith y meirw. Erbyn cyr- 
aedd preswylfod William Owen a'i deulu, bum 
bron metlm adnabod y lie, gan en bod yn byw 
mewn palasdy newydd,. a adeiladwyd er pan brof- 
aswn eu lletygarwcli o'r blaen. Eithr y mae " ond " 
yma eto ; er fod Mr. a Mrs. Owen yn byw mewn 
amgylchiadau cysurus, eto ymdaenodd cwmwl du 
dros y teulu yn ddiweddar, gan i un o'r meibion, 
W. H. Owen, yr hwn oedd mewn amgylchiadau 
llwyddianus ac anrhydeddus yn Winfred, Dakota, 
gael ei gymeryd ymaith gan angeu, Hydref 19eg, 
yn 38ain mlwydd oed. Dygwyd ei gorff i'w gladdn 
yn Portage Prairie, ardal ei febyd. Y dydd y cyr- 
aeddais yno, yr oedd Mr. Owen wedi gorfod myn- 
ed i Dakota yr ail waith, er trefnu meddianau ei 
fab ymadawedig. Dranoetli aetliym rhag y blaen 
i Proscairon, ac ar y daith cefais awr o orphwys 
ac ymgom gyda'r Parch. David Pugli ; yna gelwais 
gyda'r holl Gymry allwn ddyfod o liyd iddynt, gan 
gael amser difyr wrth eu clyw ed yn dadleu y pwnc 
Gwaliarddol. Os yw y bobl mor gynyrfus trwy y 
wlad mewn perthynas i'r pwnc hwn ag ydynt yn 
ardaloedd Cymreig Wisconsin, rhaid fod mwy o 
bwys ynddo nag y myn llawer gydnabod. 

ardal Proscairon aethym i ardal Blaenycae, 
ac un o'r rhai cyntaf a gwrddais yno oedd yr hen 
gyfaill, Robert T. Williams, un o oruchwylwyr y 
Drych, yr hwn sydd yn parhau yn lied gryf, er ei 
fod yn 91 mlwydd oed. Dymunai arnaf ei gofio at 



chaye' blynedd yn oruchwyliwr. 225 

bobl y Drych, ac yn neillcluol at G. H. Humphrey, 
am eu bocl yn hen gyfeillion. Siaradai yn arw am 
y Gwaharddwyr, a bu raid i mi fyned i weled a 
chlywed y Parch. John Daniel, er cael cryfhad i'm 
ffydd, ar ol clywed yr hen frawd dan sylw yn 
nghyda Mrs. R. L. Roberts, Mrs. J. Jones, mason, 
ac eraill, yn ymresymu dros beidio cefnogi y Dem- 
ocratiaid. Coeliwch fi, yr oeddwn yn teimlo mai 
nid dim o beth y w clywed dwy neu dair o wragedd 
yn dadlen dros y blaid Werinol. Cefais gyfeillach 
grefyddol yn nghapel Blaenycae, o nodwedd ddy- 
munol, oni bae fod huddygl y gauaf diweddaf heb 
ei syrnud o'r simneiau, fel y gorfodwyd y mwg i 
lanw y capel. Hefyd cefais rai oriau dyddorol yn 
nghymdeitlms Ellis W. Ellis a'i briod, cyn ymad- 
ael yn nghyfeiriad Randolph, lie yr wyf yn awr 
yn mwynhau lletygarwch yr arch-ddiacon Joshua 
Roberts, yn ei balasdy destlus a hardd. 



LLITH XVII. 

CYFAREOD DOSBARTH CALEDONIA — DIM 'BACO I BREG- 
ETHWYR — DIRWEST YN AMOD EGLWYSIG. 

TreuUais y Sabboth, Tachwedd 4, yn Randolph, 
Wis., a chefais y fraint o glywed y Parch. Thomas 
Foulkes yn pregethn am ddeg y bore. Yr oedd yn 
pregethu yn Carmel yn yr hwyr, ond cefais awr 
neu ddwy o'i gymdeithas ganol dydd. Y mae Mr. 
Foulkes yn parhau i bregethu yn gryf, ond dywed- 



226 LLWYBBAU BYWYD. 

ai ei fod yn teimlo ei hun yn gwanhau o ran ei 
iechyd, ac yn analluog i ddyfod i'r Cyfarfod Dos- 
barth. Ond yr oeddwn i wedi gosod fy mryd ar 
fyned i'r cyfarfod hwnw i Caledonia, ac er mwyn 
bod yno yn brydlon, gadewais Randolph gyda'r 
tren cyntaf bore Linn am Portage. Oddi- yno 
cerddais dros yr afonydd Wisconsin a Baraboo, 
a'r ty Cymreig cyntaf y troais iddo oedd ty y 
wraig weddw, Mrs. Jones, No. 4. Er ei bod hi a'i 
merch yn prysur ddarparu ar gyfer derbyn dy- 
eithriaid y Cyfarfod Dosbarth, taer wahoddai fi i 
letya yno dros nos; ond gan fy mod wedi bwriadu 
gorphen fy ngwaith yn yr ardal cyn y cyfarfod? 
aethym rhagof. Cyn nos cyfarfyddais a'r Parch. 
Thomas J. Rice, a rhaid oedd i mi fyned i aros 
gydag ef a'i deulu caredig. Tranoeth aethym rhag- 
of, gan ymweled yn gyntaf a'm hen arweinydd, 
Hugh Roberts, a'i deulu croesawus ; ac wedi hyny 
aethym heibio i'r capel. Yn ychwanegol at yr hen 
gapel lie yr addolid pan y bum yno o'r blaen, y 
mae ganddynt gapel newydd hardd tua chymaint 
ddwywaith a'r hen un, ac felly gwelwn nad yw eg- 
lwys Caledonia wedi bod yn cysgu yn ystod y tair 
blynedd diweddaf, ac fel y deallaf, y mae bron a 
bod yn ddiddyled. 

Aethym heibio cartref D. P. Owen, lie y cawswn 
gynt fwynhau Uetygarwch y teulu. Er fod Mr. 
Owen wedi symud i Portage i fyw, y mae ei fab 
eto yn cynrychioli y teulu yno. Cefais anedd-dai 
Thos. Williams ac eraill megys cynt. Mae W. R. 



chwe' blynedd yn okuchwyliwr. 227 

Evans wecli symud i Portage i fyw, oncl mae rhag- 
oriaethau y teulu yn cael en cynrychioli yn y ty 
yn mherson nn o'r merched, yr hon sydd wedi 
cael cydymaith caredig a hawddgar yn mherson 
Mr. John Eowlands. Bum can belled i fyny y 
dyffryn a thy Mr. Hugh Edwards, ond nid oedd e£ 
mor groesawus i mi y tro hwn a'r tro o'r blaen, gan 
i mi ddweyd wrtho fy mod yn perthyn i'r blaid 
Waharddol, ac yntau ar yr ochr arall yn credu yn 
y blaid Werinol. Dywedai nad yw ein plaid ni yn 
dda i ddim ond cynorthwyo y blaid Ddemocrat- 
aidd. O herwydd prinder amser nis gellais ym- 
welecl a thai Mr. William Owen a Mrs. Phillips, ac 
eraill. Cliriodd y cymylau, a chawsom dywydd 
dymunol yn ystod y cyfarfodydd ; ac yr oedd cyn- 
rychiolaeth dda wedi dyfod yn nghyd o'r gwahan- 
ol ardaloedd. Nos Fawrth, cafwyd y bregeth ag- 
oriadol gan y Parch. D. Jones, Lake Emily, ar y 
24ain o Eeolau Dysgyblaethol Cyffes Ffydd y T. C, 
sef y ddyledswydd o ddiwydrwydd personol gyda 
dyledswyddau bydol — pregeth lied anogaethol a 
theilwng o gymeradwyaeth ymarferol pob Cristion. 
Am wyth bore Mercher, agorwyd y gynadledd dan 
lywyddiaeth y llywydd rheolaidd, y Parch. John 
E. Jones, Hendref, a chafwyd pedair awr o gyfar- 
fod gwir ddyddorol mewn ymdrin a gwahanol fat- 
erion y Dosbarth ; ac yn mhlith pethau eraill caf- 
wyd adroddiad manwl a boddhaol y cenadon ym- 
weliadol gan y Parch. David Davies, Oshkosh. 
Hefyd, bu tipyn o siarad brwdfrydig mewn perth- 



228 LLWYBBAU BYWYD. 

ynas i'r drysorfa gynorthwyol i hen weinidogion, 
sef pa un a fydd er budd yr holl weinidogion, ynte 
y rhai angenus yn unig. Bu sylw byr ar ardystiad 
dirwestol fel amod aelodaeth eglwysig, a therfyn- 
wyd y pwnc mewn cymeradwyaeth o'r rlieol a fod- 
ola eisoes trwy awdurdod y Cyfarfod Dirwestol a'r 
Gymanfa, sef bod ardystiad dirwestol yn amod ael- 
odaeth. Cafwyd sylw ar yr arferiad drwg o ddefn- 
yddio tobaco, ac anogwyd y plant a'r ieuenctyd i 
beidio dechreu ymwneyd a'r arferiad llygredig ; 
pasiwyd hefyd na dderbynir neb i bregethn os na 
wnant lwyrymwrthod ag ef. Fel hyn, gwelwn fod 
y Cyfarfod Dosbarth hwn yn teimlo eu cyfrifoldeb 
a,'u rhwyniau i fod ar y blaen i gondemnio arferion 
drwg, ac i gefnogi arferion da. Derbyniwyd Owen 
Jones, brawd y Parch. J. R. Jones, Hendref, fel 
ymgeisydd am y weinidogaeth, ac anogwyd ef i 
fyned i'r ysgol. Yn y seiat gyffredinol am ddau, 
siaradwyd yn dda gan amryw weinidogion ac eraill 
ar yr angenrheidrwydd o feithrin cariad brawdol. 
Cafwyd pregethan da yn yr hwyr gan y Parchn. J. 
3L Roberts a David Pugh, yr hwn oedd mewn 
galar ar ol claddu ei fab. Am ddeg dydd Ian, 
pregethwyd gan David Davies a John J. Roberts ; 
am ddau, gan Daniel Thomas a John R. Daniel ; 
ac am saith, gan John R. Jones, Hendref, a David 
Williams. Ystyriaf i ni gael cyfarfodydd rhagorol 
o'r dechreu i'r diwedd. 

Wedi cael tipyn o gymdeithas David Owen, gor- 
xichwyliwr presenol y Drych yn Portage, yn ei gar- 



chwe' klynedd yn ■ obuchwyliwe. 229 

tref newydd yn y dref, cymerwyd fi yn y tren hyd 
Sparta, lie yr ymwelais ag amryw o'r Cymry. 
Bum yn gweled y Parch. R. T. Roberts, gynt o 
Cambria, yn ei gartref newydd, fel arolygwr Ysgol 
yr Amddifaid yno. Ymddengys i mi ei fod niewn 
cystal (os nad gwell) mantais i wasanaethu Duw 
a'i genedlaeth yn y fan lion a phe y parhai gydag 
eglwys Cambria. Mae tri adeilad mawr, harddj 
dan ei ofal, ac yn un o lionynt y mae Mr. Roberts 
a'i deulu yn byw. Bydd y ddan arall yn barod i 
dderbyn plant ac is-athrawon yn fnan. Bwriedir 
codi rhagor o adeiladau i'r un dybenion, ac y mae 
140 o erwau o dir wedi eu pwrcasu at wasanaeth 
sefydliad sydd yn debyg o ddyfod yn enwog a 
bendithiol. Wrth gwrs bum yn gweled y ffraeth 
R. E. Jones, arolygwr y Dryeh yn y lie, Roberts a 
Jones, y masnachwyr llwyddianus, a Mrs. "W. Ro- 
land Williams a'i merched, y rhai a symudasant o 
Blaenydyffryn i fyw yn un o balasau harddaf 
Sparta. Yna cymerwyd fi yn ei gerbyd gan Mr. 
D. S. Jones i'w gartref yn Blaenydyffryn, rhyw 
wyth milldir o Sparta, i dreulio y Sabboth, am y 
trydydd tro. Er mai ardal fechan yw Blaenydyff- 
ryn, yn nghanol y bryniau, gwelais fod amser wedi 
newid cryn dipyn ar wyneb cymdeithas yno yn 
nghorff y pum' mlynedd diweddaf. Dyna gartref 
y diweddar John Lloyd, He y difyrwyd fi gan ei 
ddoniau y troion o'r blaen, wedi cael ei waghau o'i 
bresenoldeb ef a Peter ei fab trwy oruchwyliaeth 
angeu ; ond y mae yno yr un croesaw a lletygar- 



230 LLWYBEAU BYWYD. 

well gan ei ferched amddifaid. Gofod a ballai i 
mi sylwi ar gyfnewidiadau eraill. Drwg oedd 
geriyf weled yr lien gyfaill, Thomas D. Davies, dan 
glefyd peryglus. Da fydd gan lawer o gyfeillion 
Isaac Jenkins, gynt o Hyde Park, ac wedi liyny 
"Warrior Run, glywed ei fod ef a'i deulu yn iacli a 
chysurus. Yn ddamweiniol, am y waith gyntaf, 
<3yfarfyddais yn Blaenydyffryn a Mr. W. G. Wil- 
liams yn nghwmni Mr. John D. Jones, a chefais 
rai oriau dyddorol gyda hwy. Y mae Mr. Williams 
yn fab i'r diweddar Barch. Robt. Williams, Blaen- 
ydyffryn, ac y mae yn Tin o ddinasyddion mwyaf 
parchus tref Sparta. Tebyg ei fod yn llwyddo fel 
business man pwyllog a deallus. Cefais adnabydd- 
iaeth a'r Cymro-gyfreithiwr, D. F. Jones, yr hwn 
sydd ddyn diymhongar, ac wedi ei ethol am yr ail 
waith yn District Attorney. Mab ydyw i'r diw- 
eddar Barch. D. F. Jones o Minnesota, a nai i'r 
Parch. Richard F. Jones o Hyde Park, Pa. Hefyd, 
cefais ymgom yn Sparta gyda'r Sirydd, Evan R. 
Jones. Ymddengys ei fod yntau yn boblogaidd, 
gan ei fod wedi ei ethol i swydd wladol y waith 
hon eto. 



LLITH XVIII. 

SPAETA I BANGOB A FISH CEEEK, WIS. — YN MHLITH 
CYMBY MINNESOTA. 

Gorphenais fy llith ddiweddaf pan dan nawdd y 
Sirydd Jones yn Sparta, Wisconsin — dan ei nawdd 
yn ddyn rhydd, cofier, er yn ngharchar. Nid 



chwe' blynedd yn okuchwyliwr. 231 

oedd yno ar y prjd ond tri carcharor, ac yr oedd 
traed un o honynt yn y cyffion, gan ei fod wedi 
ceisio gosod y carchar ar dan. Oddi yno cymer- 
wydjfi raewn cerbyd gan Evan James i dy ei dad, 
D. J. James, yn Fish Creek, lie yr wyf wedi cael 
croesaw bob amser. Cefais y fraint o dreulio y 
Sabboth gyda'r T. C, mewn capel a aeth dan ad- 
gyweiriad yn ddiweddar. Pregethodd y Parch. 
H. M. Pngh ar y mab hynaf yn "Nameg y Mab 
Afradlon," ac esboniai ei bwnc yn wahanol i'r 
pregethwyr yn gyffredin. Ymresymai fod y mab 
hynaf yn well na'i frawd afradlon, gan sylwi, (1.) Ei 
fod yn earn cartref ; (2.) Ei fod yn parchu ei dad ; 
(3.) Ei fod yn dangos yn ei ymddygiadau ddrwg 
mawr pechod ; (4.) Fod yn haws peidio pechu na 
chael adferiad ; (5.) Mai y mab hynaf a gafodd yr 
holl ganmohaethyn y ddameg ; (6.) Dynion cyson 
a ffyddlon, fel y mab hynaf, a gant fwynhau fwyaf 
o ddedwyddwch y nef — " Yr hyn oil sydd eiddof fi 
sydd eiddot ti." Y mae Mr. Pngh mor anwyl gan 
bobl ei ofal yn awr ag ydoedd 14 mlynedd yn ol 
pan aeth atynt. Torodd diwygiad crefyddol allan 
yn Fish Creek yn ddiweddar, yn ngwaith y bobl 
yn penderfynu cael tai a chysgod wrth y capel i'r 
ceffylau sydd yn gweini er cysur crefyddwyr ar y 
Suliau. Gan fod y Beibl yn dysgu fod y duwiol 
yn gofaln am fywyd a chysnr ei anifail, yr wyf yn 
rhyfeddu fod cynifer o eglwysi gwledig yn gorfodi 
en ceffylau i aros allan yn y tywydd eithafol am 
oriau, haf a gauaf, tra y maent hwy yn y capel yn 



232 LLWYBRAU BYWYD. 

ceisio acldoli Creawdwr a chynaliwr daionus am ei 
holl ddarpariaeth.au daionus er dedwyddwch dyn 
ac anifail. 

T mae eglwys hefyd gan y brodyr Annibynol yn 
Fish Creek, dan fugeiliaeth y Parch. J. Pentyreh 
Evans, Bangor, ond ni ddaeth i'm rhan i gael myn- 
ed i'w gapel. Bore Linn, yn nghwmni fy nghym- 
wynaswyr, Mri. James a Thomas Richards o Cat- 
aract, aethym i weled Dr. John J. Jones, yr hwn 
dderbyniodd ei wersi cyntaf gan Dr. Lewis Lewis, 
Dowlais, D. C, ond sydd yn byw yn Fish Creek 
er's 27 o flynyddau, ac wedi meddyginiaethu llaw- 
er o gleifion o'r cancer ac anhwylderau eraill, yn 
ol tystiolaeth yr ardalwyr. Cartrefa mewn ty new- 
ydd hardd. Cefais giniaw twrciaidd rhagorol yn 
nhy Mrs. Jones, merch-yn-nghyfraith y meddyg, 
yr hon sydd yn un o ferched Hyde Park, Pa. — 
Bessie Bees, fel y gelwid hi gynt, a Mrs. Cenin 
wedi hyny. Tyngedai fi i gymell ei mam, Mrs. 
Bees, a Jenkin ei mab, i ddyfod ar ymweliad a'u 
hanwyl Bessie yn ei chartref dedwydd yr haf nesaf. 
Ar ol gweled y rhan f wyaf o Gymry yr ardal, aros- 
ais dros nos yn nhy John F. Jones, brawd y 
Parch. Bichard F. Jones, ein gweinidog yn Hyde 
Park ; a threuliasom noson ddifyr yn ei gymdeith- 
as ef a dau o'r plant. Bore dranoeth, aeth ei fab, 
D. F. Jones, a mi yn ei gerbyd i Bangor. 

Ni bu fy arosiad ond byr yn Bangor, canys pen- 
derfynais fyned gyda'r tren yn syth i Minnesota. 
Cefais ysgwyd Haw a'r Parch. H. M. Pugh a'i briod 



chwe' blynedd yn okuchwyliwr. 233 

yn yr orsaf, fel yr oeddynt yn dychwelyd o daith. 
Erbyn naw o'r glocli dranoeth cyraeddais ben fy 
nhaith yn Mankato, He yr aethym rhag fy mlaen i 
dy gweddw fy hen gyfaill, James Griffiths : " Ei le 
nid edwyn ddim o hono ef nrwy " yno ; cymerwyd 
ef i ffordd yr holl ddaear er pan fuaswn yno dair 
blynedd yn ol. Md rhyfedd fod Mrs. Griffiths yn 
fy nghroesawu niewn dagrau. Arweiniwyd fi i 
weled Cymry Mankato gan y ffyddlawn a'r diym- 
hongar T. P. Thomas ; ac yr oedd yn taro i'm 
meddwl fod y boblogaeth Gymreig yn cynyddu ac 
yn llwyddo yn y dref. Yn ychwanegol at Richard 
J. Thomas a J. R. Jones, y mae Richard F. Jones 
(mab y diweddar Barch. D. F. Jones), ac Owen E. 
Richards, goruchwyliwr y Drych, yn gwneyd mas- 
nach helaeth ar en cyfrifoldeb eu hunain ; ac mae 
amryw Gymry siriol mewn gwahanol fasnachdai 
yn y dref. Mae eglwys y T. 0. yn myned ar gyn- 
ydd dan fugeiliaeth y Parch. John C. Jones. Y 
maent wedi cael capel newydd, hardd, er pan fnm 
yma o'r blaen, yr hwn erbyn hyn sydd yn ddi- 
ddyled. Bore Sabboth, Tachwedd 28ain, clywais 
bregeth dda gan y Parch. Mr. Jones oddiar Phil. 
2 : 13, ac Eph. 2:2; sef ar y pwnc, Ysbryd Duw ac 
ysbryd y diafol yn cystadlu am oruchafiaeth ar 
ewyllys plant dynion, a hyny yn gymelliadol, ac 
nid yn dreisiol neu orfodol. Ganol dydd, aeth a fi 
gydag ef i Seion newydd, yn y wlad, trwy ystorm 
o eira ; a chawsom y capel newydd a thlws yn 
llawn o wrandawyr, er fod yr hin yn dra anffafriol. 
16 



234 LLWYBRAU BYWYD. 

Yn yr hwyr drachefn, aeth a fi i Oarmel, lie lief yd 
y gwelwn fod y bobl wedi dangos llawer o ffydd- 
londeb trwy ddyfod trwy yr eira, a'r tywyllwch, a'r 
oerfel, i'r gwasanaeth. Aethym yn nghwmni Mr. 
Jones i'w gartref, He y preswyliai gynt y diweddar 
ddiacon, "W. Roberts a'i denln, y rhai ill dau sydd 
wedi myned i dy en hir gartref er pan fnm yno 
dair blynedd yn ol. Wedi trenlio noson siriol gyda 
Mr. a Mrs. Jones a'n mab bychan, hebryngwyd fi 
dranoeth gan Mr. Jones mor bell a Channel, a 
chyraeddais balasdy newydd John G. Meredith 
cyn yr hwyr. 

Yn nghymdeithas Mr. Meredith, ddydd Mawrfch, 
aethym trwy ystorm o eira i Lake Crystal, ac mor 
bell a thy Thomas Morgan erbyn ciniaw ; yna i dy 
Benjamin Williams, lie y canwyd fi i mewn gan yr 
eira. Ail tranoeth tybiwn yr hin yn ddigon cym- 
edrol i fyned rhagof am ardal Bethel, Bntternnt 
Valley, a daeth Mr. Williams gyda'i geffylan a'r 
cerbyd i'm hebrwng. Wedi myned allan o gysgod 
y llwyn i'r prairie agored, er fod yr hanl yn tan- 
beidio, gwarchod pawb ! dyna daith annifyr, myn- 
ed saith nen wyth milldir yn erbyn y gwynt, a'r 
hinfesnrydd yn rhywle yn nghymydogaeth zero; 
ond dyoddef oedd raid, heb droi i nnrhyw dy, 
canys yr oedd Mr. Williams yn dal yr oerfel fel 
dyn haiarn, ac nid oedd troi yn ol i fod nes fy 
nghyflwyno i ofal W. E. Williams, hen ohebydd y 
Drych, a chefnder i'r Parch. R. H, Evans. Ar ol 
cael noson o'i gymdeithas, aeth Mr. Williams a mi 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 235 

yn ei gerbyd trwy yr oerfel a'r eira heibio i Thos. 
E. Evans, goruchwyliwr y Drych, ac eraill, a gad- 
awodd fi yn nliy yr Anrh. R. H. Hughes, lie yr 
oedd donation gan y Cyniry i wraig weddw a'i 
phlant, sef merch Mr. Hughes, yr hon sydd wedi 
cael ei gadael yn weddw gyda chwech o rai bych- 
ain. Yr oedd yr olygfa i mi yn un wir ddyddorol 
— gweled cynifer o wyr a gwragedd wedi dyfod o 
bell ac agos trwy yr oerfel ar y fath achlysur can- 
moladwy. Oddi yno aeth William J. Jones a mi 
i'w gartref nos Wener, a dydd Sadwrn ymwelais 
ag amryw a adwaenwn yn ardal Jerusalem. Da 
oedd genyf weled y Parch. W. M. Jones a'i deulu 
yn iach a siriol, er ei fod ef ei hun wedi bod yn 
ddiweddar yn agos i angeu mewn canlyniad i 
syrthio oddiar do ei dy. Y mae yn gwella yn dda. 
Bore Sabboth, aethym i'r ysgol Sabbothol i Salem, 
yr hwn sydd yn gapel hardd, ac yr oedd yr ysgol 
mewn agwedd lewyrchus. Am ddau, aethym gyda'r 
Parch. Machno Jones i Jerusalem, a chawsom 
bregeth gref ganddo yn erbyn y fasnach feddwol i 
gapelaid o wrandawyr. Am chwech yn yr hwyr, 
cawsom bregeth lied dda gan y pregethwr ieuanc, 
D. R. Davies, Eoswell, Dakota. Arosais y noson 
hono gyda'r Parch. John W. Roberts, a bore Llun 
ymwelais a'r Cymry cylchynol, ac yn eu plith yr 
Anrh. William R. Jones, yr hwn sydd newydd gael 
ei ethol i gynrychioli ei ranbarth yn St. Paul. 
Erbyn y nos, cyraeddais i fwynhau noson o gym- 
deithas Thomas Hughes, gohebydd y Drych yn 



236 LLWYBRAU BYWYD. 

ardai South Bend. Cefais amser difyr yn ei gwm- 
ni ef a'i fab, a bore dranoeth aeth a mi yn ei ger- 
byd i weled teulu David Jones, fy hen arweinydd 
gynt, ac yr oedd yn dda genyf ei gael ef a'i deulu 
yn iach a siriol. Ond am Evans y Pant, cefais ei 
le ef yn wag; symudasid ef gan angeu. Yr oedd 
ei deulu yntau yn fyw a siriol. Yna ymwelais a'r 
hen gyfaill ffraeth, John Evans, South Bend, a'i 
deulu ; ae yr oedd ef a lluaws yn Blue Earth yn 
anfon eu cofion cynesaf at y Parch. B. Foulkes 
Jones, gan ei anog i ddyfod ar ymweliad a'i hen 
gyfeillion yn Minnesota. 



LLITH XIX. 

TKWY ARDALOEDD . CYMREIG MINNESOTA AC IOWA - 
GWEITH3ARWCH CREFYDDOL A LLENYDDOL. 

Aethym o Mankato i'r Coed Mawr, a chefais, 
wledd Cyfarfod Dosbarth y T. C. yno, Bhagfyr 8, 
9 ; ac heblaw y moddion cyffredin, yr oedd dau 
ddyn ieuanc i gael eu harholi yno ar gyfer eu hor- 
deinio, sef Isaac Newton Roberts, Minneapolis, a 
D. R. Davies, Powell, Dakota ; ond ni ddaeth y 
blaenaf i'r arholiad. Cafwyd ymdrafodaeth ddy- 
ddorol yn y gwahanol gyfarfodydd ar wahanol fat- 
erion, ac etholwyd yn swyddogion : Llywydd, y 
Parch. W. A. Jones, gweinidog y lie ; Ysgrifenydd, 
Parch. J. C. Jones, Mankato ; Trysorydd, Evan E. 
Jones, Jerusalem, postfeistr a goruchwyliwr y 
Drych yn Judson ; Ysgrifenydd Bwrdd y Diacon- 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 237 

iaid, D. Evans, y Pant. Pwnc y seiat gyffredinol 
oedd, " Cadwraeth y Sabboth." Cafwyd ynidra- 
fodaeth ddyddorol ac anogaethol arno. Pregeth- 
wyd yn dda gan y Parchn. W. M. Jones, Griffith 
Roberts, John C. Jones, John W. Roberts, a D. R. 
Davies, o Dakota. Sylwn fod pobl yr ardal yn 
hynod roesawus i'r dyeithriaid. 

Ar ol niwynhau caredigrwydd pobl ardal y Coed 
dros y cwrdd, aethym am noson gyda Mr. a Mrs. 
W. R. Jones, y blaenaf yn fab i'r Parch. R. G. 
Jones, a'r ail yn ferch i'r Parch. Richard Hughes, 
Long Creek, Iowa. Boreu dranoeth aethym gyda 
y Parch. R. G. Jones, i weled yr hen frawd D. T. 
Morgan, yr hwn sydd wedi colli ei iechyd er ys 
blynyddau. Hefyd, aeth y Parch. Wm. A. Jones 
a ni i weled Mrs. David F. Jones ; ond Ow! y dyn 
cryf hwnw a'm harweiniai o gwmpas yr ardal dair 
a phum' mlynedd yn ol — ei gartref nid edwyn ddim 
o hono ef mwy ! Cymerwyd ef i ffordd yr holi 
ddaear er s tua dwy flynedd bellach ; ond y mae 
rhaghiniaeth wedi dyfod a Mr. Hughes i'r ty yn 
briod i ferch ein hanwyl hen gyfaill, ac yn gwmni 
i'w weddw. Cyfnewidiol a symudol yw y byd o 
hyd, onide ? Treuliais y noson gyda Mr. Phillips. 
Boreu Sabboth aeth Mr. Jones a mi i gwrdd a*r 
tren i Ottawa, gan fy mod am ddychwelyd i Man- 
kato i dreulio y Sabboth ; ac yn wir, mwynheais 
un Sabboth yn rhagor wrth fy modd yn mhlith 
Cymry y dref. Teilwng o sylw neillduol yw un o'r 
cyfarfodydd a gynelir gan ieuenctyd yr eglwys 



238 LLWYBEAU BYWYD. 

Gymreig, sef o chwech hyd saith nos Sabboth, i 
ymdrin a materion Beiblaidd. Er engraifft : Yr 
oedd y capel tua haner 11a wn o fechgyn a geneth- 
od ieuainc ; a phan ddaeth yr amser, galwodd yr 
arweinydd, gwr ieuanc tuag 20 oed, ar ddyn ieuanc 
arall i ddod yn mlaen i ddechreu, trwy ganu, dar- 
llen a gweddio yn fyr. Yna hysbysai yr arwein- 
ydd faes y llafur, sef " Gweddi yr Arglwydd Iesu 
at ei Dad ar ran ei Ddysgyblion." Parllenai ad- 
nod ei hun, a'r holl dorf yn darllen bob yn ail ag 
ef. Wedi gorphen, gofynai i'r bechgyn a'r geneth- 
od, bob yn un ac un wrth eu henwau, i ddweyd eu 
meddyliau ar y mater ger bron, a gwnaent liyny 
yn syml a gweddus. Ar ol rlioddi cyfleusdra i'r 
oil, darllenodd yntau sylwadau pwrpasol yn ddiw- 
eddol, ac wedi hyny gorphenodd gwr ieuanc y 
cwrdd trwy weddi. Y maent hefyd yn cynal math 
o gyfarfodydd llenyddol yn ami yn y tair eglwys 
sydd dan ofal y Parch, John C. Jones, fel yr ym- 
ddengys i mi fod pobl ei ofal o flaen eglwysi y 
Dwyrain mewn gweithgarwch cymdeithasol. Ys- 
tyriwyf hwy yn ffortunus fod eu gweinidog yn dew- 
is aros i'w gwasanaethu, yn hytrach nag ufuddhau 
i'r galwadau o Cincinnati a lleoedd eraill. 

Dydd Llun, aeth y tren a fi mor bell a Lime 
Spring, Iowa; a dydd Ma wrth, Khag. 14eg, aeth- 
ym, yn nghwmni John LI. Jones, i Wlad Canaan 
am y waith gyntaf erioed. Wedi cyraedd ty Hugh 
ElUs Jones a'i fam, buan y deallais fod y Ganaan 
hon hefyd yn " llifeirio o laeth a mel." Tranoeth, 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 239 

ymwelais a'r rhan fwyaf o'r Cymry, gan gyraedd i 
dy John LI. Jones erbyn ciniaw. Yn gweled fy 
mod am ddychwelyd i Lime Spring, mynodd y 
teulu anfon y ferch i'm hebrwng mewn cerbyd. 
Bendith ar eu penau. Byddai y byd yma yn fyd 
caled ac oer ofnadwy, hyd yn nod i hen lanciau, 
pe na buasai am dosturi y merched. Cyraeddais 
erbyn nos i dy Bichard J. Boberts, goruchwyliwr 
y Drych, yr hwn a deimlai yn ddrwg am nas gallai 
ddyfod gyda mi dranoeth, am fod y gwaith ar ol 
ganddo, trwy ei fod wedi bod yn helaethu ei ys- 
gnboriau y flwyddyn hon. Cefais Bichard Jones, 
Penllyn, a'i deuln, yn gysurus ; a hefyd y Cymry 
yn Bristol Grove. Cefais groesaw mawr gan deulu 
Isaac Davies, goruchwyliwr y Drych — croesawiad 
cymysgedig o sirioldeb a thristwch, oblegid yr 
ystorm chwerw a ymwelodd a'r teulu er pan fum 
yno o'r blaen, sef marwolaeth pedwar o'r plant 
bywiog ac iach a chwareuent o'm cwmpas dair 
blynedd yn ol ; ie, yr oil yn cael eu cymeryd o 
fewn naw diwrnod, i gymeryd eu lie yn y .cartref 
nefol. Nid oedd yn rhyfedd gweled croesawiad 
Mr. a Mrs. Davies yn cael ei gysegru a dagrau hir- 
aeth ac adgofion ; ond yr oedd yn dda genyf weled 
fod y teulu wedi myned trwy yr ystorm mewn 
nerth oddiuchod, heb bechu ; ac fel prawf o hyny, 
wele dri o benillion a gyfansoddodd y fam, Char- 
lotte Davies, ar ol eu colli : 

My dear little children, they have left us 
For a home that's bright and fair ; 



240 LLWYBEAU BYWYD. 

They do not worry for their loved ones, 
Having gone beyond all care. 

How I miss my dear and loved ones, 
Through the night and morn again ; 

Yes, I long to see the dear ones, 
But my wish is all in vain. 

It is God that gives and taketh, 

I must not dispute his will ; 
But endeavor to regain them, 

In a home that's brighter still. 

Mwynlieais Sabboth dymunol yn y gwalianol 
foddion crefyddol. Am ddeg, cawsom bregeth 
goffadwriaethol gan y Parch. O. R. Morris, ar ol 
yr hen ddiacon ffyddlawn John Jones, yr hwn yd- 
oedd newydd adael y ddaear am y nefoedd. Yr 
oedd yr amgylchiad yn ddyddorol i mi, gan mai ef 
fu yn arweinydd parod a siriol i mi pan ymwelais 
a Bristol Grove y waith gyntaf, pan yn cardota at 
gapel Hyde Park, Pa., yn 1882. " A'u gweithred- 
oedd sydd yn eu canlyn hwy." Am ddau o'rgloch 
cafwyd ysgol Sabbothol luosog a llewyrchus. Yn 
yr hwyr cawsom gyfarfod gweddi dymunol. Dydd 
Llun aeth Isaac Davies a fi yn ei gerbyd trwy yr 
ardal, a gadawodd fi nos Lun yn nhy W. J. Wil- 
liams. Hefyd, cefais amser hyfryd gyda'r Parch. 
John D. "Williams, Foreston, yn y gyfeillach yn y 
prydnawn, a thrachefn yn y ty. Adroddai Mr. 
Williams hanesion am enwogion Cymreig yr oes 
o'r blaen, sef enwogion y pwlpud Methodistaidd. 
Wrth gwrs, yno y mae Mr. Williams yn ei elf en. 



CHWE' BLYNEDD YN GBUCHWYLIWR. 241 

Dydd Merclier, Rhagfyr 22ain, cawsom wledd 
feddyliol yn nghapel Foreston, dan nawdd Undeb 
yr Ysgolion Sabbothol. Llywyddwyd cyfarfod y 
boreu gan y Parch. John C. Jones, Mankato ; a 
chwareuwyd yr organ gan Miss Bertha Roberts. 
Beirniaid — Y canu, Parch. John C. Jones ; yr ad- 
roddiaclau, W. W. Williams, Foreston ; y farddon- 
iaeth, Parch. John B. Jones (Hendref) ; traethod- 
au, Parch. Richard Isaac, Lime Spring ; cyfieith- 
iadau, W. Theophilus. Cafwyd cyfarfodydd difyr 
trwy amrywiol ddonian y bobl ieuainc a'r plant, ac 
yr oedd dau gor yn canu yn gystadleuol — im dan 
arweiniad y Parch. Richard Isaac, a'r llall dan ar- 
weiniad Roger Owen, Foreston, mab Daniel Owen, 
Portage City. Enillodd cor y Parch. Rich'd Isaac 

un radd o 125 ; ond rhanwyd y wobr rhyng- 
ddynt er hyny. Yn yr hwyr, cynaliwyd math o 
gyfarfod canu cynulleidfaol, o dan arweiniad y 
Parch. John C. Jones, pryd y cafwyd caneuon gan 
Miss Bertha L. Roberts, Caradoc Davies, ac Owen 
Jones. Bydded iddynt gael gwledd ragorach eto 
heb fod yn hir. Yna treuliais noson yn nghwmni 
y Parch. Richard Isaac a'i briod ; a thranoeth, ar 

01 cael tipyn o gymdeithas Mr. Roberts, yn Lime 
Spring, a Mr. John T. Jones, yn ei store amrywiog, 
yna aethym yn y tren am Wisconsin. 



242 LLWYBRAU BYWYD. 

LLITH XX. 

YN PICATONICA A DODGEVILLE. — CYMRY CYFOETHOG. 

PREGETHWR CYMREIG OEDRANUS. 

O Lime Spring, Iowa, cyfeiriais tua'r dwyrain i 
Wisconsin. Yn Rewey, aethym yn mlaenaf oil i 
weled Robt. J. Hughes, goruchwyliwr y Drych, a'i 
deulu caredig ; a dranoeth (y Nadolig) gyda hwy i 
ganol y sefydliad. Am ddeg yn y bore, cynelid 
cyfarfod y Feibl Gymdeithas yn nghapel yr A. ; 
am cldau, cawsom wledd lenyddol dda yn Peniel 
(T. C), dan lywyddiaeth y Parch. Owen Owens, 
gweinidog yr Annibynwyr ; ac yn yr hwyr, gwledd 
arall o'r un natur dan lywyddiaeth y Parch. John 
Moses, ond fod y cyfarfod hwn yn rhagori ar un y 
prydnawn, yn gymaint a bod y plant a'r bobl ieu- 
ainc yn cymeryd rhan flaenllaw yncldo. Yn sicr, 
yr ieuenctyd ddylai gael mwyaf o sylw mewn cyf- 
arfodydd o'r fath. Yn mhlith pethau eraill, cawsom 
araeth hyawdl gan W. J. Jones, yn erbyn y Dryd- 
edd Blaid ; yna cododd yr ysgrifenydd i awgrymu 
y carai gael cyfleustra, ryw noson, i amddiffyn y 
blaid, ac er nad yw Moses hyd yma wedi ymuno 
a'r Drydedd Blaid, gosododd o flaen y cyfarfod 
wahoddiad i mi areithio ar y pwnc y nos Lun can- 
lynol, yn nghapel Peniel. Nid oedd genyf araeth 
yn barod, ond yr oeddwn yn ddigon beiddgar i 
addaw cydsynio. Nos Lun a ddaeth, a chapelaid 
o bobl i'm gwrando ; a bu y " Cardotyn" yn ddigon 
gwyneb galed i siarad ei oreu am tuag awr o am- 



chwe' blynedd yn oeuchwyliwr. 243 

ser ar ei hoff bwnc, a bydd yn dda ganddo wneyd 
hyny yn y Ueoedd yr ymwel hwynt, pa bryd bynag 
y rhoddir cyfle iddo, " heb arian ac heb werth." 
Gwahoddodd Mr. Moses fi yn garedig i wneyd fy 
nghartref gydag ef tra yn y sefydliad, ar fferm y 
T. C, ar hyn, wrth gwrs, y cydsyniais. Wrth sylwi 
ar ansawdd pethau yn yr ardal, gallwn feddwl fod 
Moses a'i deulu o un tu, a'r eglwysi a'r gymydog- 
aeth o'r tu arall, wedi bod yn bur ffortunus yn eu 
huncleb. Ffyna y teimladau goreu rhwng y gwein- 
idog a'r praidd ; a sylweddolir y teimlad da liwn 
gydag anrhegion, nn o'r rhai ydoedd buffalo robe 
werthfawr a roddwyd i Mr. Moses gan John Jones, 
mab D. Jones y gof. Ond gwelais yn amlwg nad 
yw serch Mr. Moses wedi oeri eto at eglwys Min- 
neapolis, yn neillduol at y bobl ieuainc yno, y rhai 
a amlygasant eu teimladau da tuag ato trwy gyf- 
lwyno ffon hardd iddo, yr hon a ddangoswyd i mi, 
Ar y dydd Ma wrth diweddaf o'r flwyddyn, de- 
chreuais ymweled a theuluoedd yr ardal, gan bar- 
hau i wneyd hyny hyd y dydd olaf o'r flwyddyn. 
Gwelwn gyfnewidiadau pwysig mewn 11a wer teulu y 
er pan y buaswn yno ddiweddaf. Yr oedd llawer 
o holi am y Parch. John T. Morris, Bellevue, eu 
hen weinidog, gan y gwyddent fod Mr. Morris a 
minau yn gymydogion; ac yr oeddynt am i mi 
gario eu coiion serchocaf ato ef a'i briod. Ymwel- 
ais a'r Parch. Mr. Hughes, gweinidog y Bedydd- 
wyr, yr hwn ydoedd i gael donation dydd Calan. 
Bore y diwrnod hwnw cyfeiriais fy wyneb tua 



244 LLWYBKAU BYWYD. 

Dodgeville, lie y croesawyd fi yn nhy Thomas 
Davies, ganddo ef, ei briod, Mrs. Roberts, ac 
Annie. Erbyn agor llythyr a anfonasid i'm cwrdd 
i Dodgeville, cefais y newydd galarus fod yr un fu 
yn gofalu am danaf megys mam, yn fwy na neb 
arall, er's deunaw o flynyddau, yn Hyde Park, 
wedi marw, sef Mrs. Carson, gyda'r hon y cefais 
gartref cysurus. Ow ! fy mam ! Ni f eddyliais pan 
yn gadael Hyde Park, Awst 13eg, na chawn weled 
eich gwyneb i'm croesawu adref o'r daith hon. 
Ond, ha ! sylweddolaf heddyw fod eich bendith 
ymadawol i mi cyn cychwyn yr olaf am byth! 
Heddwch i'ch llwch, ac angel Duw a wylio eich 
bedd, hyd oni ddeffroer chwi gan alwad angel arall 
i fyned i dderbyn gwobr o law y Barnwr cyfiawn, 
sef croesawiad i chwi i mewn i'r cartref lie na 
bydd cyfeillion i'ch tristau mwyach. " Ac nis gall- 
ant farw mwy." "Ac yn gymaint a gwneuthur o 
honoch i un o'r rhai lleiaf hyn, i mi y gwnaethoch." 
Ond, er colli cyfeillion a pherthynasau anwyl a 
hoff yn mro marwolaeth, rhaid i mi ghistfeinio a 
cheisio ufuddhau i awgrymiadau bywyd a doeth- 
ineb at lwybrau dedwyddwch. 

Treuliais y Sabboth cyntaf o'r flwyddyn 1887 
goreu y gallwn. Aethym i'r ysgol Sabbothol am 
ddeg, i gapel y T. C. am ddau, i'r un lie i wrando 
ar y pregethwr ieuanc a gobeithiol, Rees H. Lewis, 
yn pregethu oddiwrth Heb. 2 : 3, " Pa fodd y di- 
angwn ni?" ac am chwech, i wrando y Parch. Sem 
Phillips, yn nghapel yr A., yn pregethu yn add- 



chwe' blynedd yn okuchwyliwk. 245 

ysgiadol a thanllyd am y gorpkenol a'r dyfodol, 
oddiar Iago 4 : 14, "Y rhai ni wyddoch beth a 
fydd yfory." Dydd Llun, Ionawr 3ydd, arwein- 
iwyd fi i weled Cymry Dodgeville, gan y Parcli. 
Bees H. Lewis ; a dydd Mawrth, aethym gyda'r 
hen gyfaill, William B. Williams, i'w gartref yn y 
wlad. Yn lie yr hen anedd-dy lie y preswyliai y 
teulu pan fum yno o'r blaen, arweinid fi i balasdy 
newydd, hardd, lie y'm croesawyd gan Mrs. Wil- 
liams a'r plant. Bobl anwyl, er fod gan Mr. Wil- 
liams 14 o blant yn fyw, a'i fod wedi claddu wyth, 
y mae y teulu yn llwyddo yn y byd. Cymerodd y 
Parch. Sem Phillips a'i ffyddlawn Charlie fi o 
gwmpas, o dy i dy, trwy yr oerfel a'r eira, heibio i 
John Williams, Ty Mawr, a llawer eraill, nes cyr- 
aedd erbyn nos dy y wraig weddw, Mrs. Williams. 
Mine Spring, a'i phlant, lie y cawsom amser difyi\ 
Dranoeth, ar ol ciniaw yn Nghaergybi, cartref hen 
arweinydd hawddgar, T. Williams, gelwais gyda 
Mr. Evan W. Williams, a'r Parch. Wm. Owens. 

Boreu Gwener, cychwynais am ardal y Coed, 
gan gyraedd ty Robert B, Williams erbyn canol 
dydd. Y mae ef yn dad-yn-nghyfraith i'r Parch. 
J. T. Morris ; a bwriada fyned jti fuan at ei ferch 
a'i deulu yn Bellevue. Gwelais fod amser wedi 
gadael ei ol yn lied drwm arno. Cefais ddwy awr 
o ymgom felus a'r hen Gymro twymgalon, Thomas 
Thomas, a'i deulu ; yna dychwelais i dy Daniel 
Lewis, lie y cefais gysgod clud rhag rhyferthwy 
ystorm dair blynedd yn ol, a hefyd y tro hwn. Yr 



246 LLWYBRAU BYWYD. 

oedd y teulu yn iach, siriol a chroesawus, er fod yr 
hin-fesurydd y bore hwnw 44 o raddau islaw zero, 
ac ar bwys y felin islaw, 50 o raddau ! Dywedai 
nn o wragedd y Coed wrthyf mai yr achos fy mod 
yn ddigon caled i ddal a mwynhau yr oerfel oedd, 
nad oedd ynof lawer o ddim ond esgyrn, ac felly 
f od yr oerfel yn myned heibio i chwilio am diriog- 
aethau mwy cynes. Dranoeth, ar ol gweled teulu- 
oedd John D. Davies a John B. Davies, mwynhe- 
ais wledd ysbrydol yn nghapel yr Annibynwyr ; 
yna aethym mor bell a thy Edward R. Jones, ac 
oddiyno i aros dros nos gyda Daniel J. Thomas, lie 
y cefais amser dyddorol, rhwng cerddoriaeth y 
teulu a'r ddadl o berthynas i'r Drych, y blaid Wa- 
harddol a phynciau eraill. Bore Sabbofch, aethom 
i gapel y Coed erbyn 10, i wrando ar Mr. Phillips 
yn pregethu yn fyr a theimladwy ar destyn y 
Cyngrair Efengylaidd — " Deled dy deyrnas." Ar 
ei ol, yr oedd yn rhaid cael anerchiad gan y " Car- 
dotyn ;" a'r un modd y bu yn nghapel Caergybi yn 
y prydnawn, a chapel Dodgeville yn yr hwyr. 

Yn Dodgeville, dydd Linn, cefais ymgom a 
Samuel W. Reese, Ysw., cyf reithiwr enwog, a'r hwn 
hefyd sydd yn rhedeg ariandy yn y lie er's blyn- 
yddan, ar ei gyfrifoldeb ei hun. Un o fechgyn 
Llanbrynmair ydyw Mr. Reese. Ymfudodd oddi- 
yno i Cincinnati; yna symudodd i Dodgeville 
yn 1852, ac erbyn hyn, ystyrir ef y boneddwr 
cyf oethocaf yn y dref . Y mae ganddo dri o feibion, 
ac nn ferch o'r wraig gyntaf. Ar y dydd olaf o 



chwe' rlynedd yx oruchwyliwr. 247 

Awst, 1886, priododd ei wraig bresenol, sef Miss 
Jane A. Owen, chwaer Robert Owen, Ysw., raas- 
nachwr cyfoethog yn Dodgeville. Y niae Mr. 
Reese newydd fod ar ymweliad a'i ben gyfoedion 
a'i berthynasau o Lanbrynmair, yn Gonier, Obio. 
Canmolai eglwys Gomer yn fawr o berwydd ei 
gofal am ei pblant, canys y mae boll ieuenctyd yr 
ardal yn aelodau eglwysig. Bwriada Mr. Reese 
gymeryd taitb fwy bamddenol yr baf nesaf i'r 
Dwyrain, yn ngbwmni ei briod, gan alw yn Cincin- 
nati gyda Mr. James Griffith, Ysw., ac eraill. 

Y mae amryw fasnacbwyr Cymreig eraill yn 
Dodgeville, sef Capt. D. G. Jones, Jobn Griffith, 
Wm. J. Wickham, &c. Y mae J. D. Jones, stone- 
cutter, mab-yn-ngbyfraith Mr. Joshua Roberts, 
Randolph, wedi eangu ei weithdy, er pan y bum 
yn Dodgeville o'r blaen. Ystyrir ef yn weithiwr 
cywrain mewn marble , &c. Y mae John Richard 
Hughes, y gof, hefyd wedi adeiladu efail ei hun, ac 
yn llwyddo, gallwn feddwl ; ond nid wyf yn gweled 
arwyddion o gynydd. cyffredinol yn y dref, gan fod 
y gweithiau mwn yn darfod yn gyflym. Cefais 
groesaw mawr gan Gymry Dodgeville a'r cylchoedd, 
yn neillduol yn nheulu Thos. B. Davies, a chan y 
Parch. Sem Phillips a'i briod hawddgar, yr hon 
sydd ferch i'r Parch. John D. Davies, Dodgeville ; 
ac mae ei mam yn chwaer i'r Anrh. W. T. Davies, 
Is-Ly wo draethwr Pennsylvania, a Dr. Davies, o 
"Wilkesbarre. Bum hefyd yn gweled y Parch. 
John H. Evans, yr hwn sydd wedi methu pregethu 



248 LLWYBKAU BYWYD. 

er ys tua blwyddyn. Y mae efe bellach tua 91 
mlwydd oed ; ond y mae ei ddeall yn fywiog, er fod 
y corff yn pallu. Yr oedd yn dda genyf ei gly wed 
yn siarad yn gefnogol i'r Drydedd Blaid. Cefais 
fwynhau hefyd gryn dipyn o gymdeithas y Parch. 
Bees H. Lewis, yr hwn sydd wedi derbyn galwad 
boddhaol i fugeilio eglwysi Dodge ville a Barneveld. 
Y mae i fod ddau Sabboth y mis yn mhob un o'r 
ddwy, ac i bregethu yn Gymraeg a Saesneg bob yn 
ail. Ymddengys i mi ei fod yn un o'r dynion 
ieuainc mwyaf addawol. Yr Arglwydd a'i bendithio 
a'r grasusau angenrheidiol, er bod yn weinidog da 
i Iesu Grist, trwy oes hirf aith. Y mae yn galondid 
iddo ef a'r eglwys weled ei fod yn gwella o ran ei 
gorff, yr hyn sydd yn profi fod y lie yn cytuno ag 
ef. Cefais hefyd ymgom a Judge John T. Jones, 
yr hwn sydd yn llanw cadair y Probate Judge yn 
Sir Iowa er ys llawer o flynyddau. Y mae yn par- 
hau yn barchus yn meddwl y Cymry a'r American- 
iaid ; ac ymddengys i mi yn ddyn didwyll, cyf eill- 
gar a diymhongar. Trueni fod ei iechyd yn w^ael ; 
ond y mae yn well nag y mae wedi bod. 



LLITH XXI. 

YN BABNEVELD — AB BEN Y MYNYDD GLAS — YN YMYL 
" Y TBI BEDD" — CYFNEWIDIADAU. 

Dodgeville, aethym gyda'r ceffyl tan i Barne- 
veld, gan fy mod wedi addaw i'r Parch. John H. 
Davies yn y Gymanfa Gyffredinol yn Milwaukee* 



chwe' blynedd yn okuchwyliwk. 249 

y galwn gydag ef pan fyddai hyny yn gyfleus. Ar 
ol cerdded tua phedair railltir o gwnipas traed y 
Mynydd Glas, cyraeddais Pant Coch, cartref y 
fforddolion Metliodistaidd yn yr ardal er's tua 40 
ralynedd, er pan gyfaneddwyd y lie gjmtaf gan W. 
W. Williams, yr hen flaenor ffyddlawn. Ar ol i 
Williams fyned tua Bristol Grove, Minn., cymer- 
odd y Parch. John H. Davies ei le, ac am y 10 
mlynedd diweddaf y mae y Pant Coch, fel arfer, 
wedi bod yn orphwysfa y pererinion Methodist- 
aidd. Yn awr, y mae Mr. Davies ar adael y lie, a 
Daniel Davies, blaenor y T. 0. yn Barneveld, yn 
myned i gymeryd ei le ; felly ymddengys fod en- 
wogrwydd Methodistaidd i anfarwoli Pant Coch yn 
y dyfodol fel yn y gorphenol. Aeth Mr. Davies a 
fi i weled llanerch " y tri bedd," a wnaeth ddeffroi 
athrylith y "Pererin" i dywallt ei hyawdledd yn y 
Cyfaill am lonawr. Dranoeth, sef Ionawr 12fed, 
dyna y Parch. John H. Davies, a Frank, a Tom, 
yn fy nghymeryd i gyfeiriad y Bine Mounds ; ac 
i fyny a ni yn uwch uwch i ardal y cymylau, nes 
cyraedd pen y mynydd uchaf rhwng yr Alleghenies 
a'r Mynyddoedd Oreigiog. Ar ol esgyn 1,000 o 
droedfeddi, a gweled y golygfeydd harddaf ac 
eangaf, y mae yn debyg, a welais erioed yn fy 
mywyd, nid ymfoddlonwn heb esgyn y grisiau celf- 
yddydol, a diosg y menyg oddiar fy nwylaw i 
gerfio fy enw yn yr uchelder, yn ymyl enwau Dr. 
Harries, "Scopos," &c. ; ond, bobl anwyl! dyna 
waith oer, cerfio enw uwch ben y Mynydd Glas yn 
17 



250 LLWYBEAU BYWYD. 

nghanol Ionawr ; ac ni chef ais i fy niwallu a bara 
a llaeth enwyn, na chwaith glywed fy arweinydd 
yn canu cerddoriaeth y cysgadur, na chwaith eis- 
tedd yn nghadair " Scopos," gan ei bod wedi ei 
meddianu gan nn o angylion gwyn a glan y nef- 
oedd. Gan na roesawyd ni i aros am noson yn yr 
uchelder, rhaid oedd dychwel i blith daearolion i 
gardota ciniaw, a digonwyd ni ar fwrdd y cyfaill, 
Thomas J. Williams, goruchwyliwch y Drych yn 
Barneveld, yn nghwmni yr hwn, wedi hyny, yr 
aethym i weled amryw o Gymry y dref , ac yn eu 
plith y Parch. D. J. Phillips (A.). Y mae gan Mr. 
Phillips dair o eglwysi dan ei ofal, sef dwy Seis- 
onig, ac un gymysgedig o Gymry a Saeson. Ar- 
weiniwyd Mr. Phillips gan Ragluniaeth o Sir Gaer- 
fyrddin, D. C, tua chwe blynedd yn ol i'r maes 
dymnnol ac iach hwn yn ymyl y Mynydd Glas. 
Hefyd aeth Mr. Williams a mi i weled yr hen 
Gristion hynod, Ebenezer Eoach, yna i balasdy 
Mr. Evan J. Jones, lie y bum dros nos, ac y caw- 
som amser dyddorol yn ei gwmni ef a'r plant. 
Er fod Mr. Jones yn gyfoethog o bethau y byd 
hwn, ac yn meddianu dros 2,000 o erwau o dir, 
eto teimla mai siomedig a thrafferthus yw y byd 
hwn, ac yn neillduol y tair blynedd diweddaf, er 
pan y collodd anwylyd ei fynwes a mam ei blant ; 
ac ar ei hoi hi, y blodeuyn prydferthaf o'u teulu, 
sef y bachgen ieuengaf. Tn ddiweddar priododd 
ei ferch henaf, gan adael ei thad, yn ol defod ac 
arferiad plant dynion. O ! na byddai i Mr. Jones 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 251 

droi ei wyneb i'r iawn gyfeiriad am elfenau ded- 
wyddweh, fel y byddo wynfydedig yn y byd sydd 
yr awr hon a'r hwn a fydd. 

Boreu dranoeth, ymwelsom a'r ben bererin John 
Leyshon, yr hwn a gwynai ei fod wedi colli ei an- 
wyl fab Thomas yn afon angen, er pan funi yno 
o'r blaen ; ond gallwn f eddwl fod Mrs. Leyshon, ei 
ferch yn nghyfraith, yn dyner o hono yn ei henaint. 
Aethym wedi hyny i weled Henry U. Jones, ac 
yna H. G. Jones, lie mae angen wedi bod yn 
gweithio i gymeryd y priod a'r tad ymaith yn 
mherson Edward Jones, yr hynod a'r enwog 
flaenor. Dychwelasom i Barneveld, i fwynhau 
tipym yn rhagor o gymdeithas yr hen Gristion, 
Ebenezer Roach, ac hefyd Thomas J. Williams, 
yr hwn sydd ddyn galluog a gweithgar, yn cadw 
store a warehouse cyfanwerthol, fel y mae yn mas- 
nachu gartref ac oddi cartref. Efe oedd y post- 
feistr o dan y weinyddiaeth Werinol ddiweddaf. 



LLITH XXII. 

YN MILWAUKEE, EACINE, CHIGAGO A SEFYDLIADAU CYM- 
EEIG IOWA — EFFAITH DA OWAHARDDIAETH. 

Aethym am wythnos o orphwys i ddinas bryd- 
ferth Milwaukee. Cyfeiriais ar fy union i 213 Mich- 
igan St., un o gartrefi y fforddolion Cymreig yn y 
ddinas, yn cael ei gadw gan John O. Morris a'i 
briod, yr hon sydd chwaer i Gwilym Eryri. Maent 
ill dau yn llawn o sirioldeb, caredigrwydd a ffraeth- 



252 LLWYBEAU BYWYD. 

ineb cymdeithasol. Mwynheais ddau Sabboth yn 
Milwaukee yn bur gysuras. Yn gyntaf clywais y 
Parch. D. Ellis Evans, yn nghapel yr A., ac yna y 
Parch. Edward Joseph, yn nghapel y T. C. Y 
mae y ddau yn ddynion llafurus ac addawol. Wrth 
gwrs, aethym i chwilio am Powell, yn ei swyddfa 
ymfudol, ond yr hen le nid adwaenai mo hono 
mwy, am ei fod wedi cael swyddfa newydd yn 
uwch i fyny, ac yno daethym i'w bresenoldeb ef a 
Gwilym Eryri, mewn mwynhad o'i hoeirasrwyddd 
a'i sirioldeb arferol, ac ar ei ddeheulaw eistedd- 
ai y bardd Moriog — yr hwn sydd fel un yn 
gollwng dros gof ei hen gydmar, ac yn ceisio un 
newydd. Credwn y ceir tipyn o ddigrifwch gan y 
beirdd ar yr achlysur tua'r mis nesaf. Bum yn 
gweled y bardd Dwyfor, yr hwn oedd wedi ei gar- 
charu gan afiechyd er ys tua dau fis, ond yn araf 
wella. Hefyd, bum yn gweled Robert J. Owen 
yn ei balasdy newydd. Canlynodd gofid ef yno ; 
bu raid iddynt dori ei lin ymaith. Y mae yntau 
yn cyflym wella. 

O Milwaukee aethym i Racine ; ac ar ol cael 
derbyniad croesawus, a chyfarwyddyd gan Wm. P. 
Jones, goruchwyliwr y Drych, ymwelais a'r Cymry. 
Aehwynent eu bod wedi cael amser caled y ddwy 
flynedd ddiweddaf, ond fod yr arwyddion yn fwy 
ffafrriol am y dyfodol, gan fod amryw law-weith- 
feydd newyddion i gael eu cychwyn yn fuan, a bod 
yr hen weithiau yn adfywio. Y mae poblogaeth y 
ddinas tua 20,000, a llawer o honynt yn Gymry 



CHWE' BLYNEDD YN ORUCHWYLIWR. 253 

talentog a blaenllaw mewn cyindeithas a chelfyddyd 
— yn eu plith James B. Morris, blaenor gycla'r T. C. ; 
Pugh a'i Gwni ; Morris tfc Pugli ; Lewis & Molir ; 
Mrs. Jane Davies ; Wickhani & Williams ; D. E. 
Evans ; J. E. Jones ; O. D. Jones ; Griffiths & Mohr 
ac E. O. Jones. Y niae Dr. E. E. Evans a'i fab 
wedi adeiladn swyddfa newydd hardd er pan fum 
yn Eacine o'r blaen. Yn mhlith y cyf alaf wyr gellir 
enwi H. D. Williams, perchenog y gwesty newydd, 
yn y ddinas ; Anrh. E. P. Howell, T. Isaac Thomas, 
John E. Thomas, T. Evans, EvanW. Owens, Owen 
W. Owens, T. J. Evans (blaenor gyda'r A.), John 
J. Evans, Sr., L. J. Eoberts, (blaenor gyda'r T. C), 
Owen Williams, John T. Williams. Y prif gelfydd- 
ydwyr — Thos. D. Howell, D. Eovdands, E. E. Evans, 
Eees E. Davies, W. L. Williams, Hugh Edwards, 
Thos. LI. Williams, O. LI. Owens a Eobert Eow- 
lands, &c. Y mae gan y Cymry ddwy eglwys yn y 
dref — un y T. C, dan fngeiliaeth y Parch. Joseph 
Eoberts, a'r un Annibynol dan ofal y Parch. J. P. 
Williams. Wrth gwrs, y mae yno lenorion, a Syll- 
og fel brenin arnynt. Bobl anwyl ! nid oesdiwecld 
ar enwogion Eacine. Dyna Dr. Thos. E. Williams 
yn enwog fel meddyg Cymreig, a'r ddau Eowlands 
yn gyfreithwyr i ostegu cwerylon, ac i drefnu etif- 
eddiaethau, &c. Wele g}Tiyrch athrylith un o 
feirdd Eacine ar un o arferion drwg y ddinas : 

• 4 Y toboofgiaid yn't debygol — o ddwyn 
Aflwyddiant crefyddol; 
Anweddaidd, ffieiddwaith ffoL 
Ehy ddifoes bron i ddiafol.'" 



254 LLWYBRAU BYWYD. 

Aethym i dreulio Sabboth a rhai dyddiau yn 
Chicago. Cefais ddwy bregeth dda ac anogaethol 
gan y Parch. D. Harries, D. D. — y boreu oddiwrth 
Math. 5 : 13 — 16, " Chwi yw halen y ddaear," ac yn 
yr hwyr oddiwrth 1 Petr, 2:5, " A chwithau megys 
meini bywiol," Dywed Dr. Harries ei fod yn 
well o ran ei iechyd yn awr nag y mae wedi bod er 
ys Uawer o amser. Y mae ganddynt ysgol Sabbothol 
lewyrchus, dan olygiaeth yrhai canlynol: Arol- 
ygydd, D. Eichards ; Ysgrifenydd, R. Evans ; Prof- 
ydd, D. R. Williams, yr hwn yw goruchwyliwr y 
Drych ; Arholwr, y Parch. J. T. Evans. Sylwn 
fod Dr. Harries yn cymeryd dyddordeb yn yr ys- 
gol Sabbothol, trwy fyned o ddosbarth i ddosbarth 
i'w sirioli, a rhwng pobpeth ymddengys fod achos 
crefydd yn llewyrchus yn eu plith. Gobeithio y 
ca y gweinidog a'r eglwys ras igydweithio amlawer 
o flynyddan mewn cydfwynhad o fendithion yr 
efengyl. 

Chicago cymerwyd h ymaith yn nghyfeiriad 
y Gorllewin, am 11 P. M., yn un o balas-gerbydau 
y Chic. & Rock Island R. R., ac ar ol cysgu yn 
gysurus mewn cadair ogwyddedig, am tua chwe' 
awr, cefais fy hun yn croesi yr afon fawr Missis- 
sippi, rhwng Rock Island a Davenport, ac yna dis- 
gynais yn Columbus Junction, ar ol myned tua 240 
o filldiroedd. Y cyntaf a adnabyddais yno oedd y 
Parch. J. E. Jones, gweinidog yr A. yn Long Creek ; 
ac ar ol tipyn o'i gymdeithas ef a'i deulu, aethym 
rhag blaen trwy Columbus City, gan alw yn ei ther- 



chwe' blynedd yn oruchwyliwe. 255 

fyn eithaf yn nhy Mr. John Owens. Dymunai Mrs. 
Owens, sef merch hynaf y cliweddar Barch. Mr. 
Williams o Bradford, arnaf ei chofio at ei pherthyn- 
asau yn Scranton, sef, Mrs. Thomas ei chwaer, a 
theulu yr Anrh. D. M. Jones. Aethym rhagof trwy 
y mwd gan alw ar yr hollo Gyrary ar y ffordd, nes 
cyraedd ty goruchwyliwr y Drych, sef y brawd W. 
V. Davies, yr hwn yn ewyllysgar a aeth a mi i weled 
amryw o Gymry yn yr ardal, ac yn eu plith y Parch. 
T. H. Jones, yr hwn sydd yn weinidog llwyddianus 
a boddhaol ar eglwys Salem (T. C), ar yr ochr 
ddeheuol i Long Creek. Y mae yr eglwys hon wedi 
gwneyd yr hyn y dylai pob eglwys ymestyn ato, 
sef adeiladu ty hardd a chyfleus at wasanaeth ei 
gweinidog. Dranoeth, croesais yr afon i diriogaeth 
yr esgob Richard Hughes, yr hwn a'm derbyniodd 
i'w dy yn siriol ; ac er fod Mrs. Hughes yn glaf 5 
daeth gyda fi yn ewyllysgar i weled Cymry yr ardal ; 
ac wrth gwrs, aeth a fi i weled eu capel newydd 
hardd, yr hwn a godwyd ar ol i mi fod yn Long 
Creek o'r blaen. Gadawsom ein gilydd yn ngorsaf 
y Chic. & Rock Island yn Clifton. Y diweddaf yr 
ymwelasom ag ef yno oedd Mr. Edward J. Davies, 
yr hwn sydd wedi ymneillduo oddiwrth lafuriaeth 
amaethyddol er pan welais ef o'r blaen. 

Cymerwyd fi ymaith gyda'r gerbydres am Iowa 
City ; a'r Cymro cyntaf a welais yno oedd Mr. D. 
A. Jones, goruchwyliwr y Drych yn y dref, yr hwn 
sydd yn fasnachwr mewn offerynau amaethyddol, 
<fec. Hefyd, cefais dipyn o gymdeithas Wm. Ed- 



256 LLWYBRAU BYWYD. 

wards, yr liwn sydd wedi gwerthu ei fferm yn y 
wlad a dyfod i'r dref i orpliwys gweddill ei oes. 
Y mae amryw Gymry eraill yn ddinasyddion parch- 
us yn y dref, megys Mr. Griffith, store keeper, a 
Daniel Davies, goruchwyliwr y Gas Co. I Old 
Man's Creek yr aethym nesaf. Ar ol teithio un 
diwrnod, cyraeddais erbyn nos i dy Hugh E. Ed- 
wards, mab-yn-nghyfraith y Parch. Griffith Roberts, 
Bine Earth Co., Minn. ; a bnan y deallais fod imi 
roesaw i aros dros nos. Treuliais y Sabboth gyda 
Daniel John a'i briod yn eu ty newydd. Boreu 
Sul aethym i'r ysgol Sabbothol, a'r cyntaf a'm 
croesawodd wedi myned i mewn oedd y Parch. D. 
E. Evans, y gweinidog. Am haner awr wedi ped- 
war, pregethodd oddiwrth Joshua 3: 15, 16, sef am 
yr arch yn sefyll yn yr Iorddonen, a'r bobl yn 
myned trwodd a'r dir sych, &c. — pregeth dda ac 
o nodwedd athronyddol, yr hon a gydweddai yn o 
dda ag aelod o Gymdeithas Athronyddol Brydeinig, 
&c. Yn yr hwyr traddododd bregeth Seisnig 
oddiwrth Math. 6 : 10 — " Gwneler dy ewyllys." 
Gallwn feddwl fod Mr. Evans a'r eglwys yn bodd- 
loni eu gilydd yn lied dda ; ond rhyfedd mor gyf- 
newidiol yw y byd, ac mor symudol a chyfnewidiol 
yw plant dynion, onide ! Pum' mlynedd yn ol, 
pan y bum yn yr ardal o'r blaen, yr oedd y Parch. 
O. Morfab Jenkins yn esgob yr eglwys, a'i briod 
Claudia yn iach a siriol wrth ei ystlys, a tliri o 
blant bychain yn chwareu o'u cwmpas ; ond ha! 
tua thair blynedd yn ol, daeth yn ystorm ar y 



chwe' blynedd yn oruchwyliwb. 257 

teuhi bychan dedwydd ; torwyd y fain dyner a sir- 
iol i lawr gan frenin braw, a chuddiwyd ei gwedd 
yn y pridd yn ymyl y capel, a'i lien gartref cysegr- 
edig yn myd y Gorllewin ; tra yr aeth y gweddw 
a'r amddifaid yn eu liol i Hen Wlad y Bryniau, 
oddigerth un blodeuyn, a'r mwyaf amddifad o'r 
teulu, yr hwn sydd yn cael ei fagu a'i feitlirin yn 
ofalus gan Mrs. John E. Eoberts, fel pe bae Bhag- 
luniaeth wedi bwriadu iddo aros yn yr ardal i 
warchod bedd yr hon a gladdwyd raewn gwlacl es- 
tronol, yn mhell oddiwrtb. fro ei genedigaetb ar 
Ian y Teifi swynol. Ie, hi a abertbodd boll swyn- 
ion bro ei henafiaid ar allor gysegredig ffyddlon- 
deb mercb i ganlyn ei gwrtbrycli yn mhell i wlad 
machludiad haul, ac i orphwys o olwg rhwymed- 
igaethau y byd ! Ac erbyn heddy w, wele y Parch. 
D. E. Eyans (Trelech) a'i deulu Uawen wedi dyfocl 
i lanw lie teulu y blynyddoedd o'r blaen. A thyna 
y Parch. Evan Eoberts, y mae yntan wedi myned 
i ffordd yr boll ddaear, a chofgolofn hardd wrth 
ben ei fedd ; felly ei le nid edwyn ddim o bono ef 
mwy. Y mae amryw eraill wedi meirw yn y gym- 
ydogaeth yn y pum' mlynedd cliweddaf. 

Bum yn aros noson yn nhy Mr. Hugh Tudor, ac 
hefyd gyda Mr. John E. Eoberts a'i briod. Tipyn 
o hyfrydwch yw cael awr o gymdeithas hen bobl 
dduwiol o'u bath hwy; yna gelwais yn nhy y 
Parch. D. E. Eyans, ac y mae ef a Mrs. Evans a'r 
plant yn teimlo yn ddedwydd yn eu cartref new- 
ydd, ac yn hoffi y lie yn well na Plymouth. Mae 



258 LLWYBRAU BYWYD. 

yn parhau i efrydu athroniaeth, gwyddoniaeth, 
physigwriaeth, &c, yn ogystal a duwinyddiaeth ;- 
ac heblaw ei fod yn ysgrifenu i rai o brif gyhoedd- 
iadau yr iaith Seisnig yn ami ar bynciau gwydd- 
oniaeth a chrefydd, addawa roddi peth o ffrwyth 
ei lafur yn fnan i ddarllenwyr y Drych yn yr iaith 
Gymraeg. Cefais y pleser o fwynhau cymdeithas 
yr hen Gristion W. Morris, a'i briod ewyllysgar, a 
mynai ddyfod a'i gerbyd a'i geffylau gyda fi o 
gwmpas yr ardal, a'm dychwelyd yn ol i Iowa City, 
lie ni welir un saloon i werthu y diodydd meddwol, 
ac nid oes yno un heddgeidwad i'w weled ar yr he- 
olydd. Gwaharddiaeth yn fethiant, ai e ? 



LLITH XXIII. 

YN MHLITH CYMRY IOWA — CYNYDD WILLIAMSBURG 

ARDALOEDD Y GL0FEYDD. 

Cefnais ar Iowa City gyda'r Chicago & Rock 
Island R. R., am Oxford, ac oddiyno aethym i wel- 
ed Cymry Welsh Prairie, gan gyraedd erbyn nos 
i dreulio rhai oriau difyr o ffraethineb yr hen ber- 
erin O. W. Edwards. Dranoeth, aethym rhag 
blaen am Williamsburg, a chefais dderbyniad 
croesawus gan y Parch. Thomas E. Hughes a'i 
briod ; ac yn yr hwyr cefais y fraint o gael cyfar- 
fod dirwestol, yr hwn a gynaliwyd dan nawdd y 
Temlwyr Da, yr hwn oedd gyfarfod amrywiog o 
ganu, adrodd ac areithio. Cawsom dair araeth 
Seisnig gan y tri gweinidog, sef y Parchn. Thomas 



chwe' rlynedd yn oruchwymwr. 259 

E. Hughes (T. C.), Henry Davies (A.); a William 
R. Steward, gweinidog y Presbyteriaid yn y dref. 
Y Sul, drachefn, clywais y Parch. Thos. E. Hughes 
yn y bore yn pregethu yn ei gapel ei hun, oddi- 
wrth 1 Tim. 3 : 15 — ar dy Dduw, ac eglwys Dduw, 
yr hon yw colofn a sylfaen y gwirionedd ; ond prif 
bwnc y bregeth oedd yr eglwys mewn perthynas a 
Duw, a thriniai ei bwnc yn wir dda. Yn nghapel 
yr Annibynwyr, yn yr hwyr, pregethai yn He y 
Parch. Henry Davies", oddiwrth Job 23 : 3, 7 : " O 
na wyddwn pale y cawn i ef " — pregeth o ansawdd 
feirniadol, ac o naws ysbrydol, eto yn ol natur ei 
destyn. Gallwn feddwl fod yr eglwysi a'r gwein- 
idogion ar delerau brawdol a chyfeillgar a'u gil- 
ydd, fel ag y dylent fod. 

Dydd Llun, aethym, yn nghwmni y Parch. Thos. 
E. Hughes, i weled rhai Cymry, gan fyned mor 
bell a thy Mr. Edward Blythin, yr hwn sydd new- 
ydd gael adferiad i'w olwg, ar ol 35 mlynedd o 
ddallineb. Yn sicr, nid heb achos yr oedd ei law- 
enydd yn fawr wrth adrodd fel y mae yn medru 
darllen y Beibl a'r Drych. Yna dychwelasom i'r 
dref ; ac nid allan o le yw dweyd fod Williamsburg 
wedi cynyddu cryn dipyn er pan y bum yno dair 
blynedd yn ol, gan fod cangen o'r Chic, Mil. & St. 
Paul R. R. yn myned trwy eu tref. Mae y ffynon 
feddyginiaethol a ddarganfyddwyd ar dir 0. R. 
Jones, yn debyg o wneyd lies i'r dref ; ac hefyd, y 
maent wedi darganfod glo o ansawdd rhagorol yn 
agos. Fel hyn, gellir tybied fod dyfodol llwydd- 



260 LLWYBRAU BYWYD. 

ianus yn aros Williamsburg, yn enwedig os Uwydd- 
ir, yn ol yr amcan, i symud y county seat o Maren- 
go yno. Er fod Iowa yn Dalaeth Waharddol, y 
mae pobl oreu Williamsburg yn cael gofid gan 
gefnogwyr ac yfwyr y diodydd meddwol, meddent 
hwy ; ac uu o'r pethau a'm synai fwyaf oedd na 
chwrddais ond ag un yn proffesu ei fod dros y blaid 
Waharddol Genedlaethol, a'r un hwnw yw Thomas 
A. Jones, goruchwyliwr y Drych. Ai tybed fod 
dinasyddion Williamsburg yn myned i ddywedyd 
good bye wrth y diwygiad mawr hwn, ac ymfodd- 
loni ar agwedd anf oddhaol yr amser a aeth heibio ? 
Aethym i dreulio diwrnod yn nghymdeithas tri 
o deuluoedd o Hyde Park, Pa., a'r cylchoedd. Un 
o honynt oedd yr hen gyfaill Thos. J. Williams, y 
canwr, a'i deulu, y rhai sydd yn cofio yn gynes at 
ugeiniau o'u hen gyfeillion yn Hyde Park a'r 
cylchoedd. Y mae ef a Mrs. Williams, a Tommie, 
yn edrych yn right ddedwydd mewn ty newydd a 
chysurus ar eu fferm eu hunain. Henry Jones a'i 
deulu, gynt o Olyphant, maent hwythau mewn am- 
gylchiadau cysurus yn eu cartref gwledig. Teim- 
lent hwy a minau yn ddrwg fod fy nhrefniant 
blaenorol yn fy lluddias i aros yn eu cymdeithas. 
Cefais dipyn o ymgom gyda Mr. Joseph Freeman 
a'i briod, gynt o Bellevue, Pa., y rhai oeddynt 
newydd ddychwelyd, wedi bod yno yn gweled eu 
perthynasau a'u hen gyfeillion. Drwg oedd genyf 
glywed am farwolaeth amryw o'm cydnabod yno a 
Hyde Park er pan adawais gartref tua chwe' mis 
yn ol. 



chwe' blynedd yn oruchwyliwk. 261 

Wedi aros clros nos yn nghartref T. J. Williams, 
cymerais y tren i South Amana. Teithiwn ar y 
gangen o'r Chic, Mil. <fc St. Paul R. R. sydd yn 
cael ei gwneycl i Kansas City, ac wedi liyny dros 
brif linell y Chicago & Rock Island, hyd Cam- 
forth, yna gyda changen o'r Chicago & N. W. hyd 
What Cheer, lie y niae aniryw o Gymry, a rhai o 
honynt yn enwog fel dinasyddion, arolygwyr, llen- 
orion a beirdd. Yn mhlith y bosses y mae dau 
Gymro, sef Robert Hughes yn oruchwyliwr dros 
y gweithiau glo, a William Davies yn is-oruchwyl- 
iwr. Yn mhlith y beirdd a'r Uenorion, y mae Mor- 
gan A. Davies (Athrywya), Jenkin D. Rees {Gwyn- 
las), a David Jones (Deioi Gwenog). Mae Cymraes 
o'r enw Mrs. J. Thomas yn cadw ty byrddio yn 
ymyl gorsaf y C. & R. R. R., yn nghanol y dref. 

Ond dyma fi eto wedi cyraedd Muchachinock, 
a'r Cymro cyntaf a gyfarfyddais yma oeddy Parch. 
D. R. Lewis (Devji Mynwy). Achwynai o her- 
wydd gwaeledd iechyd, ond ar ol myned a mi o'r 
store i'r ty, a chael tipyn o giniaw, cefais ef yn 
Uawer mwy siriol, ac adroddai i mi amryw o'i 
weithiau barddonol, megys, " O cladder fi yn yr 
haf," " Wele fi yn driugain oed," u Penillion coff- 
adwriaethol i'r diweddar Barch. J. M. Jones," 
a Can gwraig y meddwyn," a'r "Rhagrithiwr." 
Treuliais noson yn nghymdeithas M. G. Thomas 
(Camarch), yr hwn sydd yn fachgen noble ; a dran- 
oeth aethym i Excelsior, lie y cefais lawer o Gymry 
yn roesawus a siriol. Treuliais y Sabboth yn eu 



262 LLWYBRAU BYWYD. 

plith, a chlywais y Parch. Lloyd Williams yn pre- 
gethu y bore yn nghapel y T. C, ac yn yr hwyr yn 
7 ty y s g°l i r eglwys undebol, fel y gelwir hi. 
Trueni fod y Cymry yn y lie wedi methu byw yn 
heddychol yn*yr un eglwys. Oddi yma aethym i 
Oskaloosa, lie nad oes yn awr ond ychydig o Gym- 
ry, yn mhlith y rhai y mae Llewelyn Lodwick, y 
te fasnachwr llwyddianus, ac Edwin Parry, ysgrif- 
enydd rhanbarthol y K. of L., yr hon swydd y 
mae wedi lanw yn. anrhydeddns er's dros dair 
blynedd, ac hefyd efe sydd yn orach wyliwr gwaith 
nwy y dref. Un arall o Gymry anrhydeddus y 
dref yw Dr. Bevan, ac wrth gwrs, y mae Joseph 
Jones, y wagon ?naker, yn Uanw ei le yn en plith. 
Yn ganlynol ymwelais a Beacon a Givin, ac yr wyf 
yn awr yn ysgrifenu yn Kirkville. 



LLITH XXIV. 

YN KIRKVILLE, CLEVELAND, LUCAS, DES MOINES, ANGUS, 
COLFAX, COUNCIL BLUFFS, BED OAK, AC. 

Bum ar ymweliad lied gyffredinol a Chymry 
Kirkville, a chefais hwy yn bobl garedig. Tybiwn 
fod yno ddan neu dri chant, oil yn gweithio yn, 
neu mewn cysylltiad a'r gwaith glo, oddigerth D. 
D. Davies, yr hwn sydd yn cadw store. Cymro 
o'r enw Kichard Eosser yw yr arolygwr gweith- 
faol. Un eglwys undebol Gymreig sydd yn y lie, 
a gallwn feddwl eu bod yn gallu cydfyw yn hedd- 
ychol a llwyddianus. Oddiyno aethym i Cleve- 



OHWE 5 BLYNEDD YN ORUCHWYLIWR. 263 

land a Lucas, a chefais y Cymry yno yn debyg i 
Gymry lleoedd eraill ; ond y tri Chymro a gefais 
yn fwyaf croesawus a chymwynasgar i mi oeddynt 
Geo. Williams, agent y Drych, Mr. Owen C. Eob- 
erts (Pererin) a Mr. Ellis Nichols, heddgeidwad 
Cleveland, yr liwn ddaeth gyda mi yn ewyllysgar i 
weled Cymry y dref. Tn Des Moines a'r cylch- 
oedd, ac yn Sevastopol, y mae amryw deuluoedd 
Cymreig, y Parch. R. "W. Hughes, Polk City, yn 
pregethu iddynt yn achlysurol. Cefais Gymry 
Angus mewn teimladau digalon, am fod bron yr 
holl weithiau glo yn segur, a mwy na haner y tai 
wedi eu gwaghau, dros amser o leiaf. Maent yn 
gobeithio y daw yn well yno tua diwedd yr haf. 
Mae o 10 i 15 o deuluoedd Cymreig yn Colfax, yn 
byw yn lied baganaidd, hyny yw o ran moddion 
crefyddol ; ond yr oedd y rhan fwyaf o honynt yn 
perthyn i'r gwahanol enwadau crefyddol cyn dyfod 
i'r lie. Dymunent arnaf ddweyd, os byddai i ryw 
weinidog parchus alw gyda hwy wrth basio, y 
byddai yn dda ganddynt gael pregeth neu ddwy. 
Dau neu dri o weithfeydd glo sydd yno, yn gor- 
wedd rhyw bedair milldir allan o Colfax, a thren 
perthynol i'r Chic. & R. I., yn myned yno dair neu 
bedair gwaith y dydd. Bum yn gweled a phrofi 
dwfr mwnawl elwir y Colfax Springs, yr hwn sydd 
yn rhinweddol a meddyginiaethol. Y mae yno 
haf-dy eang a chyfleus i fyrddio pobl yn yr haf, ac 
y mae golygfeydd eang a swynol o amgylch ; a 
gwelir cerbydresi y Chic. & R. I. yn pasio ar hyd 



264 LLWYBEAU BYWYD. 

glan yr afon islaw, lawer gwaith yn y dyclcl. Heb- 
law fod canoedd yn dyfod yno bob haf i geisio 
iechyd ac adloniant, y maent yn anfon y dwfr 
gyda'r rheilffyrdd i wahanol barthau o'r wlad, haf 
a gauaf. 

Cipiwyd fi gan gerbydres y Chic. & R. I. i Coun- 
cil Bluffs ac Omaha, He yr ymwelais ag amryw o'r 
Cymry; yna aethym i ardal Red Oak i ganol 
Cymry siriol a Uwyddianus, er fod yno rai cyfnew- 
idiadau wedi cymeryd lie er pan y bum yno dair 
blynedd yn ol, yn gymdeithasol a theuluol. Y mae 
eglwys y T. C. wedi colli Jones, ei hen weinidog, 
a'r Parch. Thomas Miles wedi cymeryd ei le ; ond 
y mae yntau yn bygwth eu gadael, a myned i Neb- 
raska i amaethu. Cefais y fraint o glywed Mr. 
Miles yn pregethu, a gallwn feddwl ei fod yn 
bregethwr rhy dda i fyned o'r pwlpud at gyrn yr 
aradr, oddiwrth addysgu bodau moesol i fwydo 
anifeiliaid. Y mae amgylchiadau felly yn peri i 
ni ofyn pa un ai yn mlaen ynte yn ol y mae y byd 
yn myned? Y mae eglwys yr Annibynwyr wedi 
colli ei gweinidog, ac y maent yn ceisio gan y 
Parch. J. E. Jones, Long Creek, ddyfod i'w bug- 
eilio. Bum yn gweled y Parchn. Samuel Jones, 
Richard Jones, a T. D. Thomas, ar eu tyddynod, 
a gallwn feddwl eu bod yn llwyddo yn y byd hwn. 
Y mae llawer wedi eu colli o'r sefydliad mewn 
gwahanol ffyrdd yn ddiweddar, trwy ymfudiaeth a 
marwolaeth. Teimlir yn hiraethus ar ol John J. 
Roberts gan eglwys y T. C. 



chwe' blynedd yn oruchwyliwk. 265 

Ha ! yn y llwybrau fel y bu, 

Nid oedd i\v weled mwy ; 
Ei siriol wedd a'i dyner lais, 

Ni cheid eu swynion hwy ; 
A'i le oedd wag — pa le yr aeth? 

Y teulu oedd tan glwy' ; 
Yr ateb yw, Mae yn y wlad 

Lie na bydd marw mwy. 

Iowa cyfeiriais fy wyneb ar Gymry Plymouth 
a Dawn, Missouri. Cefais fy hen gyfaill, Benj. T. 
John, goruchwyliwr y Drych, yn y lie cyntaf, a'i 
deulu ac eraill, fel arfer ; ac yr oedd T. Griffith, y 
goruchwyliwr yn Dawn, yn siriol a chroesawus, fel 
arfer. Cefais dipyn o gyrndeithas y Parch. H. X. 
Hughes, gweinidog y T. C, ac hefyd y Parch. Grif- 
fith Roberts (A.). Y mae amaethwyr Cymreig 
Dawn yn weithgar a llwyddianus, heb fod yn ol i 
ardaloedd eraill mewn gweled gwerth offerynau 
celfyddydol er eu cynor£hwyo i wneyd eu gwaith. 
Er engraifft, sylwais fod melin wynt Mr. Hugh 
Tudor yn pympio digon o ddwfr at holl ddybenion 
y fferm, ac yn malu gwenith, corn, &c. Malodd 
yn nghorff y ddwy flynedd ddiweddaf 4,000 o fws- 
ieli, heblaw llifio digon o goed tanwydd. Yn yr 
etholiad yno, y dydd o'r blaen, cafodd T. Griffith 
fwyafrif am y swydd o gasglydd y trethi, ac ethol- 
wyd un o'r brodyr James yn ymddiriedolwr. 
Treuliais ddiwrnod yn Brookfield, tref wledig 
rhyw ddeunaw milltir i'r gorllewin o New Cambria, 
ar yr H. & St. Joe R. R. ; ond tri neu bedwar o 
deuluoedd Cymreig sydd yn aros yno. 
18 



266 LLWYBRAU BYWYD. 

LLITH XXV. 

YN NEW CAMBRIA A BEVIER, MO.— HELYNTION Y CYMRY 
YN WLADOL AC EGLWYSIG. 

Ymwelais a New Cambria, Mo., yn nesaf, ac ar 
ol gweled y brawd Steven T. Jones, aetliym trwy 
y diffaethwch heibio i Morgan D. Jones, yr hw T n 
fu mor garedig a myned a fi yn mhellach fyth 
rhwng y llwyni, nes y cefais y fraint o weled car- 
tref David Jones, yn mhell y tu ol i'r anialwch. 
Cwrddais ag ef fel Indiad ar gefn ei geffyl, ac yn 
rhy brysur i siarad gair a mi, ond cyfeiriai fi at y 
bwthyn, gan awgrymu arnaf fyned yno i gael golwg 
ar yr hen wreigan, ac felly y bu. Yn nesaf aetliym 
at weithdy Mr. John Morris, lie y cefais bawb yn 
siriol a chroesawus, yr hyn a barodd i mi ollwng 
dros gof, dros amser, ddiystyrwch yr Indiad Cym- 
reig ; ond nid wyf am Vr Cymry feddwl wrth yr 
awgrym hwn na wna Indiaid haner gwareiddiedig 
America sefyll ar eu Uwybr i ddweyd y ffordd wrth 
deithiwr anghyfarwydd, os gofynir iddynt. Yn 
fuan cyraeddais at yr hen gyfaill, Thomas Rees a'i 
deulu croesawus, ac eraill allaswn enwi ; ac erbyn 
nos cyraeddais hyd at y Parch. Edward Thomas 
a'i deulu siriol. Cefais hwynt yn ymddangos yn 
gysurus, mewn ty newydd a adeiladwyd iddynt 
gan yr eglwys ; ond gwelwn yno f wlch yn y cylch 
teuluol, er pan y gwelais hwy o'r blaen, gan i law 
angeu gymeryd ymaith un perl o'r goron deulu- 
aidd, er ei osod mewn coron fwy ogoneddus yn y 



chwe' blynedd yn oruchwyliwk. 267 

nefoedd, er yr ymddangosent fel yn medru credu 
fod pob peth yn y ffordd oren. Er tristwch Cymry 
Brush Creek, y mae amryw deuluoedd eraill wedi 
eu rhwygo er pan fum yno o'r blaen, ac yn neill- 
duol dyna deulu bychan Rees Davies. O'r ped- 
war siriol oedd yno dair blynedd yn ol, dyna ddau 
yn y bedd, sef Mrs. Davies a'i brawd-yn-nghyf- 
raith. Rhyfedd fel y mae ycliydig flynyddau yn 
newid wyneb cymdeithas, onide ? 

Treuliais Sabboth yn Brush Creek — yn yr ysgol 
Sabbothol yn y bore, yn y bregeth am ddau, ac yn 
y cyfarfod dirwestol yn yr hwyr. Pregethodd Mr. 
Thomas yn dda yn y prydnawn, ac nid oes achos 
ei ganmol fel areithiwr dirwestol yn yr hwyr, gan 
ei fod ef a'i briod mor ffyddlon ag erioed dros 
ddirwest, yn bersonol a chymdeithasol, yn ogystal 
a Gwaharddiaeth Dalaethol a chenedlaethol, er 
pob gwrthwynebiad. Dydd Llun, daethant fel 
teulu gyda mi i Gladstone ; ac wrth gwrs, yr oedd 
yn rhaid cael cyfarfod dirwestol nos Lun, pan y 
cafwyd capelaid o Gymry ac Americaniaid. Yr 
oedd yn rhaid i Mr. Thomas siarad yn Saesoneg, 
a rhywun arall dipyn yn Gymraeg o du y blaid 
WaharddoL Y mae pethau dipyn yn fywiog yn 
Gladstone, am fod cangen o'r Santa Fe R..R. yn 
myned drwy yr ardal. Cyraeddais erbyn nos 
Fawrth i gysgod cronglwyd Evan W. Roberts, a 
bore dydd Mercher cefais ymgom a'r Parch. G. 
Griffiths, a thipyn o ddadl dwym ar y pwnc Gwa- 
harddol, ond meddai wrth ymadael, " Bydded i 



268 LLWYBRAU BYWYD. 

bawb o lionom wneyd ei oreu yn ei ffordd ei hun 
yn erbyn y fesnach feddwol." Yna cefais ymgom 
gyda'r Parch. D. James, gweinidog y Bedyddwyr 
yn New Cambria a Bevier, yr hwn, er ei fod yn 
iach a siriol y dydd hwnw, sydd erbyn hyn yn dy- 
oddef gan ergyd o'r parlys, fel yr ofnir am ei ad- 
feriad. Yn nesaf ymwelais a Chymry South Cam- 
bria, a chefais amser difyrus wrth glywed Mr. W* 

D. Williams a Howells, diacon y Presbyteriaid, yn 
dadleu egwyddorion crefydd yn ol yr hen ffasiwn, 

Yn Bevier cefais fod masnach y glo yn araf, a'r 
pris am weithio yn isel, fel y mae y bobl yn lied 
ddigalon. Mwynheais Sabboth yn eu plith — y 
bore yn nghapel y Presbyteriaid, yn gwrandaw 

E. L. Jones (Mawddwy Meirion) yn pregethu, a 
hyny yn lied dda, er mai y Parch. Richard Pugh,. 
Brookfield, sydd yn gofalu am yr eglwys ddau 
Sabboth y mis, a'r ddau Sabboth arall yn South 
New Cambria. Nid ydwyf wedi ei glywed ef yn 
pregethu, ond y mae y bobl yn siarad yn addawol 
am ei ddyfodol. Y mae eglwys yr A. heb yr un 
gweinidog er ymadawiad y Parch. J. Velindre 
Jones, am yr hwn y siarada llawer yn hiraethus* 
A dyna y Bedyddwyr, buont hwythau heb yr un 
gweinidog sefydlog ar ol ymadawiad Cefni, nes y 
daeth y Parch. D, James i'w gwasanaethu bob yn 
ail a New Cambria. Am y Parch. Sam. Cheshire 
Pierce, yn mhlith yr Americaniaid y mae ef yn 
llafurio. 



chwe' blynedd yn okuchwyliwr. 269 

LLITH XXVI. 

O BEVIER, MO., I MACON CITY, HUNTSVILLE, KANSAS CITY, 
WYANDOTTE, TOPEKA. 

Aethym o Bevier i Macon City, Missouri, ac 
oddiyno i Huntsville, tref wledig ac ychydig o 
weithiau glo o gwmpas, yn y rhai y mae amryw 
Gymry yn gweithio, y rhai a achwynent oherwydd 
arafwch y glofeydd. Y mae gan y T. C. gapel 
ac eglwys fechan yn y lie ; ac yr oedd y Parcli. 
Richard Hughes yno ar y pryd ar ran y Gymdeith- 
as Genadol, gan mai efe yw esgob cenadol cylch 
Cymanfa y Gorllewin. Yr oedd yn llawen genyf 
ei gwrdd fel hyn yn annysgwyliadwy, a'i glywed 
yn pregethu a chael tipyn o'i gymdeithas, &c. 
Yn nesaf aethym i Kansas City, Mo., sef un o ddin- 
asoedd mwyaf cynyddol y Gorllewin. Haner can- 
rif yn ol nid oedd ond dau dy, ac un Ffrancwr yn 
masnachu tipyn a'r Indiaid yn yfangre, ond erbyn 
heddyw cynwysa y ddinas tua 160,000 o drigolion, 
ac y mae yn parhau i gyflym gynyddu, am ei bod 
yn ganolbwynt manteisiol i'r Talaethau cylchynol, 
a llawer o ffyrdd haiarn yn rhedeg iddi, ac eraill i 
ddyfod. Y mae cangen o'r Chic, Mil. & St. Paul 
ar waith, ac i fod yn barod i Kansas City yr Hyd- 
ref nesaf ; ac y mae Uaw-weithyddiaeth megys yn 
dechreu gwreiddio yno. Y mae yno amryw pack- 
ing houses mawrion eisioes allant gystadlu a rhai 
mwyaf Chicago. 

Saif Kansas City ar Ian orllewinol yr afon Mis- 



270 LLWYBKAU BYWYD. 

souri, ac yn Nhalaeth Missouri, ond mae ar y ter- 
fyn, a rhan o honi yn Kansas, Gwlad fryniog yw 
sylfaen y ddinas, ac o dan y pridd arwynebol y 
mae haenau hawdd eu cloddio o graig galch. Syl- 
wn fod y fasnach feddwol yn ei rhwysg dieflig yn 
Kansas City. Daethym o hyd i ganolbwynt Oymry 
y ddinas (yn ymyl y Post Office) yn yr hwn le y 
mae swyddfa De W. P. Hughes, a swyddfa tanwydd 
Wm, Rees, o Bevier ; ac hefyd lie addoliad yr eg- 
lwys Bresbyteraidd Gymreig a ffurfiwyd yn ddi- 
weddar, a man cyfarfod " Oymdeitlias American- 
aidd Gymreig Kansas City." Felly gwelir fod y 
ty yn un o'r tai rhyfeddaf yn y dref, oblegid y 
ffeithiau a nodwyd, ac oblegid rhesymau nad wyf 
am ei henwi yma. Sabboth, Ebrill 17eg, aethym 
yno erbyn tri o'r gloch i'r ysgol Sabbothol, ond 
oblegid gwlybaniaeth ni ddaeth yn nghyd ond tua 
dwsin o'r ffyddloniaid. Arolygid yr ysgol gan O. 
J. Owens (Owen Trosgol), yr hwn sydd hefyd yn 
oruchwyliwr gweithgar i'r Drych yn y ddinas, ac 
yn swyddog pwysig yn un o'r prif fasnachdai. 
Yn yr hwyr aethym yno i'r cyfarfod gweddi, ond 
bach oedd y cynulliad yn hwn eto, oblegid y gwlaw. 
Ar y diwedd penderfynwyd gwneyd casgliad gwir- 
foddol er cynorthwyo eu gweinidog a'u bugail ar- 
faethedig i symud ei deulu o Long Creek, Iowa, 
i'w plith, mor fuan ag y byddo yn bosibl ; a than- 
ysgrifiwyd $30 yn y fan. Bwriada y Parch. Thom- 
as H. Jones symud o hyn i ddiwedd Mai. Nid yw 
y Cymry yn Uuosog iawn yn y dref hyd yma, ond 



chwe' blynedd yn oruohwyliwr. 271 

tebyg fod llawer o Gymry yn anadnabydctus ; bydd 
Mr. Jones yn myned allan i chwilio a'u casglu at 
eu gilydd. Y niae yno amryw Gymry parclius yn 
fasnachwyr Uwyddianus, megys Henry, Harris & 
Evans, Merchant Tailors, 13 E. Missouri Ave., yn 
cadw tua 50 o weithwyr, ac hefyd yn Uywydd y 
Gymdeithas Gymreig Americanaidd ; John Lloyd, 
congl 12th & Liberty Sts., W. Hughes & Son, 107 
Main St. ; Henry Eichards, 1501 Main St. ; W. C. 
Jones, 610 Delaware St. ; John Rowlands yn cadw 
ty byrddio mawr yn 1901 McGee St., He mae tua 
dwsin o Gymry yn lletya, ac yn eu plith E. H. 
Owens (Monafab) a John Eoberts (loan Glan Tewi) 
yr hwn a ddymunai arnaf ei gofio at Dr. Eoberts, 
Utica, fel un o'i ddysgyblion gynt yn Nghaergybi, 
Mon. M fum ddigon hir yn Kansas City i wneyd 
fawr o nodiadau teg am y dref na'i thrigolion. 

Bum hefyd yn gweled rhai o Gymry Wyandotte; 
Kas., i'r gorllewin o Kansas City ; hefyd yn Eose- 
dale, yr hwn le sydd yn fwy marwaidd nag y 
mae wedi bod, o herwydd ataliad y felin haiarn 
tua phedair blynedd yn ol. Gwaith i wneyd pont- 
ydd haiarn newyddion yw prif fywyd y He yn awr, 
He y mae amryw Gymry yn gweithio. Aethym yn 
nesaf i Topeka, Capital Talaeth Kansas ; a'r Cym- 
ro cyntaf a gwrddais yno oedd Eobert E. Davies, 
goruchwyliwr y Drych, yr hwn a aeth a ni yn 
Uawen i weled amryw Gymry. Y mae Topeka yn 
dref hardd a swynol yr olwg. Ei phrif ganolbwynt 
masnachol a gweithfaol yw yr Atckison, Topeka & 



272 LLWYBKAU BYWYD. 

Santa Fe R. R., canys yn Topeka y mae canol- 
bwynt y cwmni mawr hwnw ; ond wrth gwrs ei 
gogoniant yw y State Capitol. 



LLITH XXVII. 

SEFYDLIADAU KANSAS. 

Topeka (Kansas) aethym i Carbondale, yn yr 
Tin Dalaeth, yr hwn le ydoedd yn dra gwahanol i 
Carbondale, Pa. Methais ddyfod o hyd i un Cym- 
ro yno a allasai ddarllen Cymraeg ; am hyny pen- 
derfynais gerdded i Scranton, yr hon dref oedd yn 
annhebyg iawn i Scranton, Pa., er mai y gweith- 
iau glo yw prif fywyd y lie. Nid oes yno chwaith 
ond ychydig o Gymry. Scranton aethym i Pe- 
terton ; tref f echan yn ymddibynu ar y gweithiau 
glo yw hon eto, rhy w dair milldir i'r dwyrain o Os- 
age City. Haen feehan tua phymtheg modfedd o 
drwch o lo marchnadol da geir yma, yn cyraedd 
dan ugeinian o filldiroedd o arwynebedd, sef o 
Carbondale hyd Arvonia. Dywed y mwnwyr fod 
y glofeydd yn myned yn dda yn Peterton ac Osage 
City, ond fod y pris yn isel iawn, meddent. 

Yn nesaf, ymwelais ag Osage City, lie y treuliais 
Sabboth. Yn y bore, aethym i gapel yr Annibyn- 
wyr, i glywed y Parch. J. Velindre Jones yn preg- 
ethu, oddiwrth loan 14 : 15— " O cherwch fi, ced. 
wch fy ngorchymynion" — pregeth dda, gymelliad- 
ol, ond i gynulleidfa feehan. Am 2 : 30 y pryd- 



CHWE* BLYNEDD YN ORUCHWYLIWR. 273 

nawn, aethyro. i'r ysgol Sabbothol at y T. C, ac 
hefyd i'r cyfarfod gweddi yn yr hwyr. Gwan 
iawn oeddent liwytliau mewn rhif, ac ni cliefais y 
fraint o weled a chlywed Mr. Thomas, eu gwein- 
idog, gan ei fod oddi cartref ar y pryd. Y mae 
amryw Gymry mewn masnach yn y dref, ac mewn 
parch a llwyddiant, megys J. D. Jones, yn y fas- 
nach sych-nwyddau, a T. J. Evans, y cerddor, yn 
cadw music and hook store eang ; efe hefyd yw 
chwareuwr yr organ ac arweinydd y canu yn eg- 
lwys y M- E., sef i'r gynulleidfa fwyaf yn y dref. 
A dyna John Williams, y gof, y mae yntau hefyd 
yn Uwyddo, ac yn bwriadn adeiladu foundry yn 
fuam T mae T. Howells yn cadw masnachdy 
llwyddianus iawn mewn bwydydd ; a'r Cymry a 
ddeuant i'r dref, gallant gael cartref cysurus a rhad 
yn restaurant D. P. Jones, yn agos i'r orsaf. Mae 
yn y dref feddyg anifeiliaid Cymreig — gwr newydd 
ddyfod o Gymrn, o'r enw William Thomas, ac y 
mae yn llwyddianus ytrei alwedigaeth. Cymro o'r 
enw D. J. Roberts y w golygydd yr Osage City Free 
Press. Lleinw ef le parchus yn y dref. Bum yn 
gweled hefyd J. S. Jones yn un o fasriachdai mwy- 
ai y dref ; y mae ef yn edrych gystal ei olwg ag 
oedd ddeunaw mlynedd yn ol, yn Scranton, Pa. 
Gwelais hefyd fod Mr. Griffith F. Jones wedi cy- 
chwyn swyddfa gyfreithiol. Ni chefais y fraint y 
tro hwn o fwynhau cymdeithas hen oruchwyliwr y 
Drych a'i briod, am eu bod wedi myned i'r Dwyr- 
ain ar bleserdaith. 



274 LLWYBRAU BYWYD. 

Yn nesaf, ymwelais a Chymry Panteg, Barclay, 
Reading, ac Arvonia. Cefais noson ddifyr yn 
nghwmni Nicholas Ddu, a bum yn treio ei argy- 
hoeddi i gredu y dylasent liwy weddio am ragor o 
wlaw yn Kansas. Cefais y pleser o dreulio Sab- 
both yn Arvonia. Yn y boreu, bum yn gwrando 
y Parch. J. Irlwyn Hughes yn pregethu oddiwrth 
Mat. 27 : 50—53, sef am farwolaeth ac adgyfodiad 
yr Arglwydd, &c, a chawsom ganddo bregeth dda, 
mewn ysbryd dymunol. Yn yr hwyr, aethym i 
gapel y brodyr Annibynol, i wrando y Parch. D. 
Todd Jones yn pregethu oddiwrth Act. 12 : 12, 
mewn perthynas i waredigaeth Pedr o'r carchar a'i 
rwymau mewn canlyniad i weddi yr eglwys — preg- 
eth dda. Nid yw yr achos crefyddol yn ymddang- 
os yn rhyw lewyrchus iawn yn Arvonia yn bresen- 
ol. Teimlwn fod pobl yr ardal yn tueddu i fod yn 
ddigalon ac of nus oblegid cyfyngder arianol, mewn 
canlyniad i'r sychder a'r methiant amaethyddol y 
ddwy flynedd ddiweddaf. Yn ngwyneb hyny, ac 
am fod amryw wedimyned o eglwys y T. C. yn Ar- 
vonia i leoedd eraill, ac i'r bedd, ac am fod ei deu- 
lu yn fawr, tueddw T yd y Parch. John Irlwyn Hughes 
i roddi rhybudd i'r eglwys ei fod am roddi ei gofal 
i fyny yn mis Awst nesaf. Bydd ef felly yn agor- 
ed i dderbyn galwad o unrhyw eglwys a garai gael 
ei wasanaeth gweinidogaethol a bugeiliol ar ol 
hyny. Gobeithio y bydd i ry w eglwys sydd mewn 
angen am weinidog, weled ei werth, a sicrhau ei 
wasanaeth, canys oddiar fy adnabyddiaeth o hono 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 275 

er's dros bymtheng mlynedd, credwyf ei fod yn 
sefyll yn uchel yn mhlith gweinidogion y T. C. 
mewn ystyr gydmariaethol,- er gwneyd gweinidog 
sefydlog. 



LLITH XXVIII. 

CYNYDD EMPORIA, KAS. — LLWYDDIANT Y CYMRY — 
AMAETHWYR Y CYLCH. 

Wele fi wedi bod tua pythefnos yn Emporia a'r 
cylchoedd. Aethyro. yn gyntaf i fasnachdy Lewis 
& Edwards, headquarters y Drych i'r sefydliad. 
Yn ffortunus i mi ac achos y Drych, cyfarfum yno 
a Mr. R. J. Roberts, yr hwn oedd hamddenol ac 
ewyllysgar i ddyfod i'm liarwain i weled Cymry y 
ddinas ; ac yr oedd yn un o'r arweinwyr goreu w r yf 
wedi gwrdd yn fy holl deithiau. Efe yw arch- 
ddiacon y Presbyteriaid Cymreig yn y dref. Y 
mae yn cychwyn gyda'i deulu yr wythnos am dro 
i Gymrn i weled eu perthynasan. Yr Arglwydd 
a'n hamddiffyno, hyd oni ddychwelont eto i Em- 
poria i'w cartref at eu lluosog gyfeillion. Un o'r 
pethau cyntaf y sylwais arno wedi dyfod i Emporia 
y tro hwn oedd, fod y Cymry yn lluosogi yno, ac 
nid hyny yn unig, ond fod arwyddion fod hen 
Gymry y dref yn llwyddo ac ymgyfoethogi. Y 
mae amryw o fasnachdai mawrion yn cael eu rhed- 
eg gan Gymry o'r iawn ryw, y rhai sydd yn byw 
yn y dosbarth blaenaf o balasdai y dref. Sylwn 
hefyd fod masnachwyr Cymreig Emporia yn siarad 



276 LLWYBRAU BYWYD. 

Cymraeg pur gyda'u plant yn en tai, ac a'u gilydd 
s,c eraill yn en masnachdai, &c. 

Y mae yr eglwysi Cymreig yn cynyddn a llwyddo. 
Mae agwedd lewyrchns ar eglwys y Presbyteriaid 
Cymreig, dan weinidogaeth a bngeiliaeth y Parch. 
John Jones, yr hwn sydd yn dal ei boblogrwydd, 
er ei fod yma er's 17eg o flynyddan. Yr eglwys 
Annibynol hefyd, mae hithau yn flodeuog dan ofal 
y Parch. D. A. Evans. Ac y mae yma eglwys gan 
y Bedyddwyr, wedi bod dan ofal y Parch. E. "W. 
Richards, yr hwn a ymddiswyddodd yn ddiweddar. 
Er fod y dref wedi cynyddu 11a wer er pan y brim 
yma o'r blaen, nid oes yma law-weithfeydd yn cael 
<eu hadeiladu hyd yma; ond y maent yn ceisio 
€odi boom yma yn bresenol, ac ymddengys i mi 
fod amryw bethan yn cydawgrymu dyfodol Uwydd- 
ianus i Emporia. Gallwn gasglu fod Cymry y 
wlad o gwmpas mewn amgylchiadau cysnrus, ond 
fod sychder yr haf o'r blaen a'r haf hwn yn eu 
llwfrhau. Y mae y Parchn. Henry Rees a John 
Jones yn arlwyo bwyd ysbrydol iddynt i'r de o'r 
dref. Y mae amryw o Gymry amaethyddol yr ar- 
daloedd cylchynol wedi rhoddi i fyny amaethu, a 
dyfod i'r dref i fyw, a buasai yn hyfrydwch genyf 
xoddi rhestr o'r cyfryw, gydag enwau masnachwyr 
Emporia ; ond rhaid gochelyd meithder. 

Ymddengys i mi fod Emporia yn un o'r trefydd 
mwyaf prydf erth ei golwg, a gweddus ei hymddang- 
osiad cymdeithasol, o unrhyw nn wyf wedi weled 
trwy y wlad. Nid wyf wedi gweled ond nn, a 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 277 

hwnw yn Gyniro ! yn feddw er pan wyf yn y dref ; 
ond er fod Kansas yn Dalaeth waharddol, y niae 
ambell im yn raedru tori y gyfraith waharddol, fel 
pob cyfraith arall ; ac y mae y si fod ambell Gyniro 
yn Kansas, dan enw crefydd, yn orcliudd i guddio 
eu cyfrifoldeb, am werthu ac yfed diodydd y fall, 
ar draws cyfreithiau eu gwlad, a chondemniad y 
byd Cristionogol a gwareiddiedig. Er hyny, y 
mae y gyfraith waharddol yn llwyddiant yn Kan- 
sas, yn fwy felly nag yn Iowa, yn ol fy marn L 
Yr wythnos ddiweddaf, pa fodd bynag, profwyd 
dyn yn Emporia yn enog o ladd ei gyd-ddyn tra 
dan effaith y ddiod feddwol. 



LLITH XXIX. 

TREULIO MAI A MEHEFIN, 1887, YN COLORADO — 
GOLYG-FEYDD AMRYWIOL — Y CYMRY. 

Aethym o Emporia, Kansas, i weled y Cymry 
sydd yn gweithio yn chwarel y Cymro llwyddianns 
a chenedlgarol, Lewis W. Lewis, Ysw., yn agos i 
Strong City, lie y mae amryw o Gymry talentog 
mewn celfyddyd a llenyddiaeth, megys Thos. D. 
Richards, arolygwr y cloddio ; Evan D. Jones, ar- 
olygwr y naddwyr, &c. Ar ol mwynhau diwrnod 
o'u cymdeithas, prysurais rhagwyf i Bnrrton, lie y 
mae tua phymtheg o deuluoedd Cymreig yn ym- 
ddangos mewn amgylchiadan dymunol, y rhan 
fwyaf yn amaethwyr yn byw mewn gwlad hardd a 
chynyrchiol. 



278 LLWYBEAU BYWYD. 

O Burrton cychwynais ar daith o tua 400 o fill- 
tiroecld yn mhellach i'r gorllewin, trwy wlad am- 
rywiog, ar hyd glanau yr afon enwog Arkansas, 
heibio i amryw o drefydd heirdd a blodeuog. 
Synwn weled amryw drefydd yn cael eu hadeiladu 
mewn gwahanol fanau yn y diffaethwch tywodlyd 
ar y llinell derfyn rhwng Kansas a Colorado ; a 
rhyfeddwn at eangder y cyfandir wrth gofio fy 
mod yn symud i'r gorllewin er's tua naw mis, ond 
eto heb gyraedd lawer pellach na haner y ffordd 
yn groes i'r cyfandir mawr, er fy mod weithiau yn 
myned yn lied gyflym. Yn mhell cyn cyraedd 
Pueblo, gwelwn fynyddoedd cribog Colorado yn y 
pellder gorllewinol, a'u copaau yn orchuddiedig 
gan eira ; a Pike's Peak megys brenin arnynt gyd- 
a'i gap gwyn yn ymgodi i'r uchder o dros 14,000 o 
droedfeddi uwcMaw arwynebedd y mor. Ar ol 
cyraedd Pueblo aethym i weled yr hen Gymro 
twymgalon R. W. Owen, South Pueblo ; yna ar ol 
mwynhau tipyn o olygfeydd y dref ieuanc hon 
wrth droed y Mynyddoedd Creigiog, cymerais y 
gerbydres ar y Denver & Rio Grande R. R., ar hyd 
glanau yr Arkansas River, eto rhwng golygfeydd 
rhamantus ac amrywiog nes cyraedd Coal Creek, 
yr hwn le sydd tua 5,500 o droedfeddi uwchlaw 
arwynebedd y mor, ac yn cynwys o fil i ddwy o 
bobl yn ymddibynu am eu cynaliaeth oddiwrth y 
gweithiau glo cylchynol. Y maent yn cael gweith- 
io yn lied dda, gan fod yno y glo goreu i'r gor- 
llewin i'r Alleghanies; a dywedir fod llwyddiant 



chwe' klynedd yn okuchwyliwr. 279 

mawr i aros y cylchoedd hyn rhwng y gweithiau 
glo a'r ffynonau olew. Y mae em cydgenedl yn 
lied luosog yn Coal Creek, Rockvale, a Williams- 
burg — tri lie o fewn rhyw ddwy filltir i'w gilydd, 
f el tri throed ystol ; ond er fod poblogaeth y tri 
He yn nghyd o 3,000 i 4,000, nid oes ganddynt ond 
nn capel rhyngddynt, a'r cyfryw yn Coal Creek gan 
yr Annibynwyr ; ac nid oedd gweinidog yr efengyl 
gan un en wad yn yr ardal nes i'r Parch. M. A. Ellis 
fyned yno yn ddiweddar, niewn canlyniad i alwad 
gan yr eglwys. Ymddengys i mi fod yno faes ar- 
dderchog i Mr. Ellis weithio. Mai 20fed, yn liollol 
annysgwyliadwy, syrthiodd i'm rlian i fod yn dyst 
o'r cyfammod gweinidogaetliol rhwng yr eglwys 
dan sylw ag ef ; a chan fod yr eglwys wedi cael ei 
dewisiad, gobeithiwn y bydd i Mr. Ellis a'i dal- 
entau dysglaer fod dan fendith yr Arglwydd er 
Uwyddiant Cristionogaeth, ac er gwella sefyllfa 
foesol preswylwyr y rhanbarth gwyllt yma o odreu 
y Mynyddoedd Creigiog. Sabboth, Mai 22ain, 
cawsom ddwy bregeth wir dda ganddo — y boreu, 
ocldiwrth Mat. 7 : 11, " Os chwychwi gan hyny, a 
ch^T. yn ddrwg, a fedrwch roddi rhoddion da i'ch 
plant, pa faint mwy y rhydd eich Tad yr hwn sydd 
yn y nefoedd bethau da i'r rhai a ofynant iddo ?" 
ac yn yr hwyr, pregeth Saesneg oddi^^th Mat. 
22 : 42, " Beth a debygwch chwi am Grist?" 

Y mae Cymry yma yn llwyddo fel masnachwyr ; 
a theilwng o sylw yw mai Cymro sydd yn diwallu 
y dref a dwfr grisialaidd er ys tna saith mlynedd, 



280 LLWYBRAU BYWYD. 

gan ei ddwyn tan y cldaear am tua phum' milldir o 
ffordcl. Gan fod Mr. J. L. Boberts, trwy ei lafur 
a'i ddiwydrwydd ei linn, wedi llwyddo i'r fath 
raddan, y mae yn lied sicr fod ei water works yn 
ffynonell cyfoetli iddo ef a'i denln am flynyddau i 
ddyfod. Trwy gymorth John B. Williams, Coal 
Creek, a John M. Davies, Ynad Heddwch Bock- 
vale, a'r Parch. M. A. Ellis, cefais ychwanegiad 
lied dda at restr tanysgrifwyr y Drych yn Coal 
Creek, Williamsburg a Bockvale. 

Aethym rhagwyf am Canon City, tref fechan 
brydferth, yn ymyl y Grand Canon, lie, dan gys- 
god y creigiau oesol, y mae penydfa y Dalaeth, er 
diogeln a chosbi troseddwyr ; ac ychydig yn mlaen 
o'r adeiladau dan sylw y mae tair o ffynonau mwn- 
awl o fewn ugain troedfedd i'w gilydd, a phob un 
o honynt yn amrywio yn eu bias a'u cyfansoddiad 
fferyllol. Ar ol gweled tipyn o brydferthwch y 
dref swynol hon, aethym yn nghwmni Mr. William 
Z. Lewis, Canon City Hotel, a'i briod, i weled a 
theimlp rhinwedd y medicinal hot spring baths, y 
rhai sydd yn ymyl y fynedf a i'r Grand Canon, rhy w 
filldir a thri chwarter o'r dref. Tymeredd y dwfr 
yw 102 o raddan, ar ei ddyfodiad allan, a'i gyfan- 
soddiad sydd fel y canlyn : Carbonate of soda, 73.20; 
of magnesia, 12.80; of lime, 33.50; sulphate of so- 
da, 79.30 ; chloride of sodium, 16.20 ; carbonate of 
lithia, ychydig. Y mae llawer o ddinasyddion y 
dref, o'r cyfryw ag sydd wedi dyfod yma am iech- 
yd, ac ymsefydlu ar ol cael prawf ar rinweddau y 



chwe' blynedd yn okuchwyliwe. 281 

dwfr. Nid oes ond rhyw haner dwsin o deuluoedd 
Cymreig yma hyd yn hyn, ond gan fod yr Atchi- 
son, Topeka & Santa Fe R. E. i ddyfod yma yn 
fuan, a bod y cwinni yn agor gweithiau glo yn ym- 
yl y dref, tebyg y bydd y Cymry yn amlhau yn y 
gymydogaeth brydferth a rhamantus hon. Os dy- 
gwydd i rai ddyfod, gallant gael lie cysurus a rhad 
yn y Canon City Hotel, He y bydd Mr. a Mrs. 
Lewis yn siriol weini arnynt. 

Ond dyma fi yn y gerbydres eto, yn rayned ar 
hyd glan yr afon Arkansas i fewn i wddf y Grand 
Canon, lie y mae y golygfeydd yn ogoneddus o 
wyllt a barddonol — uwchlaw en desgrifio. Mae y 
creigiau tragwyddol ryw 1,000 o droedfeddi uwch 
ein penau o bob tu, heb na threfn na chysondeb 
yn yr olygfa, ac yn parhau felly yn destyn syndod 
am tua phedair milldir o ffordd, gan gipio ein 
meddwl yn ol am filiynau o flynyddau i'r cyfnodau 
cyn-oesol, pan oedd y creigian yna yn cael eu 
ffurfio yn haen ar haen, ac yna yn cael eu hysgwyd 
o'u lleoedd cynenid, a'u chwythu gan anadl yr 
Hollalluog i fyny i'r entrych yn chaos toddedig i 
ail orphwys ar sylfeini newyddion, er cael eu treul- 
io drachefn gan ddyfroedd y mor, ac wedi hyny 
gan y tywydd a'r llif ogydd am gyfnodau anhysbys. 
Y mae y golygfeydd yn parhau yr un o ran eu 
nodwedd am tua 120 o filltiroedd, nes cyraedd 
Leadville ; ac nid wyf yn meddwl fod cymaint o 
olygfeydd rhamantus yn un gadwyn yn y byd a 
hon. 

19 



282 LLWYBKAU BYWYD. 

Ond dyma fi wedi esgyn tua 10,200 o droedfeddi 
uwchlaw arwynebedd y mor, ac yn edrych ar 
Leadville a'i rhyfeddodau. Saif Leadville mewn 
pantle rhwng y mynyddoedd, yn nghanol Talaeth 
Colorado, tua 151 o filltiroedd i'r de-orllewin o 
Denver, a 157 i'r gogledd-orllewin o Pueblo, yn 
agos i darddiad yr afon enwog Arkansas. Tebyg 
fod Leadville yn un o'r lleoedd rhyfeddaf ar y 
ddaear. Ei huchder yw 10,213 o droedfeddi uwcli- 
law arwynebedd y mor ; ae amgylchynir hi gan 
gyfres o fynyddau, fel muriau tragwyddol, y rhai 
sydd yn orchuddiedig gan eira oesol, ac yn rhai 
miloedd o droedfeddi yn uwch na'r ddinas. O 
dref Leadville gwelir copaau rhamantus a brithion 
y mynyddoedd yn uwch na'r cymylau ; ac yn sicr 
mae yr olygfa yn wir farddonol a gogoneddus. 
Troer i'r cyfeiriad a fyner, copaau gwynion y myn- 
yddoedd fydd i'w gweled yn mhob man, yn am- 
rywio mewn pellder o 10 i 20 o filltiroedd, gallem 
feddwl, heb yr un fynedfa yn ganfyddadwy i fyned 
i'r byd allanol. Ac nid yw Creawdwr pob peth 
wedi gwneyd ond un porth cyfyng a throellog i 
mewn ac allan, a'r unig un hwnw tua 120 o filltir- 
oedd o hyd, sef y Grand Canon i Leadville, ond y 
mae dau neu dri o passes uchel eraill i f ewn ac all- 
an, a thrwy un o'r cyfryw y mae cangen o'r Union 
Pacific B». B>. yn myned i ddinas y cymylau, sef y 
Denver & South Park Division ; a dywedir fod y 
fynedfa hon yr uchaf yn y byd ag y mae cledr- 
ffordd yn myned trwyddi. Ar hyd yr holl gylch 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 283 

cwmpasog y mae y timber line i'w weled yr un ucli- 
der, ond oddi yno i fyny ni welir dim ond creigiau 
ysgythrog ac eira gwyn. Am adnoddau cyfoetli a 
llwyddiant Leadville, y mae yn wybyddus i'r byd 
erbyn hyn, mai meteloedd gwerthfawr o gelloedd 
y creigiau yw, niegysaur, arian, plwm, zinc, hai- 
arn, copr, &c. ; ac er fod y cyffroad cyntaf wedi 
darfod, y mae yn bur sicr nad yw Leadville ond 
megys yn ei mabandod ; ac yn wyneb y profion o 
hyn, y mae dwy reilffordd newydd ar waith i'r lie, 
yn ychwanegol at y ddwy sydd yn rliedeg yno 
eisoes. Y mae agwecld gymdeitliasol, foesol, a 
chrefyddol, Leadville, yn ymddangos yn well nag 
y dysgwyliem. Wrth gwrs, yr oedd yn rbesymol 
dysgwyl mai duw y byd hwn fuasai ar yr orsedd 
yma yn y dechreuad, ac mai prif swyddogion ei 
lywodraetli fuasai twyll cyfoetli, hapchwareu, ples- 
erau cnawdol, a phenrhyddid moesol, &c; ond er- 
byn beddyw, trwy drugaredd, y mae yr un cryf- 
ach na'r cryf arfog wedi dyfod, a chwifio ei faner 
yn Leadville annuwiol, fel ag y mae ei demlau a'i 
weinidogion yn amlhau, ac egwyddorion ei deyrnas 
yn dechreu dwyn y bobl i'w pwyll, ac i barchu y 
Sabbothau, trwy beidio gweithio ar y dydd sanct- 
aidd, a myned i leoedd o addoliad, yn lie i'r 
gwaith, ac i'r gambling houses, a'r diotai. 

Nos Sabboth, Mai 29ain, traddodwyd pregeth 
dda yn y capel harddaf yn y dref, mae yn debyg, 
sef capel y M. E., gan y gweinidog, ar wyl goffad- 
wriaethol y Grand Army of the Republic, i gynull- 



284 LLWYBEAU BYWYD. 

eidfa liardd o tua mil o bobl, ac yr oedd yn breg- 
eth bwrpasol iawn i'r aclilysur ; a dydd Llun, Mai 
30ain, gwnaed arddangosfa ardderchog gan gym- 
deithas y 6. A. E., a gwahanol gymdeithasau y 
dref. Oafwyd cyfarfod mor ddyddorol a Christ- 
ionogol yn yr Evergreen Cemetery, ag yn unrhyw 
arddangosfa gyffelyb a welais yn y Dwyrain ar 
achlysuron o'r fath. Nis gallwn lai nag ymgolli 
mewn syn fyfyrdod dros amser, wrth weled cynifer 
wedi cael eu claddu yn nghysgod creigiau bro y 
cymylau, o rai a gefnasant ar froydd heirdd eu 
genedigaeth, mewn gwahanol wledydd y ddaear, 
gan adael hoff berthynasau a chyfeillion, a myned 
i blith creigiau ysgythrog ac anghysbell gwlad y 
gorllewin pell, er gwneyd eu ffortiwn o'r trysorau 
cuddiedig. Bwriadent yn ddiau ddychwelyd ar 
amser penodedig i'w hen gartrefleoedd, i dreulio 
gweddill eu hoes mewn llawnder a chyfoeth yn 
nghymdeithas y rhai a garent ; ond, ha ! yn lie 
hyny, wele hwynt wedi eu cuddio yn mro marwol- 
aeth gwlad estronol, heb na brawd na chwaer, nac 
unrhyw berthynas, i gysegru eu gorweddfa a dei- 
gryn hiraeth. Ond er hyny gofelir am eu beddau 
gan ryw gymwynaswyr. Fel y safwn wrth fedd 
heb yr un gofadail uwch ei ben, daeth dwy eneth 
hardd i osod blodau ar y bedd. Gofynais i'm cyd- 
ymaith, a wyddai ef pwy oedd yn gorwedd yn y 
bedd yna? "O, gwn," meddai; "fanynaygor- 
phwys gweddillion y Cymro, y lienor, y bardd, a'r 
Cristion, John Preese Jones o Middle Granville, 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 285 

N. Y., yr hwn a adawodd ei anwyl deulu ar ol yno 
tua saith ralynedd yn ol, er dyfod i geisio ffawd 
rhwng creigiau Colorado; ond 'ar ol ycliydig 
ddyddiau o gystudd, cafodd y bardd a'r Cristion 
hwn ei roddi yn ' medd y dyn tylawd,' yn rakell 
oddiwrth y rhai a garent fwydo ei fedd a'u dag- 
rau !" Ac yn agos i'r un Uanercli gwelwn gofadail 
hardd i'r deg llanc gladdwyd yn fyw gan yr eira 
yn Home State Mine, Chwefror, 1880 ; a dywedid 
i mi fod dau o honynt yn Gymry, sef H. W. 3 a 
Josiah Mathews. Ond dyna, rliaid gadael dinas 
y meirw ar hyn yna. 

Nid oes fawr o Gymry yn adnabyddus fel y cyf- 
ryw yn Leadville — dim ond rhyw ddeg o deulu- 
oedd Cymreig a ellais ddyfod o liyd iddynt, ond 
wrth gwrs, gwelais amryw o rai sengl yn ychwan- 
egol. Nid wyf wedi gweled ond un masnachwr 
Cymreig yn y dref yn masnachu ar ei gyfrifoldeb 
ei hun, sef Mr. T. G. Eoberts, 426 E. 6 St. Gall- 
wn feddwl ei fod ef yn gwneyd jji dda wrth werthu 
bwj r dydd, &c. Y mae ef yn fab i'r Parch. Griffith 
Eoberts, Cambria Township, Blue Earth Co., 
Minn. Bum hefyd, dan arweiniad Mr. Parry, 
gynt o Middle Granville, yn gweled Oro City, yn 
agen y creigiau euraidd, rhyw bedair milltir o 
Leadville, sef un o'r dinasoedd rhyfeddaf ag wyf 
wedi weled yn fy mywyd. 

Aethym o Leadville gyda y Denver <fc South 
Park B. B. am 151 o filltiroedd o'r wlad fwyaf ra- 
mantus, i fyny ac i waered, rhwng a thros glog- 



286 LLWYBKAU BYWYD. 

wyni yn niro y cymylau, a'r pwynt uchaf yr aed a 
fi oedd Boreas Station, 11,498 o droedfeddi yn 
uwch nag arwynebedd y mor. Ac er ei bod yn 
dywydd dymnnol, ac yn ail o Fehefin, yr oedd yno 
yn oer gan naws yr eira o'n cwmpas. Yna araf 
ddisgynasom i ddyffryn prydferth South Park, ac 
o'i fewn cawsom giniaw da yn Como, ac yna 
daethom rhagom ar hyd llwybr troellog y Platte 
Biver B. B. nes cyraedd Denver, wedi deg awr o 
daith ddyddorol. Yr oeddwn wedi tynu darlun o 
Denver ar rwydlen y meddwl, fel dinas ar fynydd- 
oedd ucliel Colorado ; ond yn lie hyny canfyddais 
ei bod ar Ian y Platte Biver, ar ymyl gorllewinol 
preri eang a thywodlyd Colorado, ac o fewn rhyw 
ddeng milltir i odre Mynyddoedd Creigiog y Dal- 
aeth. Synwyd fi hefyd at eangder a phrydferth- 
wch y dref. Gorchuddia amryw filltiroedd o wlad, 
a'i holl lieolydd hirion, llydain, mawrion, a gwas- 
tad, yn cael eu nawseiddio gan ddyfroedd rhedeg- 
og y Platte Biver o bob tu i'r lieolydd, yr hwn a 
ddosberthir drachefn i ddyfrhau y gerddi a'r per- 
llanau, &c, gan nas gellir ymddibynu dim yma ar 
y cymylau i beri tyfiant yn y byd Uysieuol. Ac 
un peth arall a dynodd ij sylw fel un o geincian 
pwysicaf gogoniant dyfodol Denver, oedd ei hys- 
goldai llnosog, mawrion a heirdd, yr oil wedi eu 
liadeiladu oddiallan a meini caboledig, neu y 
priddfeini goreu ; ac y mae y distadlaf o honynt 
mor eang a hardd ag yr ymddengys high school build- 
ings trefydd mawrion y Dwyrain. Dywedir fod 



chwe' blynedd yn okuchwyliwb. 287 

poblogaeth y dref yn rhifo tua 80,000. Ehai o'r 
prif ffeithiau er sicrhau ei llwyddiant parhaol yw 
ei bod yn brif ddinas Colorado ; y mae mewn safle 
fanteisiol i ddal cyfoetli mwnawl y mynyddoedd 
gorllewinol ; y mae prif reilffyrdd y gorllewin yn 
canol-bwyntio yma ; y mae wedi ffurfio iddi ei 
hun gymeriad uchel fel tref o hinsawdd iach. Y 
mae moesoldeb arwynebol y dref yn ymddangos 
i mi yn llawer uwch nag y dysgwyliais ei weled 
wrth ystyried perthynas Denver a gwylltineb y 
Mynyddoedd Creigiog. Nid wyf yn cofio gweled 
yr un meddwyn yn ystod y saitli diwrnod wyf wedi 
bod yma, er fod teulu y Parch. Win. Charles yn 
fy nghyflym gludo trwy amrywiol heolydd y ddinas. 
Ni chefais gynifer o Gymry yma ag a ddysgwyl- 
iwn. Canolbwynt Cymry y ddinas yw eglwys 
Gymreig y T. C, ar yr hon y mae y Parch. Wm, 
Charles, gynt o Dodgeville, Wis., yn weinidog; a 
gallwn farnu yn w T yneb yr anf anteision, ei fod ef a'r 
eglwys yn lhvyddo mor gyflym ag y gellid dysgwyl. 
Khif aelodau yr eglwys yn awr pan yn flwydd oed 
yw 47, a gallwn feddwl fod Mr. Charles wedi 
Uwyddo i argyhoeddi aelodau ei eglwys i gredu yn 
erehylldod arferion llygredig annuwiolion y dref, 
megys y ball a'r dance, dbc. Fel y gwyr darllenwyr 
y Drych, y mae yma gymdeithas arall o nodwedd 
Gymreig, a elwir yn " Cambrian Society ;" ac er ei 
bod o ran ei hamcan o nodwedd ddyngarol a chen- 
edlaethol, eto y mae He i ofni fod rhai o'i blaenor- 
iaid wedi yfed digon o benrhyddid moesol y 



288 LLWYBKAU BYWYD. 

Gorllewin i fedru gwawdio egwyddorion nioesol 
eglwysi Cristionogol y dref, ac i osod maglau llygr- 
edigaeth o flaen ieuenctyd Cymreig y dref, dan 
nawdd y " Cambrian Society." 

Nid oes nemawr o Gymry yn masnachu ar eu 
cyfrifoldeb eu Inmain yn Denver. Y cyntaf o'r 
cyfryw a gyfarfyddais yma yw y Parch. W. D. 
Price, 2,634 Larimer St., yr hwn, gallwn feddwl, 
sydd yn gwneyd masnach dda mewn bwydydd, 
&c. Brodor o Sir Frycheiniog yw ef, ac wedi 
hyny o Carbondale, Pa. ; a dymunai arnaf mewn 
modd neillduol, ei gofio at ei hen gyfaill Thomas 
Eynon, Hyde Park, Pa. Cymry eraill sydd mewn 
busnes ydynt John G. Jenkins, yn cadw store es- 
gidiau yn 352^ 16th St. ; D. G. Owens, gun-smith, 
ar Larimer St. ; Win, Owen a'i Gwm., wholesale 
and retail hat store ar 16th St. ; John Thomas,^^- 
eller and vjatch maker, 17th St., W. Davies, teiliwr, 
Larimer St. Wrth gwrs, y mae yma lawer o Gym- 
ry mewn gwasanaeth anrhydeddus i'r gwahanol 
gwmnian a masnachdai, megys Lewis Roberts 
{Lewis Frycheiniog), golygydd y British American, 
sef cyhoeddiad wythnosol er budd y Prydeinwyr 
Americanaidd ; W G. J&mes(GwilymDduo Went), 
y gof, ac amryw eraill o fechgyn nobl a allem enwi. 
Bum hefyd yn Argo, yn gweled aur, arian, copr, 
pres, plwm, &c. Yn mhlith y bosses yno y mae y 
Cymro siriol Thomas Thomas, ac o dan ei olygiaeth 
ef y gweithia y ffyddlon Wm. Griffith, un o swydd- 
ogion eglwys y T. C. yn Denver. Y mae yno bed- 



chwe' blynedd yn okuchwyliwr. 289 

war neu burop o Gymry caredig eraill yn gweithio. 
Ar ol dychwelyd i Denver cwrddais a hen gyfaill o 
Scranton, Pa., yr hwn sydd ddyn ieuanc antur- 
iaethus, sef T. E. James, eyfanwerthwr gwair, 
clover, feed, glo, coed tan, &c, ar 701 hyd707 loth 
St. Y raae yn Denver ddau westy Cymreig, sef y 
Clifton Hotel, yr hwn a redir gan Aste & Jones — y 
cyntaf yn briod a chwaer Jones. Hefyd mae ei 
fam weddw yn ngofal Jones, sef chwaer i Nicholas 
Jones, Cambria, Wis., lie y bnont hwythau yn byw 
am flynyddau cyn myned i Chicago o'r He y daeth- 
ant i Denver. Mae yn y Clifton Hotel le cysurus 
i Gymry letya, ac y maent yn adnewyddu a harddu 
y He yn awr. Y gwesty arall o radd is yw St. 
Charles Hotel yn ngofal Llewelyn Bees. Bum ar 
ymweliad hefyd ag Erie, tref tua 30 o filldiroedd o 
Denver, ar y gwastadedd rhwng Denver a'r Black 
Hills. Ymddibyna y dref am ei chynaliaeth ar 
ryw saith neu wyth o weithiau glo, a rhedir un o'r 
cyfryw gan ddau Gymro, sef Wm. Francis, goruch- 
wyliwr y Drych yn Erie, a Mr. Thos. Bees, y 
cerddor o Bradford Co., Pa., y rhai sydd hefyd yn 
gyfranwyr o'r cwmni. Y mae yno ugeiniau o Gym- 
ry yn y dref, ond f od llawer o honynt yn myned i'r 
mynyddoedd yn ystod yr haf, oblegid arafwch y 
fasnach lo ; ac y mae yno eglwys undebol Gymreig 
dan weinidogaeth iachus yr hen weinidog parchus 
J. T. Williams, ond y mae ei iechyd yntau yn 
pallu dan ymosodiadau yr asthma. 



290 LLWYBRAU BYWYD. 

LLITH XXX. 

TRWY SEFYDLIAD^U NEBRASKA— YN OL I IOWA A 
WISCONSIN. 

Y He cyntaf yr ymwelais ag ef yn Nebraska, ar 
fy ffordd yn ol o'r Gorllewin, oedd Trenton, lie 
tua 233 o filldiroedd i'r dwyrain o Denver, Colo- 
rado. Yr oedd un-ar-ddeg o Gymry w T edi cymer- 
yd ffermydd tua saith milldir i'r de-orllewin o 
Trenton ; sef Samuel Davies, o ardal Braich-yr- 
aur, Sir Aberteifi, D. C. ; J. C. Owen, Evan Morris 
a Charles E. Jones, o Van Wert, O. ; J. O. Jones, 
o Vermont; mab y Parch. T. Miles, Red Oak, la. ; 
Joseph Thomas a'i deulu, o Williamsburg, la. ; 
Evan D. Jones, o Long Creek, la., a chyn hyny o 
Sir Aberteifi ; Richard R, Owen, o Turin, N. Y. ; 
John W. Hughes, o Old Man's Creek, la., a John 
Morris a'i deulu, o Gymru. Gwelir nad oes yno 
sefydliad mawr o Gymry ; ond dichon y cynydda, 
gan fod yno dir amaethu lied dda, gallem feddwl, 
ac y mae cenedloedd eraill am werthu. Tybiwyf 
mai prinder dw T fr yw y diffyg mwyaf yno. Nid oes 
yno eglwys yn perthyn i unrhyw enwad, ond cyn- 
elir math o gymdeithas grefyddol gymysgedig o 
Fethodistiaid, Annibynwyr, Bedyddwyr, &c, a 
chadwant eu moddion crefyddol yn yr ysgoldy. 
Teimla y Cymry yn hyderus fod llwyddiant bydol 
a moesol yn eu haros yno ; ac felly y bo, medd- 
af fi. 

O Trenton aethym tua dau gant o filldiroedd yn 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 291 

nes i'r dwyrain, nes cyraedd sefydliad Blue 
Springs a Wymore. Sefydliad gwasgarog ywhwn, 
gan fod cenedloedd eraill yn gymysgedig a'r Cyni- 
ry. Mae ei safle yn un o'r rlianbarthau harddaf a 
ffrwythlonaf wyf wedi weled ar fy nheithiau. Y 
mae yma tua deg-ar-hugain o deuluoedd Cynireig, 
ac, fel y gwyr darllenwyr y Drych, y mae yn eu 
plith feirdd a llenorion. Mae eglwys gan y T. C. 
yn nglianol y sefydliad, rhyw chwe' milldir i'r de o 
"Wymore. Nid oes yn mhentref Wymore ond tua 
thri o deuluoedd Cymreig, ac yn Blue Springs tua 
yr un nifer ; ac un o honynt yw teulu Edward Rod- 
erick, brawd James Roderick, Hazleton, Pa. Y 
mae ef yn cadw y store fwyaf yn y dref, ac y mae 
ei frawd ieuengaf yn Drysorydd presenol y Sir. 
Bum yn gweled George Roderick a'i deulu, gynt o 
Warrior Run, Pa., ar ei fferm, ac y mae yntau yn 
ymgodi i lwyddiant ar ol ei frodyr. Ymwelais yn 
nesaf a Pawnee City, lie y mwynlieais dri diwrnod 
o gymdeithas ddymunol lien gyfeillion 28 mlynedd 
yn ol yn Aberdar, D. C. Yna aethym rhagof tua 
Salem, Verdon, Stella, Shubert a Nemaha. Aetk 
y caredig Daniel D. Payies a mi i weled amryw 
o'r Cymry yn ei ardal ef, a cliawsorn amser difyr 
yn nghymdeithas y Parch. John T. James, Mr. a 
Mrs. John R. Jones, ac eraill. Yn sefydliad Cym- 
reig Platte Centre, trwy gyfarwyddyd yr unig 
Gymro yno, sef Mr. Hughes, masnachwr Uwydd- 
ianus, cefais ymgydnabyddiaeth a Mr. Elias 
Hughes, yr hwn yn llawen a'm cymerodd yn ei 



292 LLWYBEAU BYWYD. 

gerbyd am tua deg neu ddeuddeg milldir i'w gar- 
tref ar dyddyn eang, hardd a .ffrwythlon, yr hwn 
y mae am werthu, o herwydd ei fod ef a Mrs. 
Hughes yn myned yn rhy hen i'w redeg lawer yn 
hwy. Dyna le dymunol i Gymro cefnog i bwrcasu 
cartref helaeth a chynyrchiol yn mhlith Cymry, 
ac o fewn milldir a haner i gapel Cymreig. Mae 
llawer ychwaneg o dir da ellir brynu yn y sefydl- 
iad, o gwmpas y capel Cymreig, yn Shell Creek, 
ac ar y gwastadtir, ac o gwmpas capel Moriah 
hefyd, sef ardal Gomer, ac y mae yno wlad hardd 
a ffrwythlon. 

Y mae y Parch. Henry R. Williams yn gwneyd 
gweinidog da ar eglwysi Postville a Moriah, y rhai 
a dderbyniant gymorth cenadol gan gyfundeb y 
T. C, ac y maent yn llwyddo yn dda fel eglwysi 
ieuainc mewn gwlad newydd. Ar ol ymweled a 
Chymry y ddau sefydliad, aethym yn nghwmni y 
Parch. H. R. Williams i sefydliad Sir Wayne, lie 
y mae rhyw ddeg o deuluoedd Cymreig eisoes, a 
lie i gant neu ddau yn rhagor i gael ffermydd o 
dir rhagorol am o $9 i $12 yr erw. Nid oes ofn 
arnaf ganmol y wlad, ar ol gweled ei harwyneb- 
edd a'r cnydau o bob math a gynyrcha y tir. O 
Red Oak y mae y rhan fwyaf o Gymry y sefydliad 
wedi dyfod, a Mr. Morris, goruchwyliwr y Drych, 
yn eu plith ; ond cyn hyny daeth amryw o honynt 
o Dalaeth New York, megys Wm. D. Roberts, 
brawd D. B. Roberts, cysodydd yn swyddfa y 
Drych. Hefyd Richard Jones, gynt o Utica, ac 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 293 

Edward Davies a Henry E. Evans, ac amryw o'r 
Janiesiaid o Plainfield a chylclioedd Utica. Mae 
y sefydliad hwn ryw 60 milldir o Sioux City, Iowa, 
a'r rlieilffordd yn myned o fewn tair milldir idd- 
ynt. O un o'r bryniau cylchynol gellir gweled inil- 
oedd o erwau o dir rhagorol, yn agored i'r farch- 
nad, ac nid oes eisiau cloddio fawr o ddyfnder er 
cael dwfr lied dda. Mae yno lawyer o ffynonau yn 
cynyrchu aberoedd bycliain. 

Oddi yno aethyni trwy Sioux City i Peterson, 
Iowa, ac ynrwelais a Chymry caredig Clay County, 
Iowa. Mae y sefydliad hwn wedi myned trwy 
gryn lawer o gyfnewidiadau er gwell er pan y bum 
yno bedair blynedd yn ol. Mae ymddangosiad 
allanol y gymydogaetli wedi gwella yn fawT, a'r 
bobl yn ymddangos yn fwy calonog a chysurus eu 
hamgylchiadau, gan eu bod wedi cael cnydau da 
er ys blynyddau ; a'r flwyddyn lion eto y mae eu 
daear yn llwythog o'r amrywiol ydau. Erbyn 
heddyw y mae sefydliad Cymreig Clay Co. yn un 
o'r rhai mwyaf addawol yn y wlad mewn ystyr 
amaethyddol ; ac mewn ystyr foesol a clirefyddol, 
gallwn dybio fod yno dir da i egwyddorion Crist- 
ionogol flaguro a ffrwytho, ond iddynt gael y cym- 
orth angenrheidiol. Y mae yno ddwy eglwys lied 
gref — un gan y Bedyddwyr, dan weinidogaetli y 
Parch. Thomas G. Owens er ys tua thair blynedd ; 
a dywed y bobl yno ei fod yn bregethwr da. Ehifa 
yr eglwys tua 62 o aelodau. O flaen Mr. Owens 
bu y Parch. John W. Jones yn gwasanaethu yr 



'294 LLWYBRAU BYWYD. 

eglwys am tuag 16 mlynedd heb arian ac heb 

werth. Mae efe eto yn yr ardal, ac mewn am- 

gylehiadau cysurus dan ei olewydden ei Iran, yn 

gorphwys ar ol wyth mlynedd o weinidogaethu yn 

Trenton, N. Y., a deng mlynedd drachefn yn Osh- 

kosh a Berlin, "Wis., ac wedi hyny un-ar-bymtheg 

yn Clay Co. Y mae efe yn awr yn ei hen ddydd- 

iau, yn gymdeitliaswr siriol a lletygar ; a dyna fel 

j canodd y Parch. Wm, Powell, o Mankato, iddo 

y dydd o'r blaen, wrth introducio ei hun iddo ef a 

minau : 

"Mae J. W., fel yr wy'n fyw, 
Yn un o'r rhai hyny sydd ffyddlon i Dduw ; 
Faint bynag o loes a ga'dd trwy ei oes, 
glyned er pobpeth wrth Iesu a'i groes." 

Am eglwys y T. C, y maent hwy unwaith eto heb 
bregethwr, ar ol cael eu haflonyddu am flynyddau 
gan rai a alwent en hunain yn bregethwyr, a'r eg- 
lwys, yn ei diniweidrwydd, yn eu credn, er ei niw- 
ed a'i thrallod. Yn enw y nef oedd, pa hyd y gwna 
gweinidogion gyflwyno rhyw grwydriaid afreolaidd 
a, digymeriad, fel gweinidogion cymwys y Testa- 
ment Newydd, i eglwysi diniwed ? A pha hyd y 
gwna eglwys Dduw godi dynion i. bregethu yr ef- 
engyl am eu bod yn dalentog a hyawdl, heb ar- 
wyddion o ras, trwy fywyd gweddus ? neu ynte 
oblegid eu bod o deulu offeiriadol, neu barchus, 
neu am eu bod yn ddysgawdwyr ? Credwyf fod 
yno elfenau eglwys lwyddianus eto. Deallwyf fod 
peth tir da ellir brynu yn rhad yn mhlith ac o 
gwmpas ardal Gymreig Clay Co., Iowa. 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 295 

LLITH XXXI. 

SEIBIANT WRTH FFYNON EEDDYGOL — YN CHICAGO — 
PRYSURO I GYMANFA YENEDOCIA. 

Gan fod pobl gall yn cynieryd seibiant yn rais- 
oedd poeth yr haf, er adne'wyddiad iechyd ac ad- 
loniant nieddwl, tueddwyf finau i ymneilldno i 
yfed dwfr rliinweddol ffynon " Daff Williams," yr 
hon sydd ddwy filltir a haner o orsaf Dowsman ar 
y Chicago & N. W. R. R., yn Sir "Waukesha, Wis- 
consin. Dywedir fod llawer wedi derbyn lies oddi- 
wrth. ddwfr " Glyn Dawen ;" a gwnaeth Dr. W. G. 
Thomas, Waukesha, ymchwiliad fferyllol i'r dwfr, 
a chafodd brofion had oes ei ragorach fel dwfr 
meddyginiaethol yn y Dalaeth. Fy mhrofiad i yn 
bersonol oedd hyn : Trwy fy mod yn cael fy mlino 
gan ddiffyg treuliad gydag anhwylderau eraill, er's 
blynyddau, yr oeddwn wedi myned yn lied wan, 
a'r cylla am wrthod ymborth ; ond cyn 24ain o or- 
iau teimlwn fy archwaeth yn fwy awchus at f wyd ; 
ac er yr holl boethder a'r chwysu, enillais saith 
pwys mewn pedair wythnos. 

O Bark River aethym i Milwaukee, ac oddi yno 
i Chicago, erbyn yr wythnos olaf yn Awst (1887), 
lie y cyfarfum a Richard E. Roberts, o swyddfa y 
Drych, yr hwn oedd yn defnyddio ei fis adloniadol 
i weled rhanau o'r Gorllewin, a chael ymgom a 
rhai o'r canoedd goruchwylwyr lleol, ac eraill sydd 
yn gohebu ag ef o dro i dro er's blynyddau. Yr 
oedd ef a'i deulu wedi bod yn gweled eu perthyn- 



296 LLWYBEAU BYWYD. 

asau a chyfeillion yn Gomer, Ohio, Van Wert, &c. r 
a bwriadai ef welecl Racine, un o ddinasoedd 
prydferth glan y Uyn, cyn troi yn ol i gwrdd a'i 
deulu yn Columbus, Ohio. Gan fy mod inau wedi 
gweled y rhan fwyaf o Gymry Ohio ddwywaith, 
heb gael y fraint o fwynhau yr un Gymanfa yn y 
Dalaeth, prysurais i Venedocia erbyn Awst 30, 31, 
lie y cefais y wledd o weled a chlywed llawer o fy 
hen gymwynaswyr yn yr amser aethai heibio. 
Dyddorol oedd gweled fod Cymanfa y T. C. yn 
Ohio yn symud yn mlaen gyda Christionogion y 
wlad ar bwnc mawr y dydd, sef pa fodd i ym- 
ddwyn at brif felldith foesol a gwladwriaethol yr 
oes, y fasnach feddwol. Yn ol darlleniad gweith- 
rediadau y Gymanfa o'r blaen, pasiwyd cyfraith 
waharddol, yn amlygu ei bod yn iawn i'r eglwysi 
ddiarddel yr aelodau a wrthodant ardystio yn er- 
byn y fasnach feddwol fel diod gyffredin, &c. ; ac 
yn y Gymanfa hon pasiwyd deddf waharddol, fel 
nas goddefir yn aelodau eglwysig o fewn cylch y 
Gymanfa, neb a wertho ddiodydd meddwol, neu a 
ardretho eu tai at wasanaeth y fasnach feddwoL 
Felly gallwn ddysgwyl nad yw yr amser yn mhell 
pan fydd y Gymanfa hon yn argyhoeddi ei deiliaid 
o'u dyledswydd Gristionogol i ymuno a'r blaid 
wleidyddol ag y byddo difodi y fasnach feddwol 
ei hamcan blaenaf, am mai hi yw melldith fwyaf y 
Weriniaeth, yn foesol, cymdeithasol, a gwladwr- 
iaethol. Pregethwyd nos Fercher gan y Parchn. 
John R. Jones, Ebensburg, a D. Jewett Davies, 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 297 

Newark ; clydd Iau, am ddeg, gan D. J. Jenkins, 
Jackson, a Dr. Howell, Columbus ; am ddau, gan 
Owen Jones, Drefnewydd, G. C, ac Ebenezer 
Evans, Youngstown ; ac yn yr hwyr, gan Isaac 
Edwards, Jackson, ac Edward Thomas, o Gyniru. 
Yr oedd yr holl weinidogaetli o nodwedd dda, ac 
ymarferol. Sylwn hefyd fod Cymry Van Wert 
wedi dysgu y ddyledsv^ydd weddus o brydlondeb 
wrth ddyfod i'r capel yn lied dda, fel ag yr oedd y 
capel mawr yn orlawn o bobl o olygfa weddus. 
Gyda golwg ar bethau yn gyffredinol yn y dref, da 
oedd genyf weled fod yr holl fasnachwyr, oddigerth 
y postfeistr a'r cigydd, ac un saer coed, yn Gymry, 
a Thomas Jones, Ysw., yn ei store fawr ddwbl, ar 
ben y rhestr. Trueni na bae holl sefydliadau 
Cymreig y wdad yn efelychu Cymry sefydliad Yan 
Wert yn y plyg teilwng hwn. 



LLITH XXXII. 

BYR-GRYBWYLLION AM DAITH TRWY OHIO — CYRAEDD 
ADREF YN CHWEFROR, 1888. 

Wedi gadael Yenedocia, ymwelais a Chymry 
Massillon, Pigeon Run, Justus, Beach City, Canal 
Dover, a New Philadelphia, He y derbyniwyd fi yn 
garedig i dy J. A. Evans, yr hwn a aeth a mi i 
weled rhai o'r Cymry, ac yn eu plith John A. Jones, 
y pri'f gelfyddydwr yn y felin haiarn, Cymro siriol, 
20 



298 LLWYBRAU BYWYD. 

gynt o Dowlais. Yn nesaf ymwelais a Chymry 
Barnhill, rhyw chwe' milltir o New Philadelphia. 
Arosais dros y Sabboth gyda Thos. Phillips (Tal- 
fan), yr hwn sydd wedi bod mor feiddgar o dro i 
dro, ar faes y newyddiaduron, yn gwrthwynebu y 
Cymro Gwyllt, Mrs. Margaret Roberts, a'r person- 
au a wisgant yD.D. Er y cwbl, ymddyga fel oen 
yn ei gartref, ac yn ei deulu yn debyg i Gristion. 
r Efe yw arolygwr im o'r gweithiau gio yno, ac yr 
oedd y gweithwyr yn siarad yn barchus am dano. 
Aeth a mi trwy y gwaith, ac er mai y dynion hai- 
arn a dnr yn cael eu gyru gan yr awyr pur (com- 
pressed air) sydd yn tori y glo ganddo trwy y 
gwaith, y mae pob peth yn myned yn mlaen yn 
esmwyth a threfnus, ac yr wyf yn deall fod yn 
angenrheidiol cael yn agos gymaint o ddynion i 
redeg gwaith yn briodol gyda'r peirianau tori glo 
ag hebddynt. 

Gan fyned trwy Uhrichsville a Dennison cyr- 
aeddais Sherrodsville, lie y cwrddais a Tafalaw a'i 
gwmni cerddgar. Gallwn feddwl eu bod yn cy- 
meryd yn bur dda. Y tro olaf hwn llwyddwyd i 
gaelgan Tafalaw i ganu " Bedd Gelert," a chanodd 
yn dda, pan gofiom mai dyma y tro cyntaf iddo 
ganu yn gyhoeddus er's blynyddau. Ond Miss S. 
A. Tafalaw Jones yw canolbwynt atdyniad y cwm- 
ni hwn. Y mae hi ar ddychwelyd i Boston i ym- 
berffeithio yn ei doniau. Llwyddiant iddi, medd- 
af, i esgyn grisiau gogoniant cerddorol. Lie new- 



chwe' blynedd yn oruchwyliwe. 299 

ydd yw Sherrodsyille, rhyw bump neu chwe' 
inlwydd oed, yn cael ei gynaliaeth oddiwrth y 
gweithiau glo. Un o'r prif ddynion sydd wedi 
rhoddi bywyd roasnackol yn y He yw W. A. Da- 
yies, Ysw., yr liwn gydag un arall sydd berchenog 
tri o'r banciau glo. Y mae yn un o'r dynion mwy- 
af diymhongar yn y lie, ac yn mwynhau cyradeith- 
as ei weithwyr. Rhyw 200 neu 300 o Gymry sydd 
yn yr ardal, y rhan fwyaf yn ymddibynu ar weith- 
iau Mr. Dayies am eu cynaliaeth. Y mae ef a 
Jas. Owens, Ysw., diweddar o Thomastown, hefyd 
yn rhedeg y store fwyaf yn y clref. Y mae eglwys 
Gynulleidfaol Gymreig newydd gael ei chychwyn 
yno, a gallwn feddwl fod gwir angen am dani i 
wrthweithio tipyn o ddylanwad ofnadwy y fas- 
nach feddwol yno. Ehedir y gwesty Cymreig gan 
Mr. D. E. Jones a'i deulu, ac y maent yn cadw lie 
cysurus a rhad. Bum hefyd yn Dell Roy, lie pryd- 
ferth rhwng y bryniau, rhyw chwe' milltir i'r dwyr- 
ain o Sherrodsyille ; ond nid oes yno yn awr ond 
rhyw chwech o deuluoedd Cymreig, gan fod y 
gweithiau glo wedi sefyll yno. Aethym yn nesaf i 
weled yr ychydig Gymry sydd yn Mineral Point, 
ac oddi yno i droi yn mhlith Oymry Howensteine, 
Canton, Osnaburg, Alliance, Youngstown, Church 
Hill, Sodom, Coalburg, Brookfield, Sharon, a Hub- 
bard. Agwedd isel oedd ar y gweithiau yn y lle- 
oedd hyn, gan fod y glo wedi ei weithio allan ; ac 
y mae llawer o breswylfeydd wedi eu gadael yn 



300 LLWYBEAU BYWYD. 

angliyfanedd. Pa fodd bynag, y mae llawer o 
Gymry da wedi aros yn y gwalianol leoedd. Yn 
mhlith Cymry Church Hill, daethym o hyd i'r 
Parch. A. S. Phillips, yr hwn a'm harweiniodd o 
gwmpas hyd oni adawodd fi yn ngolwg Sodom. 
Antnriais i'r Sodom yma fy lmnan, ac ni welais 
argoel fod y dinasyddion mor ddrwg a phobl yr 
hen Sodom gynt. Gan ei bod wedi hwyrhau arnaf , 
cefais fy nghroesawu i dy y Uetygar David Owens 
a'i deuln caredig ; ac nid aflonyddwyd arnaf fi fel 
ar ymwelwyr Lot gynt. Nid oedd y gymdeithas 
yn gyflawn, am fod yr erysipelas yn poeni Mr. 
Owens. Dranoeth eto, aethym rhagwyf tna Coal- 
burg a Brookfield, lie bn fy hen gyfaill, John L. 
Thomas, ac eraill, yn siriol wrthyf ; ac am Sharon, 
y mae yn edrych yn addawol yno am y dyfodol, 
ond fod y bobl yn bryderns ar hyn o bryd am fod 
y nwy naturiol yn gomedd rhoi digon o wres idd- 
ynt allu gweithio. Dychwelais trwy Hnbbard i 
Youngstown, lie cefais y fraint o glywed Abraham 
Edmunds o Llaneurwg yn pregethu, Sabboth, 
Hydref 16eg. Nos Lun, yr 17eg, cawsom gyng- 
erdd gan Madam Gwenfil Davies o Gymru, ac am- 
ryw o'r cantorion cartrefol yn ei chynorthwyo. 

Ond dyna yr elfenau yn fy nghipio eto yn ol i 
gyfeiriad y de-orllewin, a'r lie cyntaf yr arosais 
ynddo oedd Canton, tref hardd a bywiog, heb ond 
ychydig o Gymry ynddi. Coshocton sydd dref 
wledig, heb ond ychydig o weithian nac o Gymry. 



chwe' blynedd yn obuchwyliwk. 301 

Wedi en gweled, cefais y pleser o glywed y Gwa- 
harddwr talentog, Walter Thomas Mills, yn beirn- 
iadn gwrthwynebwyr y Drydedd Blaid, gan ddang- 
os ynfydrwydd y dynion a'n gwawdiant am bleid- 
leisio i blaid mor fechan, gan fod yn angenrheidiol 
i blaid wleidyddol newydd fod fel wedge a blaen 
tenen a llym iddi, ac yn tewychu at y bon er hollti 
y log yn llwyddianus. Pangosai fod blaen miniog 
y wedge "Waharddol yn myned rhagddi yn rhagor- 
ol i'r hen logiau diffrwyth er en cymwyso i dan. 
Yn Zanesviile, cefais y felin rolio, lie y gweithia 
y rhan fwyaf o Gymry y dref, yn rhedeg ar ei 
heithaf . Yn nesaf , ymwelais a Granville a'r Cymry 
cylchynol. Tref wledig yw hon, tuag wyth milltir 
i'r gorllewin o Newark, ac y mae yn un o'r trefydd 
prydferthaf o'i maint a elhr weled, yn sefyll mewn 
gwlad iach a swynol. Prif ogoniant Granville yw 
y coleg enwog sydd yno gan enwad parchus y Bed- 
yddwyr, He y mae tua 200 o efrydwyr yn cael eu 
cymwyso at oes o ddefnyddioldeb ; a bwriada yr 
un cyfundeb sefydlu coleg i'r rhyw fenywaidd yn 
fuan. Y mae sefydliad o'r fath eisoes gan y Pres- 
byteriaid yn y dref. Y mae gan y Bedyddwyr, y 
Presbyteriaid, a'r Methodistiaid Esgobawl, addol- 
dai can hardded ag a ellir weled yn y trefydd 
mawrion ; ac y mae eglwys fechan gan y T. C, dan 
ofal y Parch. D. Jewett Davies, Newark, ac eglwys 
Gymreig o tua'r un maintioli gan yr A., dan ofal y 
Parch. J. G. Thomas. Cynelir yr eglwysi Cymreig 



302 LLWYBEAU BYWYD. 

yn benaf gan weddillion yr hen sefydliad Cymreig, 
y rliai sydd wasgaredig yn mhlith amaethwyr yr 
ardal. Un petli teilwng o sylw yw, nad oes yn y 
dref yr nn ty i werthu diodydd raeddwol er llithio 
gwyr ieuainc y coleg ; ond y niae cynllwynwyr y 
pwll diwaelod wedi bod ar eu lieithaf i sefydlu y 
cyfryw o'r tu allan i'r terfyn trefol, a llwyddwyd i 
fagln tri o'r efrydwyr yn y ffau uffernol, f el y gorfu 
iddynt adael y coleg heb eu graddio, mewn siom- 
edigaeth a gwartli. Y mae awdurdodau y dref a'r 
colegau yn penderfynu cadw y fasnach feddwol o'r 
lie, costied a gostio. 

Ar y Welsh Hills, rhwng Granville a Newark, 
trigiana rhai Cymry, ac y mae capel bychan gan y 
T. C. yno, dan ofal y ffyddlawn David Hughes, lie 
yr ymgynull i addoli yr ychydig Gymry sydd wedi 
glynu wrth eu hiaith, fel gweddillion hen sefydliad 
Cymreig y " bryniau Cymreig" hyn. Dan arwein- 
iad y Parch. D. Jewett Davies, bum yn mhlith 
Cymry Newark, lie y gwelwn fod yr eglwysi Cym- 
reig yn cyflym farw o henaint, gan fod y bobl ieu- 
ainc yn myned i'r eglwysi Seisnig. Teimlo dipyn 
yn ddigalon y mae y Parch. D. Jewett Davies a J. 
G. Thomas o'r herwydd ; ond er fod y dref yn dra 
Democrataidd a Seisnigaidd, yr oedd hen oheb- 
ydd y Drych o Washington, D. C, y blynyddoedd 
o'r blaen, yn siarad Cymraeg pur a mi ar yr heol, 
a hyny tra y clywai yr Americaniaid, er ei fod yn 
ymgeisydd am Senedd y Dalaeth. 



chwe' blynedd yn oruchwyliwr. 303 

Ar fy nghyraeddiad i Shawnee, un o'r pethau 
cyntaf a dynodd fy sylw oedd gwahoddiad Pab- 
yddol i gyfarfod dirwestol, ac am y waith gyntaf 
penderfynais fyned i glywed tri offeiriad Pabyddol 
yn areithio dirwest, ac mewn gwirionedd siarad- 
ent yn dda, yn yr hen ffasiwn o ddylanwad moes- 
ol, ar y pwnc. Wrth gwrs, prin y gellir dysgwyl 
i'r Pabydd fod yn y flaen-fyddin ddirwestol gyda'r 
Drydedd Blaid. Cymaint a ellir ddysgwyl i Bab- 
ydclion wneyd yw dylyn yr ol-fyddin ddirwestol ag 
y perthyna golygyddion y wasg Gymreig iddi; 
yna erbyn dydd mawr y frwydr, byddant barod i 
lanw y rhengoedd ymosodol, er sicrhau y fuddug- 
oliaeth fawr o rwymo y fasnach feddwol, a'i thaflu 
i " gerwyn fawr digofaint Duw." Nos Lun, Hyd. 
31ain, drachefn, cawsom aT\T a thri ehwarter o ar- 
aeth ddirwestol Gymreig yn nghapel y T. C, gan 
y Parch. D. Jewett Davies, Newark. Trafodai ef 
y pwnc yn benaf yn ei w T edd gyfreithiol, talaethol, 
a chenedlaethol, ac ^vrth gwrs, ei brif amcan oedd 
dangos yr angenrheidrwydd am y blaid Waharddol. 
Sylwn fod yn y cyfarfod amryw o'r un syniadan a'r 
areithiwr, er fod mwyafrif Cymry Shawnee, hyd 
yma, yn aros yn yr hen blaid Werinol. Cafwyd 
sylwadau pwrpasol gan y Parch. LI. S. Davies, 
gweinidog yr A., ar y dechreu, a'r diwedd fel llyw- 
ydd y cwrdd. Y mae Mr. Davies yn ddyn cared- 
ig a chymwynasgar, a chan fod Morgan Hughes, 
goruchw T yliwr y Drych, yn glaf, daeth i'm hebrwng 



304 LLWYBRAU BYWYD. 

hyd New Straitsville. Oddi yno cyfeiriais tua 
Jackson, Gallia, Cincinnati, a Columbus. 



M oddef terfynau fy llyfr i mi gylioeddi fy 

lioll lythyrau i'r Drych, yn cynwys lianes fy lioll 

grwydriadau yn Delaware, Radnor, Gomer, &c. 

Cyraeddais adref i Hyde Park, erbyn Chwefror, 

1888, ar ol absenoldeb o ddeunaw mis. O hyny 

liyd yn hyn, yr wyf wedi cyfyngu fy nlieithiau i 

Dalaeth Pennsylvania. 

W. D. Davies. 

Hyde Park, Pa., Mawrth 1, 1889. 



AMKYWIAETHAU. 305 



AMRYWIAETHAU. 



DYFODOL Y TALAETHAU UNEDIG. 

PAPYE A DDARLLENWYD O FLAEN CYMDEITHAS ATHRON- 
OL HYDE PARK, PA. 

Mr, Llywydd a Boneddigion : Mewn Cymdeith- 
as Athronol o fatb hon, a byny mewn gwlad Wer- 
inol, rhesyniol i ni, ar brydiau; geisio dyfalutynged 
ddyfodol ein gwlad ; eto teimlwyf yn wylaidd i 
draetbu ar destyn mor fawr, eang, dyrys a dirgel- 
edig, o flaen pobl ddiwylliedig ac athronyddol. 
Pa fodd bynag, gan fy mod yn ddinesydd Ameri- 
canaidd er's blvnyddau bellach, ac wedi teitliio 
miloedd o filldiroedd ar liyd a lied y gwabanol 
Dalaethan, gan gadw fy llygaid a'm clustiau yn 
agored i sylwi ar egwyddorion a symudiadau y 
bobl, mewn gwalianol ddosbarthiadau o gymdeitli- 
as ; a clian fy mod yn y cyfamser wedi sjhvi gyda 
dyddordeb ar y prif symudiadau gwleidyddol, 
trwy newyddiaduron y gwahanol bleidiau, dylwn 
fedru eich dyddori am ycliydig amser, wrtli geisio 
ymboli ag arwyddion yr amserau, mewn pertbynas 
i ddyfodol y Weriniaetb fawr ag yr ydym ni yn 
cael y fraint o fod yn ddinasyddion o boni, ac yn 



306 LLWYBKAU BYWYD. 

arbenig felly yn ngwyneb y ffaith ein bod yn byw 
mewn gwlad ag y mae ei deddfau a'i chyfreithiau 
yn hawlio ac yn gorchymyn i'w holl ddinasyddion 
fod yn wladweinwyr ymarferol. 

Cyn y gallwn gael unrhyw fath o ddirnadaeth 
gwerth sylw, am ffeithiau dyfodol ein Gweriniaeth, 
rhaid cymeryd cylchdroadau olwynion y cynoesau, 
yn ogystal a'r presenol i ystyriaeth ; ac er gwneyd 
hyny nis gall y meddwl mwyaf athrylitbgar gyr- 
aedd sicrwydd am y dyfodol — y tebygolrwydd 
ydyw terfyn eithaf y meddwl, am ffeithiau dyfodol 
mewn ystyr gwladwriaetliol. Ond nis gallwn f anylu 
yn ormodol ar ffurfiad, cynydd, nac achosion dym- 
chweliad rliai o brif deyrnasoedd y ddaear mewn 
gwahanol oesoedd, er cydmaru yr eiddom ni a 
liwynt ; na chwaith nodi elfenan llwyddiant a phar- 
liad y teyrnasoedd sydd wedi gorchfygu pob elfen 
beryglus i'w parhad a'u lianrhydedd eenedlaethol 
am ganrifoedda chenedlaethau ; canys pe rhoddem 
ormod o bwys ar wersi y gorplienol, wrth ffurfio 
ein syniadau am y dyfodol, caem ein harwain i 
gyfeiliornadau dyrys. Er engraifft, ni byddai yn 
iawn i ni broffwydo yr nn dygwyddiadau, a chyf- 
newidiadan i'n Gweriniaeth ni ag a fu yn ffeithiau 
i'r Weriniaeth Eufeinig, oblegid gwahaniaeth mawr 
amgylchiadan y ddwy. Galln y fraich filwrol 



AMEYWIAETHAU. 307 

yodedd prif allu llywodraethol y Weriniaeth 
Rufeinig, ond galki argylioeddiadol y meddwl 
dynol a Christionogol yw prif allu llywodraeth- 
o] y Weriniaeth Americanaidd. Cyflymdra y 
march oedd terfyn eu cyflymdra symudol hwy ; 
ond cyflymdra y fellten yw terfyn ein cyflymdra 
trosglwyddol ni. Cymerai fisoedd i hysbysu y 
dinasyddion Rhufeinig am deyrnfradwriaeth un o'i 
swyddogion uchelgeisiol, tra y byddai un dydd yn 
ddigon o amser i gario y cyffelyb newydd i haner 
can' miliwn o ddeiliaid y Weriniaeth fawreddog 
hon. Tebyg mai awdurdod rnilwrol y teyrnfrad- 
wr gariai y newydd alaethus yn gyntaf iddynt hwy,, 
tra y gwnai deng mil o dafodau trydanol ac anwel- 
edig, draethu i ni yr holl fanylion yn en gwahanol 
agweddau cyn pen ychydig oriau ar ol darganfod 
y deyrnfradwriaeth. 

Eithr na bydded i ffeithiau o'r fath yna ein 
gwneyd yn rhy hyderus am ein diogelwch cenedl- 
aethol, oblegid y mae ein Qweriniaeth ni mor agor- 
ed i ddeddf an anghyfnewidiol achos ac effaith y drwg 
yn ogystal a'r da, ag yr oeddent hwy 2,000 o flyn- 
yddau yn ol ; a dylem gadw mewn cof y ffaith f od 
rhai o nodweddion peryglus y natnr ddynol yn dal 
en cymeriad yn anghyfnewidiol yn mhob oes a 
gwlad, ac o dan bob amgylchiad. Pe yr edrychem 



308 LLWYBEAU BYWYD. 

yn unig ar ymlygriad cyflym swyddogion gwladol, 
a phleidiau politicaidd, byddem yn rliwym o ddyf- 
od i'r casgliad naturiol fod Gweriniaeth America 
ar drancedigaeth, er rhoddi lie i ffurflywodraeth 
fwy cydnaws a drygioni cynyddol y deiliaid ; a phe 
cymerem yn ychwanegol i ystyriaeth lygredigaeth- 
au cyffredinol y wlad, yn bersonol a chymdeithasol, 
byddem yn debyg o ddyfod i'r penderfyniad y 
gwelir ein Gweriniaeth cyn hir yn addfed i'r cyff- 
elyb ddymchweliad angliyfaneddol a rhai o brif 
ymerodraethau cyntefig y byd, megys Babylon ac 
Assyria, gan ein bod yn gwybod fod orcleiniwr 
mawr deddfau llywodraethol y bydysawd wedi cys- 
ylltu llygredigaeth a marwolaetli yn anwahanol a'u 
gilydd, yn y byd materol, cymdeithasol, moesol 
ac ysbrydol. Ond pan gymerwn olwg fwy cyffred- 
inol a theg, gan fantoli rhagoriaethan ein Gwerin- 
iaeth yn ngwyneb ei diffygion, byddwn yn debyg 
o ddyfod i'r casgliad fod elfenau rhinwedd abywyd 
a marwolaetli yn nghyfansoddiad y genedl a'r 
wladwriaeth. 

Y mae prif nodwedddion Gweriniaeth y Tal- 
aethau Unedig, er y dydd y gosodwyd ei thraed 
ar dir annibyniaeth, hyd y dydd hwn, yn ein har- 
gyhoeddi nad yw ond megys dechreu oes hirfaith 
a gogoneddns. Ar ddydd ei genedigaeth, torodd 



AMETWIAETHAU. 309 

ei hun jn rhydd o gadwyni oesol gortbrwni a 
tbraws-lywodraeth ; a cbyn ei bod yn gant oed, 

; rbyddbaodd bedair miliwn o f odan dynol o lyffetb- 

! eiriau caetbwasiaetb, gan roddi iddynt ryddid go- 
goneddus plant Duw. Pa fodd bynag, nis gallaf 
lai nag ofni am ei bywyd, gan fod yn awr dri o lei- 

i af o angenfilod creulawn yn bygwtb ei darostwng 
yn ysglyfaetb i'w puteindra ; sef yn gyntaf, y Fas- 

j nacb. Feddwol ; yn ail, Cribddeiliaetb Masnacbol ; 

j ac yn drydydd, Penrbyddid Cyffredinol. A'r dydd 
bwn, o drugaredd, gwelaf yn eglur ei bod yn deff- 
ro o gwsg i sylweddoli y ffaitb fod y sarff feddwol 
wedi ymlapio am dani, gan fygwtb ei lletbu i far- 
wolaetb anamserol. Gofyniad y byd beddyw jw, 
A all y Weriniaetb fawr Americanaidd ymryddbau 
o afaelion uffernol y fasnacb feddwol ? Y mae yr 
atebion yn amrywio llawer. Ehai a ddywedant, 
nad oes gobaitb, gan fod y dwylaw a'r traed wedi 
eu llyffetbeirio ; ac am fod y swynion gwenwynig 
wedi myned i mewn byd at yr enaid. Eraill a ddy- 
wedant nad oes berygl i'r sarff gyfrwys ladd yr bon 

^ sydd yn ei bwydo yn feunyddiol a pbob danteith- 

i ion ; nad yw ond megys yn ei cbofleidio mewn car- 
iad ! Ond etifeddion ffydd a ddywedant, fod byw- 
yd y Weriniaetb yn y perygl mwyaf , a bod yn rbaid 
i'r fasnacb feddwol neu y Weriniaetb farw yn yr 



310 LLWYBEAU BYWYD. 

ymdreehfa bresenol, yn ol deddfau eglur achos ac 
effaith ; ac niai y Weriniaeth enilla y fuddugol- 
iaeth eto, yn y drydedd ymdreehfa fawr, fel yn y 
ddwy flaenorol, gan f od mwy o'i <fclm nag a all fod 
yn ei herbyn, sef Duw, rhoddwr bywyd a nerth. 
Eisoes, y mae goleuni gwybodaetli yn ein hargy- 
hoeddi o dwyll y fasnach feddwol, a'n gobaith yw 
na bydd heddwcli mwyach nes Uwyr orchfygu yr 
arthes ddieflig, a'i dymchwelyd i uffern. 

Tr hyn sydd yn ei gwneyd yn dywyll ar y Wer- 
iniaeth yw, fod ei phlant ei hun yn codi yn ei her- 
byn i gefnogi y gelyn. Dyna ei merch hynaf sydd 
yn fyw, sef y blaid fawr Ddemocrataidd, yn dy- 
weyd fod yn rhaid amddiffyn y fasnach feddwol er 
ei chadw r yn fyw, am mai gwlad rydd yw America, 
ac am fod y fasnach yn anrhydeddus yn ngolwg 
preswylwyr y wlad er cyn geni y Weriniaeth ! 
Hawlir fod ei henafiaeth anrhydeddus yn hawlio 
iddi amddiffyniad ac addoliad yn y dyfodol yn 
ogystal a'r gorphenol ! A dyna ail ferch y Werin- 
iaeth, sef y blaid Werinol, ar y ffens, yn dweyd y 
dylai yr hudoles gael byw, ond fod eisiau byrhau 
rhai modfeddi ar y gadwyn drwyddedol, fel nas 
gallo wneyd dim niwed i'r plant dan 16eg oed ; ac 
er mwyn gwneyd y golled yna i fyny, fod yn rhaid 
cael temlau ardderchog yr Sigh License er sicrhau 



AMRYWIAETHAU. 311 

$900,000,000 o offryraau gwirfoddol i'r dduwies yn 

flynyddol fel cynt, yn ogystal a rhyw 60,000 o fyw- 
ydau dynol i'w liabertliu ar ei hallorau. Ac add- 
awant i'r dduwies, rliag ei cliyffroi, y bydd i'r holl 
swyddogion gwladol, o'r Arlywydd i lawr i'r swydd- 
og distadlaf o f ewn y tir, i gario ei theitl ar eu tal- 
cenau, yn ysgrifenedig mewn llythyrenau eglur, 
" Mawr yw Diana yr Ephesiaid," yr hyn o'i gyf- 
ieithu yw, " Mawr yw urddas yr High Licenser 

Ond y mae mercli arall wedi ei geni i'r Werin- 
iaith, sef y blaid Waliarddol ; ac y mae hi yn ym- 
dyngedu i'r Duw byw, hollalluog, i lwyr lanliau 
cymeriad ei mam oddiwrtli bob perthynas a llygr- 
edigaeth y fasnach. feddwol, trwy lwyr wahardd 
gwneyd na gwerthu ei gwenwyn dieflig o fewn ter- 
i ynau y wlad ! Ac y mae arwyddion yr amserau 
yn fy argyhoeddi fod y blaid newydd lion i gyn- 
yddn ac i lwyddo, nes enill pob awdurdod gwladol, 
er gorplien y gwaith cysegredig a osodwyd iddi 
gan Dduw^ i'w wneuthnr, a hyny, fe allai, cyn diw- 
edd y 19eg ganrif o'r cyfnod Cristionogol. Os 
ystyriwn ddechreuad a cliynydd y blaid Werinol, 
yn nghyda'r amser a gymerwyd iddi ddifodi caeth- 
wasiaeth. oddiar gymeriad y Weriniaetli, gwelwn 
yn eglur y posiblrwydd a'r tebygolrwydd y bydd 
i'r blaid Waliarddol orphen ei gwaith hithau cyn 



312 LLWYBKAU BYWYD. 

diwedd y ganrif hon. Ar ol hyny, tebyg y bydd 
iddi hithau dynu ei tkraed i'r gwely i farw, a ben- 
ditli anfarwoldeb ei mam ar ei phen, gan roddi lie 
i chwaer ieuangach i gyflawni y bedwerydd or- 
chest er anrhydedd y fam Weriniaefchol. 

Tebygol mai plaid Cyfiawnder Ymarferol fydd 
plaid y chwarter cyntaf o'r ngeinfed ganrif ; hyny 
yw, plaid a wna amddiffyn iawnderau y gwan yn 
ogystal a'r cryf ; plaid a wna f antoli yn gyfiawn 
gyf alaf a llafur, er llwyddiant cyffredinol ; plaid a 
fydd megys porth cyfiawnder i arwain i mewn i 
gyfnod gogoneddus y milflwyddiant, yr liwn a bar- 
lia o leiaf 365 o filoedd o flynyddau. Yna bydd 
" heddwch fel yr afon, a cliyfiawnder fel tonau y 
mor ;" bydd " Gwr megys yn gysgod rhag y gwres ? 
ac yn lloches rhag y dymestl ;" 6 ' ac ni ddysgant ryf- 
el mwyach." Wedi hyny yr adeiledir teml fawr 
sancteiddrwydd, a gwir ddedwyddwch, pan y bydd 
lioll deyrnasoedd y byd wedi dyfod yn eiddo i'n 
Harglwydd ni a'i Grist ef ! Onid yw arwyddion 
yr amseroedcl, a phrofifwydoliaethau y Beibl yn 
cyd-dystiolaethu fod cyfnod mawr a gogoneddus 
o'r fath ar wawrio ar y byd ; ac mai y Weriniaeth 
fawr Americanaidd ga yr anrhydedd o fod ar y 
blaen i ddadblygu a sefydiu yn ymarferol egwydd- 
orion llywodraeth y milflwyddiant ? Ond, f e allai 



AMRYWIAETHAU. 313 

y cymer hycl ddiwedd yr ugeinfed ganrif i wastad- 

hau mynyddoedd y traragwyddiadau o'r Talaethau 

Unedig a'r byd ; ac y bydd cyfnod gwynfydedig 

yn dechreu ar ddeckreu y seithfed fil o oes y teulu 

dynol. 

Ni ryfeddwn pe y clywem rai yn gwawdio fy 

syniadau, a'm cyliuddo o fod yn rhy ffyddiog, gan 

adgoffa i mi arafwch y diwygiad Cristionogol, a 

gwareiddiad y byd am y deunaw canrif diweddaf ; 

ond byddai yn dda i'r cyfryw gofio y tebygolrwydd 

fod mwy wedi ei wneyd yn y ganrif bresenol er 

dwyn i ben y cyfnod addawedig, nag a wnaed cyn 

hyny, yn ol hyd yr oes apostolaidd, os cymerir i 

ystyriaetli yr holl ddiwygiadan gwyddonol, celf- 

yddydol, cymdeithasol, gwladwriaethol, moesol a 

chrefyddol, y rhai a gydweithiant er addf edu y byd 

i dderbyn y cliwyldroadau angenrlieidiol. Can' 

mlynedd yn ol, cyfartaledd bychan o breswylwyr 

y byd a allent bwrcasu y Beibl a'r newyddiadm% 

a'u darllen ar ol eu pwrcasn ; eithr yn awr y mae 

tlodion y ddaear wrth y miliynau yn medru eu 

pwrcasu a'u darllen ! " Llawer a gyniweiriant, a 

gwybodaeth a amlheir." Can' mlynedd jn ol, yr 

oedd y gweithiwr bron mor ddarostyngedig i ew- 

yllys ei feistr ag oedd y ceffyl ; eithr yn awr, gall- 

ai, pe dewisent, ugeiniau o weithwyr Cymreig glan 
21 



314 LLWYBEAU BYWYD. 

y Tawelfor, gychwyn unrhyw ddiwrnod am bleser- 
daith mewn palas-gerbydau, am 3,000 ofilldiroedd, 
yn groes i'r cyfandir, yn y cyflymdra o 30 milldir 
yr awr ; ac yna sicrhau cabin passage yn un o'r ag- 
erlongau mawrion, am y 3,000 nesaf, yn groes i'r 
Werydd, a chyraedd Liverpool yn mhen rhyw wyth 
niwrnod ; yna myned i Gymro i ymweled a'u per- 
thynasau, mewn amgylchiadau mwy hwylus ac 
urddasol nag y gallai pendefig Prydeinig gan' 
mlynedd yn ol fyned o Sir Benfro i Lundain i wel- 
ed gwyneb ei frenin ! Y mae yn haws heddyw i'r 
celfyddydwr neu yr amaethwr Americanaidd es- 
gyn o ris i ris, nes cyraedd y gadair Arlywyddol, 
i lywodraethu yn llwyddianus 60,000,000 o bobl, 
nag y byddai gan' mlynedd yn ol i'r un dosbarth 
gyraedd at yr anrhydedd o gael arwain ceffyl 
Brenin Lloegr ! Felly gwelwn fod yr olwynion 
celfyddydol, cymdeithasol a moesol, wedi cyflymu 
llawer yn y ganrif hon, er cludo plant dynion i 
fyny at safon Duw i ddynion, sef ffyddlondeb a 
phurdeb i'r gwirionedd. 

Nid yw yr amser yn mhell pan fydd safon an- 
rhydedd yr un yn ngolwg Duw yn y nefoedd, a 
dynion ar y ddaear ; ac y bydd gwir anrhydedd 
mor gyraeddadwy i'r tlawd ag i'r cyfoethog ; 
mor gyraeddadwy i'r anllythyrenog a'r byr ei gyr- 



AMRYWIAETHAU. 315 

aeddiadau ag y bydd i'r athrylithgar a'r dysgedig. 
Gan hyny bydded i ni oil osod yr anrhydedd uchaf 
yn nod i ni dynu ato, gan wneyd ein goreu i 
wybod beth sydd iawn, a gwneyd cymaint a allom 
yn iawn, yn bersonol, cymdeithasol, gwladol, a 
chrefyddol. Yna cawn iawn fendith Tywysog 
breninoedd y ddaear yn etifeddiaeth, sef, " Da, was 
da a ffyddlawn ; buost ffyddlawn ar ychydig, mi a'th 
osodaf ar lawer ; dos i mewn i lawenydd dy Ar- 
glwydd." 

PERTHYNAS CREFYDD, DIRWEST A 
GWLEIDIADAETH, 

Yr hyn a feddyliwn pan yn son am grefydd, yw 
byw yn weddus, er gogoniant Duw, ein dedwydd- 
wch ein hnnain, a daioni i bawb o'n cyd-ddynion. 
Felly, ond i ni dalu sylw dyladwy i'r fasnacb fedd- 
wol, yn ei dylanwad personol, cymdeithasol a 
gwladwriaethol, gwelwn yn eglur y dylai dirwest 
fod yn rlian o'n crefydd mewn dwy wedd yn ar- 
benig : Yn gyntaf, yn gymelliadol ; yn ail, yn wa- 
harddol. 

I. Ond sylwi yn briodol, gwelwn fod yfed diod- 
ydd meddwol yn cynyrchu blys annaturiol, a thrwy 
hyny yn anmharu iechyd corfforol a meddyliol, 



316 LLWYBRAU BYWYD. 

nes ysbeilio y dyn o'i harddwch, ei gymeriad, ei 
ddefnyddioldeb, ei fywyd a'i ddedwyddwch yn y 
byd hwn, ac am dragwyddoldeb ! " Ni cha na 
diotwyr na chyfeddaehwyr, na meddwon etifeddu 
teyrnas Dduw." Dyna golled fawr yn canlyn dech- 
reu yfed diodydd meddwol, onide ? Felly dylai 
dyn fod yn ddirwestwr er ei fwyn ei hun. 

II. Yn wyneb y profion fod yn fasnach feddwol 
yn gwneyd cymaint o ddrwg tenluol a chymdeith- 
asol, dylai pob crefyddwr sydd yn caru lies a ded- 
wyddwch ei gyd-greadnriaid wneyd ei oreu i argy- 
hoeddi ei gyd-ddynion i lwyr ymwrthod a hi. 
Edrycher ar y tlodi a gynyrclia hi mewn miloedd 
o deuluoedd ; a chymaint o ymborth a diliad gwrag- 
edd a phlant a ysbeilir ganddi yn barhaus ; a'r 
fath drueni teuluol a chymdeithasol y mae yn gyn- 
yrchu trwy y byd, er ein hargyhoeddi o'n dyled- 
swyddau i gymell ac argyhoeddi pawb i ymwrthod 
a swyn cyfareddol y ddraig feddwol. 

III. Ond yn ngwyneb y ffaith fod y fasnach yn 
cynyddu er gwaethaf holl gymelliadau moesol 
goreuon y byd Cristionogol, argyhoeddir Uawer o 
honynt o'u dyledswyddau i arfer moddion mwy 
effeithiol, sef moddion gwaharddol neu gyfreithiol. 
(1) Gan fod $900,000,000 yn cael eu gwario yn flyn- 
yddol yn y Talaethau Unedig am ddiodydd medd- 



AMRYWIAETHAU. 317 

wol ; (2) Gan fod 600,000 yn cael eu cynal i gario 
y fasnach yn mlaen yn y wlad, Uafur y rliai sydd 
yn annhraethol waeth na cholled ; (3) Gan fod y 
fasnach yn gwneyd yn flynyddol 10,000 o wallgof- 
iaid, 40,000 o droseddwyr cyhoeddus, 60,000 o 
gardotwyr, 900,000 o feddwon, a 3,000,000 o ddiot- 
wyr., yn acliosi un rhan o dair o holl glefydau y 
wlad, ac yn gwneyd colled flynyddol i'r wlad o yn 
agos i $2,000,000,000, heb son am yr anghysur a'r 
golled foesol sydd yn canlyn y ffigyrau yna, awd- 
urdod y rhai yw yr Esgob Newman yn y Zion 
Herald, fel cymelliad i'r blaid Werinol i gymeryd 
gwaharddiaeth i'w banlawr cenedlaethol ; (4) Gan 
fod y fasnach uffernol wedi cael ei gwau trwy 
gyfreithiau y wlad ; (5) Gan fod y llywodraeth yn 
trwyddedu y fasnach am tuag un rhan o ddeg o'r 
derbyniadau, ac felly yn gyfrifol am ddrwg y fas- 
nach — oni ddylai pob Cristion bleidleisio y felldith 
allan o'r cyfreithiau a'r wlad ? Erbyn heddyw, 
tebyg fod mwyafrif dinasyddion y weriniaeth yn 
cydolygu yn y pethan yna oil, ond yn amrywio 
am y modd i symud y drwg gwladol hwn. 

Wei, gan y cydnabyddir ef yn ddrwg gwladwr- 
iaethol, ac am hyny fod yn rhaid ymddwyn tuag 
ato yn wladwriaethol, un o'r pethau mwyaf amlwg 
yw, fod yn rhaid cael plaid genedlaethol o Wa- 



318 LLWYBRAU BYWYD. 

harddwyr er symud y drwg, oblegid (1) Y mae 
gwaharddiaeth Dalaethol yn rhy gyfyng a gwan, 
am fod y Llywodraeth Gyffredinol yn rhoddi can- 
iatad i fasnachdai yn y cyfryw dros ben y llywod- 
raeth Dalaethol, ac am fod mantais gan y Talaeth- 
au cylchynol i ysmyglo dros y terfynau. (2) Am 
fod y blaid Ddemocrataidd o blaid y fasnach 
feddwol. (3) Am fod cefnogwyr gwaharddiaeth a 
chefnogwyr parhad y fasnach yn mantoli eu gilydd 
yn y blaid Werinol, fel nas gall basio ac effeithioli 
cyfreithiau gwaharddol. (4) Am y byddai cyf- 
reithiau gwaharddol wedi en gwneyd gan y pleid- 
iau uchod yn gyfreithiau meirwon, o herwydd fod 
mwyafrif mawr o'n swyddogion yn gaethion i'r 
blys at y diodydd yn y cyfryw, ac felly yn ol 
deddf natur, cefnogant ac amddiffynant yr hon 
gydd anwyl ganddynt. (5) Bydd gan blaid newydd 
a fo wedi ei ffurfio oddiar egwyddorion dyngarwch 
a chenedlgarwch Cristionogol ddigon o wroldeb a 
gonestrwydd moesol i ryddhan y weriniaeth oddi- 
wrth waradwydd y fasnach feddwol. " Eithr gos- 
odant win newydd mewn costrelau newyddion." 

GWRTHDDADLEUON YN ERBYN Y BLAID WAHARDDOL. 

1. Gobeithia dirwestwyr y blaid Werinol y gwna 
eu plaid hwy ryw dro gymeryd gwaharddiaeth i'w 



AMEYWIAETHAU. 319 

banlawr, ac oddiyno i gyfreithiau y wlad ; ond po 
fwyaf y chwiliwn i seiliau en gobaith, tywyllaf oil 
yr ymddengys i mi am sylweddoliad eu gobaith ; 
oblegid cydymdeimla arweinwyr eu plaid a'r fas- 
nach feddwol, trwy en blys at y diodydd, a'r swyn 
sydd yn arian a phleidleisiau cefnogwyr y f asnach. 

2. Cyhnddir ni o gefnogi y fasnach trwy dynn 
ein pleidleisiau oddiwrth y blaid fwyaf ffafriol i 
waharddiaeth ; ond yn wyneb y cyhuddiad, cred- 
wn ninan fod proffes dwyllodrus y blaid Werinol 
yn fwy o rwystr ar ffordd llwyddiant y blaid ¥a- 
harddol na gelyniaeth agored y blaid Ddemocrat- 
aidd, gan en bod yn Uwyddo i dwyllo tyrfa fawr o 
Waharddwyr o ran barn i aros ynddi hi. 

3. Cyhnddir ni o fod yn achlysur o ddwyn tlodi 
masnach rydd ar y wlad, trwy adael i'r blaid 
Ddemocrataidd fyned i awdurdod yn lie y blaid 
Werinol. Edrychwn ninau ar y pwnc yna yn y 
golenni hwn ; sef fod yn well i'r wlad oddef tlodi 
am ycliydig flynyddau na myned rhagddi i ddin- 
ystr anadferadwy mewn hnn dragwyddol, megys y 
cenedloedd a gollwyd o'r blaen mewn corsydd 
llygredigaeth. Onid gwell i'r plentyn wialen cer- 
ydd yn 11a w cariad ei rieni, na phenrhyddid i 
lwybrau distryw ? Onid gwell i'r claf ddysgybl- 
aeth ymprydiol y meddyg er ei wellhad, na rhydd- 



320 LLWYBRAU BYWYD. 

id i fwyta y pethau a fydd yn nerth i'r dwyniyn i'w 
gario i angeu? Felly onid gwell i'r weriniaetli 
hon, gan fod ei bywyd mewn perygl, ddewis dysg- 
yblaeth y nieddyg da dros enyd bach, na myned 
rhagddi mewn rhyfyg ac anystyriaeth i afael pang- 
feydd colledigaeth ? Onid y w banes yr oesoedd 
yn profi i ni mai hnnan-ymwadiad a gofalgarwch 
yw y pyrth i lwyddiant a dedwyddwch personol, 
cymdeithasol a chenedlaethol ? Am hyny, yn enw 
cariad a dyngarwch a Christionogaeth, paham y 
condemnir ni am sefyll ar ffordd y prif gleddyf 
sydd gan y diaf ol er difa gogoniant y cenedloedd ? 



HAELIONI CEISTIONOGOL. 

I. Mae dyn yn greadur iiv egwyddori am ei ddy- 
ledswyddau.— Un felly oedd yn ei sefyllfa greadig- 
ol a pherffaith, canys cawn fod yr Arglwydd ar 
foreu-ddydd ei fodolaeth yn ei ddysgu, fel bod 
moesol, yn ei gyflwr paradwysaidd a dedwydd ; os 
felly, pan oedd ei ddeall heb ei dywyllu gan bech- 
od, pa faint mwy felly ar ol iddo gymeryd ei ar- 
wain ar grwydr ar hyd llwybran anhygyrch anial- 
diroedd tywyll y byd moesol ! Y mae doethion y 
ddaear yn gwybod hyn yn mhob oes o'r byd. 
Medd Syr Isaac Newton, yr athronydd mawr, yn 



AMRYWIAETHAU. 321 

ei hen ddyddiau : " Yr wyf fel Uanc yn chwareu 
a'r cregin ar y traeth, a'r mor a'i gyflawnder eto 
yn ddirgelwch i mi ! " " O ! am gyfeirio fy ffyrdd i 
gadw dy ddeddfau," medd y Salmydd ; a chawn i 
Solomon, y doetliaf o ddynion, golli ar ei lwybrau ! 
A pha ryfedd, gan fod cwmwl o bechod a chwmwl 
arall o ddigofaint Duw yn crogi rhwng ein byd ni 
a ffynonell goleuni ? Ond diolch, y mae Tad y 
goleuni wedi gweled yn dda agor ffordd newydd 
i'n harwain trwy ac heibio y cymylau tywyll yn ol 
i fro y goleuni ; ac o'i ddaioni, y mae yn gweled 
yn dda ethol y rhai sydd yn credu i fod yn gyd- 
weithwyr a Duw i arwain a chyfarwyddo i, ac ar 
hyd y ffordd. A clian ei fod yn awdwr trefn, " Go- 
sododd rai yn Apostolion, rhai yn Broffwydi, eraill 
yn Athrawon," &c. 

II. JT blaenoriaid i ofalu am adran arianol y 
gvjaith. — Sefydlwyd byn yn ddeddf gan neu yn yr 
oes Apostolaidd, pan y neillduwyd y seitbwyr da 
eu gair i wasanaethu byrddau, fel y gallai yr Apos- 
tolion lafurio yn fwy llwyr yn yr athrawiaeth. Y 
mae y byd Cristionogol, o hyny byd heddyw, yn 
cydnabod byn ; felly, gan fy mod inau wedi der- 
byn yr anrbydedd o gael fy rbifo jn mhlith y 
blaenoriaid, y mae y nefoedd a'r eglwys wedi fy 



322 LLWYBEAU BYWYD. 

ngosod dan y cyfrifoldeb o wneyd fy ngoreu er 
anog pawb at haelioni crefyddol. 

III. Mae haelioni Cristionogol yn sylfaen han- 
fodol llwyddiant yv Efengyl. — Yr egwyddor hon 
ysgogodd feddwl y Duwdod i gynllunio ffordd o 
waredigaeth i'r euog, ac a ddaeth a'r ail Berson o'i 
ogoniant hanfodol a digwmwl i waered trwy y dig- 
ofaint anfeidrol, a thrwy y cwmwl o euogrwydd 
sydd yn gordoi y byd ! Cawn ef yn gyntaf yn 
nghanol y cwinwl yn chwilio am y colledig : 
"Adda, pa le yr wyt ti?" Cawn ef wedi hyny yn 
adeiladu yr arch, er cadw y byd euog yn fyw ; yna 
yn codi y llanc Joseph o'r pydew, a thrachefn yn 
ei ddwyn allan o'r carchar. Gwelwn ef yn codi 
Moses bach o'r afon, ac ar ol hyny yn myned trwy 
waelod y mor i agor ffordd i rai ar ddarfod am 
danynt ; yna yn ymboeni gyda'r rhai gwrthnysig 
am ddeugain mlynedd ! Cawn ef yn diffoddi ang- 
erdd y tan, ac yn cau safnau llewod. " A phwy a 
draetha ei oes ef ?" Gwelwn ef wedi hyn yn dianc 
am ei einioes i'r Aipht, mewn Uestr bychan o 
bridd ! Ie, ie ! un mor fawr a Thad tragwyddol- 
deb yn cymeryd ei wasgu i lestr pridd rhyw haner 
Hath o hyd, er ei guddio yn ngwlad y caethiwed ! 
Gwelwyd ef yn cael ei gernodio a'i groeshoelio, ac 
o'i fodd yn myned i uffern er dwyn gydag ef oddi 



AMEYWIAETHAU. 323 

yno "y carcharorion oddiar y cadarn," ac er gwar- 
edu y rhai a garcharwyd yn gyfiawn ! Dyna hael- 
frydedd, onide ? Dyna yr esiampl a roddes efe i'w 
ganlynwyr o haelfrydedd Cristionogol. Felly eg- 
lur yw, mai haelfrydedd yw sylfaen llwyddiant yr 
efengyl, yn ogystal a hanfod y gwaith o adeiladu 
y Jerusalem a ddaeth i waered oddiwrtli Dduw. 

IV. Gwirfoddolrwydd yw hanfod haelfrydedd 
Cristionogol, — Nid oes nn weithred o eiddo bod 
moesol yn teilyngn cydnabyddiaeth, os na fydd yn 
weithred wirfoddol. O wirfoddolrwydd Duw y 
tardda ei holl weithredoedd ; gan hyny rhaid en 
bod yn dda a chanmoladwy. Y mae Duw hefyd 
wedi gosod yr ewyllys yn nghalon dyn i fod yn ys- 
gogydd i'w holl weithredoedd, yn y fath fodd ag y 
bydd ei ddedwyddwch neu ei annedwydclwch, am 
amser a thragwyddoldeb, yn ymddibynu ar ein 
hymddygiadau gwirfoddol ; am mai yn yr ewyllys 
y mae canolbwynt cyfrifoldeb dyn. Gan hyny y 
nid yw yr egwyddor orfodol yn perfchyn yn wreidd- 
iol i'r byd rhesymol, eithr i'r byd materol, ond 
wedi cael ei dwyn i fewn yn achlysurol i'r byd 
moesol, i gyfarfod a rhai fyddo wedi myned allan 
o'r byd rhesymol fel deiliaid deddf. Nid yw Bren- 
in Seion wedi ordeinio gorfodaeth i fod yn elfen 
yn ei eglwys o gwbl ; nid yw yn gosod gwerth ar j 



324 LLWYBRAU BYWYD. 

rhodd anewyllysgar, nac ar ymddygiad y swyddog 
eglwysig sydd yn gorfodi neb i roddi. Ni bydd y 
Barnwr yn cydnabod yr un o'r ddwy weithred yn 
y dydd olaf : " Canys myfi yr Arglwydd a hoffaf 
gyfiawnder; yr wyf yn casau trais yn boeth-off- 
rwm." Esa. 61. 8. Tybia rhai fod yr Arglwydd yn 
gorfodi yr eglwys Iuddewig i daln y degwm ; ond 
nid felly yr wyf yn deall. Tybiwyf mai wedi 
awgrymu iddynt yr oedd yr Arglwydd y priodol- 
deb iddynt gyfranu y degwm at gynal crefydd, nen 
at fwyd ysbrydol iddynt eu hunain, gan addaw 
iddynt fendithion trwy ac am wneyd, a melldith 
trwy beidio gwrandaw ar ei gyngor ef, yr hwn 
sydd yn llywodraetlm ar bob peth. 

V. Eglur gan hy?iy yw ein dyledsvjydd i anog ein 
gilydd at haelioni crefyddol. — Y mae llwyddiant yn 
gofyn haelioni — er cael capel cysnrus a liardd yn 
ddiddyled ; ac er cynal gweinidog yn anrliydeddus 
i arlwyo i ni ymbortli ysbrydol. A dylai fod gan 
bob eglwys ystafell eang a chyfleus i'r bobl ienainc 
gyfarfod a'n gilydd i gadw cyfarfodydd adloniadol, 
crefyddol, a llenyddol. Hefyd, dylai fod yn yr 
ystafell hon ddarllenfa dda, yn cynwys Uyfrau a 
chyfnodolion ar bob cangen o wybodaeth fuddiol ; 
yna ni fydd llawer o berygl i blant yr eglwysi dyfu 



AMKYWIAETHAU. 325 

i fyny yn ddrygionus ac annuwiol ar hyd yr heol- 
ydd, yr ystordai, y tafarnau, y chwareudai, &c. 

Eto, y mae eangder a mawredd y gwaitk cenad- 
ol yn galw arnom anog ein gilydd at haelioni cref- 
yddol. Y mae miliynau Asia, Affrica, America ac 
ynysoedd y mor, yn galw arnom o ddyfnder trueni 
a thywyllwck moesol, am anfon atynt liwythau y 
newyddion da o lawenydd mawr, am " y Bachgen 
a anwyd erbyn ealedi," er codi y colledig truenus 
o'r pydewan damniol ac anobeithiol, i ddedwydd- 
wcli gwynfydedig a thragwyddol. Ond, medd yr 
anghrediniol, " Pwy sydd ddigonol i'r pethau 
hyn ?" " Yr ydym yn nietliu yn awr a thalu y ddy- 
led sydd ar ein capel, na chwaitli gasglu digon i 
dalu am weinidogaeth, f el yr ydym yn gorfod cael 
ffeiriau, festivals^ hapchwareuon, <fcc, er ein cyn- 
orthwyo i gael pethau i fyn'd rywfodd." Ond 
gallaf fi ateb yn ddibetrus, y bydd eglwys Dduw, 
yn nydd ei nertli ef, yn ddigonol i gyflawni angen- 
ion y byd ! Y mae ewyllys, ffydd a gallu yr eg- 
lwys, i gynyddu fel y gareg a welodd Daniel yn 
cael ei tbori o'r mynydd, ac yn treiglo, gan gyn- 
yddu nes llenwi yr holl ddaear. Gwneir lioll 
anialdiroedd y byd yn erddi paradwysaidd trwy 
fendith Duw ar haelioni ei bobl. Gellid Cristion- 
eiddio yr holl fyd cyn can' mlynedd i heddyw, trwy 



326 LLWYBRAU BYWYD. 

liaelioni yr eglwys a bendith Duw. Gadewcli i ni 
gael gofyn i ffigyrau beth a ddywedant hwy am 
liyn. Tebyg nad yw poblogaeth y byd heddyw yn 
1,500,000,000; ond tybiwn hyny; a Christionog- 
ion y byd yn 300,000,000 ; yna ceir fod pedwar o 
baganiaid ar gyfer pob Cristion, i'w crefyddoli ; a 
dylem gofio fod yr lioll saint yn offeiriaid. Pe 
dyblai y Cristionogion yn eu rhif bob ugain mlyn- 
edd, enillid yr holl fyd at Grist felly cyn pen han- 
er can' mlynedd! " O," medd rhywun, " o ba le y 
ceid digon o arian at y gwaith ?" Wei, ca ffigyrau 
lefaru eto ar y cwestiwn yna. Yn ol ystadegau di- 
weddar, dywedir fod $900,000,000 yn cael en 
gwario yn flynyddol am ddiodydd meddwol yn 
y Talaethau TJnedig yn nnig, a $600,000,000 am 
dobaco— neu $1,500,000,000 cydrhyngddynt ; sef 
nn ddolar bob blwyddyn ar gyfer pob dyn byw ar 
wyneb y ddaear ! Talai hyny $1,000 y flwydd- 
yn ar gyfer 1,500,000 o weinidogion; sef un 
gweinidog ar gyfer pob 1,000 o bobl y byd ! Ac 
os yw y Talaeth.au Unedig yn fyw, er cymeryd cy- 
maint a gwerth. $1,500,000,000 o wenwyn iV chyf- 
ansoddiad yn flynyddol, ai tebyg na allai fyw wrth 
wario y cyfryw er cyfranu bendithion bywyd tra- 
gwyddol i'r byd ? A chofier nad yw y wlad hon 
ond rlian fechan o'r byd Oristionogol ! 



AMKYWIAETHAU. 327 

Ond cymerwn olwg fwy cartrefol eto ar y ffeith- 
iau : $1,500,000,000 gan 60,000,000 o clrigolion, sydd 
gyfartal i $25 ar gyfer pob enaid byw ; felly ^ar- 
ia mil o bersonan $25,000 yn flynyddol. Yn awr, 
gadewch i ni gael edrych beth all y gwastraff yna 
wneyd o ddaioni yn flynyddol : 

Cyfraniadau at y capel $2,000 

At ystaf ell y ddarllenfa 1,000 

At gyflog i'r gweinidog 1,000 

I lyfrgellydd a janitor 1,000 

I harddu oddi mewn ac allan 1,000 

At drysorfa y tlodion 1,000 

At y genadaeth gartrefol 2,000 

At y genadaeth dramor 3,000 

Cyfanswm $12,000 

A dyna eto $13,000 yn weddill, at gysuron cartref- 
ol neu deuluaidd. Eithr ni chyfrenir yn flynydd- 
yddol yn awr ond tua $120,000,000, sef prin $2 y 
flwyddyn ar gyfer pob un yn y wlad ! Ac at y 
Genadaeth Gartrefol a Thramor, ni chyfrenir ond 
tuag wyth cent y pen ar gyfartaledd. Onid yw y 
byd eto yn mhell o'i le ? " Wei," medd rhywun, 
" rhaid cofio fod Uawer o'r gwastraff dan sylw i 
iyned i fwyda a dilladu teulnoedd y meddwon 
sydd yn awr yn dyoddef." Wrth gwrs, ac yr wyf 
fi, yn y ffigyrau blaenorol, wedi gadael dros yr 
"haner ar gyfer hyny. Ond credwyf nad yw yr am- 



328 LLWYBEAU BYWYD. 

ser yn mhell pan y bydd y gwledydd Cristionogol 
yn gwahardd masnachu mewn diodydd meddwol 
a'r tobaco, fel melldithion cymdeithasol. Yn awr, 
megys cynt, y dywed yr Arglwydd : " Dygwch yr 
holl ddegwni i'r trysordy, fel y byddo bwyd yn fy 
nhy." " 0," medd yr amaethwr Americanaidd, 
" nis gallaf fi ddegymu at gynal crefydd, a gofahi 
am fy nheulu yn briodol." Onis gwyddost fod 
amaethwyr Cymru dlawd yn gorfod talu y degwm 
at grefydd arall, a chynal eu crefydd eu hunain a'u 
teuluoedd hefyd ? Ac, medd y gweithiwr cyflog- 
edig sydd yn enill $1.50 y dydd, " Nid allaf finan 
ddim degymu at grefydd, a byw ; byddai hyny yn 
agos i un ddolar yr wythnos, neu dros $40 y 
flwyddyn ! Na, yr wyf yn cyfrif fod un ddolar y 
mis yn ddigon i mi gyfranu at grefydd." Fe allai 
hyny ; ond beth pe byddai i ti a'th gyfaill yr am- 
aethwr wneyd yn ol cyngor Duw, er gweled pa 
f odd y troai pethau allan ! 

VI. Mae ymarferiad yn hanfodol i hob llwydd- 
iant. — Ehaid i ddyn arfer bod yn haelionus er 
dysgu bod yn fwy haelionus, fel y gallo fedi y can' 
cymaint mewn canlyniad, yn ol addewid y digel- 
wyddog Dduw. Er|bod®mor ymarferol ag a fyddo 
bosibl, awgrymaf rai rheolau ag fyddo yn feithrin- 
fa i'r ysbryd ha elf ry dig : 



AMRYWIAETHAU. 



329 



1. Dylid gwneyd o leiaf un casgliad y mis ar gyfer 
y weinidogaeth, a gofalu am y capel. 

2. Penoder rhyw frawd cymwys bob mis i siarad ar 
ryw blyg o haelioni crefyddol. 

3. Cyfraned pob un, o'r henaf i'r baban, ryw swm 
bob mis, pe na byddai ond un cent. 

4. Cyhoedder Adroddiad blynyddol o gyfraniadau 
pawb. 

5. Gwneler casgliad gyda chysondeb at gynorthwyo 
y tlodion. 

6. Gwneler casgliad teilwng, yn fisol neu flynyddol, 
at y Cenadaethau, Cartrefol a Thramor ; a chasgliad 
blynyddol at y Feibl Gymdeithas. 

7. Cyflwyner un casgliad blynyddol i gronfa er cyn- 
orthwyo i adeiladu capeli yn ddiddyled, fel na byddo 
yr eglwysi yn cael eu llethu gan log dyled, fel ag y 
mae yn awr yn rhy gynredinol. 

Ond i'r bobl edrych ar bethaii yn iawn, deu- 
ent o ewyllys yn fwy haelionus, a tlirwy hyny yn 
fwy dedwydd, a gwell eu liamgylchiadau. Onid 
yr xlrglwydd sydd yn rboddi ac yn cymeryd 
ymaith ? Os wyt ti yn ymffrostio dy fod yn rhoddi 
dolar y mis at gynal crefydd, tra y dylesit roddi 
pedair, cofia y gall Duw r ^gymeryd y tair o'i eiddo 
oddi arnat, trwy drais dy feistr, neu trwy dy gar- 
charu yn dy wely am rai wythnosau. A thitliau, 
yr amaetbwr, a ddyw^edi di nas gelli ddegymu at 
22 



330 LLWYBEAU BYWYD. 

grefydd? Oni chymerodd efe geffyl gwerth $150 
oddi arnat y gauaf diweddaf, ac yr wyt eto yn byw 
ar ol y golled ! Pe buaset wedi gwerthu y ceffyl 
ar ddechreu y flwyddyn, er dy alluogi i roddi $50 
at wahanol achosion crefydd, buaset $100 yn well 
allan yn dy logell, a chan' cymaint yn well allan yn 
dy fynwes. " O, ffolineb ! nid yw yr Arglwydd yn 
gwneyd fel hyn a'r byd," medd rhywun. Wei, os 
oes yma rywun yn ameu, gadewch i ni gael gwran- 
daw ar air y dystiolaeth, yr hwn sydd i aros trwy 
holl oesau y ddaear, ac wedi i amser ddarfod : "A 
ysbeilia dyn Dduw ? eto chwi a'm hysbeiliasocli i. 
Ond chwi a ddywedwch, Yn mha beth y'tli ysbeil- 
iasom? Yn y degwm a'r offrwm. Melldigedig 
ydych trwy felldith ; eanys chwi a'm hysbeiliasoch 
i, sef yr boll genedl hon. Dygwch yr lioll ddeg- 
wm i'r trysordy, fel y byddo bwyd yn fy nhy; 
a phrofwch. fi yr awr hon yn hyn, medd Arglwydd 
y Uuoedd, onid agoraf i chwi ffenestri y nefoedd, 
a thywallt i chwi fendith, fel na bo digon o le i'w 
derbyn. Myfi hefyd a argyhoeddaf er eich mwyn 
chwi yr ormes, ac ni ddifwyna i chwi ffrwyth y 
ddaear ; a'r winwydden yn y maes ni fwrw ei 
ffrwyth cyn yr amser i chwi, medd Arglwydd y 
lluoedd." Mai. 3 : 8-11. 

Dyna i chwi, ac nid yw efe yn llefaru yn ofer. 



AMRYWIAETHAU. 331 

Ac os felly y llefarai wrth yr eglwys Iuddewig, pa 
faint mwy wrth yr eglwys Gristionogol, yr hon sydd 
genadol, a'i gwyneb ar yr holl fyd ? Os oeddynt 
hwy yn fellditliiol ain ysbeilio y degwm, pa faint 
mwy ni ? Onid ei weision ef yw pob peth ? Y 
mae y gorthrymwyr gwladol yn weision iddo ef : 
"Moab yw fy nghrochan golchi," medd ef e ; a 
dywed hefyd am y locustiaid a'r lindys, " Fy llu 
mawr L" Y mae y plaau sydd yn lladd y meirch, 
a'r gwartheg, a'r defaid, a'r moch, yn eiddo iddo 
ef. Ond, gyfeillion, nid hyfryd gan Ddnw yw cym- 
eryd ei eiddo oddi arnom; gwell ganddo lawer 
iawn en derbyn oddi wrthym fel offrymau gwir- 
foddol, er nad oes eu hangen arno ef , canys, medd- 
ai, " Eiddof fi yr arian a'r anr, a'r anifeiliaid ar fil 
o f^Tiyddoedd." " Paham ynte," medd rbywun, 
" y mae mor galed a dysgwyl i un tlawd fel fi roddi 
iddo o'm hangen at ei waith ?" Dywedaf i ti : 
Byddai llwyddiant bydol yn ddamniol i ti heb 
grefydd ; ac asgwrn cefn gwir grefydd yw cynorth- 
wyo Duw i wneyd ag eraill fel y gwnaeth efe trwy 
eraill i ninau. Felly y mae pob rhodd dda o 
eiddo y saint er mwyn dyn, ac nid er mwyn y Duw 
hollgyfoethog. " Profwch fi yr awr hon yn hyn," 
ynte. 



332 LLWYBRAU BYWYD. 

VII. Mae Duw yn hendiihioyn ol y ffyddlondeb. 
" Yr liwn sydd yn hau yn brin, a fed liefyd yn brin ; 
a'r liwn sydd yn hau yn lielaeth a fed hefyd yn 
helaeth," yw hi yn mhob oes o'r byd — yn y byd 
moesol yn ogystal a'r byd llysieuol ; a gwyn fyd y 
ddaear yn y man, pan fydd yr lioll saint yn ewyll- 
ysgar i hau yn helaeth yn nydd ei nerth ef, ac y 
byddant hwythau oil yn medi y can' cymaint yn y 
byd hwn. Yna atebir yn gadarnhaol a sylweddol 
yr hen ofyniad ameus hwnw : " A enir cenedl mewn 
un dydd?" Y pryd hwnw y bydd gwyddoniaeth, 
celfyddyd, a chyfoeth y byd, yn cydweithio, er 
gwneyd i'r anialwch flodeuo, a'r diffaethwch fel 
gardd yr Arglwydd, He y bydd preswylfeydd taw- 
el, ac aneddau Uonydd ac heddychol teulu mawr 
cyffredinol Duw, ar hyd cyfnod hirfaith a gogon- 
eddus y milflwyddiant, pan y bydd sancteiddrwydd 
yn ysgrifenedig niegys ar ffrwynau y meirch ; a 
phan na ddysgant ryfel mwyach. Gan y " bydd 
heddwch fel yr afon, a chyfiawnder fel tonau y 
mor," sef tonau mor cariad Cristionogol, cyd- 
weddied y saint ar yr Arglwydd, am iddo anfon yr 
Ysbryd i agor llygaid, a deall, a chalonau ei bobl, 
fel y byddont ewyllysgar i'r cynauaf mawr, yn 
nydd ei nerth ef, " canys llawn yw tywyll leoedd y 
ddaear o drigfanau trawsder." " Deffro, deffro? 



AMKYWIAETHAU. 333 

Seion, gwisg dy nerth ; gwisg wisgoedcl dy ogon- 
iant, sanctaidd ddinas Jerusalem." 



GWAHABDDIAETH. 

Gan mai Dirwest a'r Fasnach Feddwol, mewn 
gwahanol agweddau, sydd, fe allai, yn cael mwyaf 
o sylw genyf yn y gyfrol lion, rhesyrool i mi. ei 
gorphen gyda phenod yn cynwys fy syniadau, nen 
gyffes o fy ffydd, o bertkynas i'r symudiadaii cym- 
deithasol a gwladwriaethol yn nglyn a melldith 
fwyaf y Talaethau Unedig, a'r byd, yn y bedwar- 
edd-ganrif-ar-bymtlieg, sef y fasnach feddwol. 
Bydded i ni gadw mewn cof ? wrtli drafod y pwnc 
mawr hwn, ein bod yn byw mewn canrif enwog 
mewn diwygiadan, celfyddydol, gwyddorol, cym- 
deithasol, gwladwriaethol a moesol. "Llawer a 
gyniweiriant, a gwybodaeth a amlheir." Oes dde- 
allus a chyflym yw ein hoes ni — oes yr ager, oes 
trydaniaeth, &c. Ddechren y ganrif hon, nis gell- 
id gweled fod y byd wedi esgyn ond ychydig mown 
gwir wareiddiad a Christionogaeth. Yn y ganrif 
ddiweddaf, cyfartaledd bychan o'r byd allai ddar- 
llen eu hiaith eu hunain ; ond yn yr oes hon, mae 
y wasg yn prysnr gyflymu y byd i rywle. Yn y 
ganrif hon y mae y cymdeithasau Beiblaidd, Cen- 



334 LLWYBKAU BYWYD. 

aclol a dyngarol, &c, yn codi y byd o'i dywyllwch 
i fyny at oleuni dysglaer y inilflwyddiant. A'r He 
yr oedd cymdeithas yn fwyaf pur y dechreuodd y 
diwygiadau dirwestol, yn gynar yn y ganrif hon, 
sef yn y Talaethau Unedig. Yn awr, bydded i-ni 
edrych ar y graddau ag y mae y diwygiad dirwest- 
ol wedi myned trwyddo yn y ganrif bresenol : 

Ar y dechreu, cymedroldeb oedd y nod uchaf y 
cyrcliai y bobl oreu ato ; ond buan y dysgwyd liwy 
fod hwnw yn nod rhy isel. Yna cychwynwyd 
cymdeithasau llwyr-ymwrthodol, ond dysgasant 
fod y nod yn rhy isel eto, am fod y fasnach yn cael 
ei hanrhydeddu yn y cyfreithiau gwladol. Yn 
Nhalaeth Maine, a rhai Talaethau eraill, daeth y 
dinasyddion i gredu ei bod yn ddyledswydd ar- 
nynt bleidleisio y fasnach feddwol allan o'u cyf- 
reithiau ; ac erbyn hyn y mae y blaid Waharddol 
wedi codi er cael cyfreithiau gwaharddol Talaeth- 
ol a Chenedlaethol, ac effeithioli y cyfryw gyf- 
reithiau ar ol eu cael. Cychwynodd y blaid hon 
yn 1869, ac y mae ei phleidleisiau wedi dal i 
gynyddu yn raddol, fel hyn : 



1869 7,183 

1872 5,607 

1876 9,737 



1880 9.678 

1884 150,626 

1888 .. ......275,000 



Lied dda, onide ? pan gofiom fod bron holl gyf- 



AMRYWIAETHAU. 335 

ryngau llenyddol y wlad, ac hefyd y ddwy blaid 
fawr wleidyddol fel pe y baent mewn cyng- 
rair a'r fasnacli feddwol. a'r diafol ei hun, er lladd 
y blaid fechan hon. Diameu genyf fod miloedd 
lawer o bleidleisiau Gwaharddwyr wedi en din- 
ystrio a'u cam-gyfrif, &c, gyda'r amcan o dwyllo 
y wlad i greclu fod y blaid Waharddol yn lleihau 
ac yn marw. Ond credwyf na lwyddant mwy, 
gan fod gwawd, erlid, lladd, gweniaeth, llwgr- 
wobrwyaetli, twyll a chelwydd wedi metliu liyd 
yma. Tr wyf yn credu na lwydda yr hen bleid- 
iau yn hir eto i dywyllu deall, ac i lygru cydwy- 
bod, er aberthu egwyddorion gan y dinasyddion 
ar allor distryw ; a chan wired a bod dinasyddion 
goren y wlad yn liwyrfrydig i gefnu ar yr hen 
bleidiau, oblegid yr hen orchestion gynt, y mae 
rhyferthwy o gydwybodolrwydd Cristionogol i ddy- 
fod yn y dyfodol buan, er gym cyngreirwyr nffern 
oddiar y ffordd, i'w He en hnnain, ac er cario gor- 
euon y blaid Waharddol i'r swyddan gwladol, gan 
sicrhau llwyddiant dyfodol y Weriniaeth. Y mae 
y Gwaharddwyr mor ffycldiog ag erioed. Credwyf 
fod 250,000 o ddinasyddion goren y Weriniaeth 
yn teimlo i aros yn en plaid, hyd yn nod pe gwydd- 
ent nad yw ein hewyddorion i lwyddo am fil o 
flynyddan, yn hytrach na bod yn gyfrifol o fod-yn 



336 LLWYBRAU BYWYD. 

gyfranog o Iwgr-wobrwyaeth y fasnach feddwol, 
trwy low license na high license, canys gwerth gwaed 
ydynt. Gwell gyda ni dreulio oes o wrthdystio yn 
erbyn pechod gwladwriaethol, na bod yn rhanol 
gyfrifol gyda 60,000,000 am waed lladdedigion y 
ddraig feddwol. Credwyf fod Gwaharddiaetli i 
lwyddo yn y wlad hon o fewn y deuddeng mlyn- 
edd nesaf, am fod Llywydd mawr pob peth o'i 
phlaid, ac am fod barn a chydwybod y bobl o'i 
phlaid. Credwyf nad oes ond lleiafrif mwyaf 
llygredig y wlad, yn eu dichellion er arwain y bobl 
dda yn erbyn eu gilydd, bellach ar y ffordd ; ac 
fel y canlyn y dywedant hwy : " Q-wnaethom amod 
ag angeu, ae ag uffern y gwnaetliom gyngrair. 
Pan ddel ffrewyll lifeiriol, ni ddaw atom ni, eanys 
gosodasom ein gobaith ar gelwydd, a than ffals- 
der y llecliasom." Ond fel liyn y dywed y Llyw- 
odraetliwr mawr : " Yr hwn sydd yn preswylio yn 
y nefoedd a chwardd ; yr Arglwydd a'u gwatwar 
hwynt." " A diddymir eich amod ag angeu, a'cli 
cyngrair ag uffern ni saif ; pan ddel y ffrewyll lif- 
eiriol, byddwcii yn satlirfa iddi." Esaiali 28 : 15 — 
19 ; Salm 2 : 4. 

Mae'r Arglwydd yn teyrnasu, 

Mae 1 n dyfod gyda rhwysg, 
Fe wasgar y gelynion, 

Truenus fydd eu gwysg ; 



AMRYWIAETHAU. 337 



Fe ddylent ei gusanu, 

Cyn delo yn ei lid, 
Er gosod pechaduriaid 

Tn sathrfa oil i gyd. 

Dyweda rhai am bechod, 

Nid camwedd ydyw hyn ; 
Mewn cyngrair gydag uffern. 

Fe wnawn y du yn wyn : 
A gwnawn y fasnach f eddwol 

Yn dduwies hardd a glan, 
Trwy urddas yr High License, 

Mae swynion yn y tan, 

Fe rwymwn y Gwaharddwyr 

Dan y gefynau pres, 
I'w boddi yn y gwirod, 

Ddaw uffern ddim yn nes ; 
Nid ydynt ond ynfydion 

I'w gyru 'maes o'r byd, 
Ac yna cawn lonyddwch 

O hyn i ddiwedd byd. 

Ha! pwy sydd yn eich gwylio 

A'i lygad sanctaidd, glan ! 
Gwaharddwr ydoedd Daniel, 

A'r llanciau yn y tan : 
Mae Duw gan y Gwaharddwyr 

I'w cynal yn y glyn, 
Nes enill buddugoliaeth, 

Er cael y brwnt yn wyn. 

Ffyddlondeb y Gwaharddwyr, 
A bendith Nefoedd fry, 



338 LLWYBRAU BYWYD. 

A gyfyd y ddynoliaeth, 
O'r gerwyn f eddwol ddu ; 

Er gwisgo mantell sobrwydd,. 
Trwy Gristionogaeth fy w, 

A gwledda mewn gogonianfc 
Yn mhresenoldeb Duw. 



0! Arglwydd, "Preswylydd y berth/ 

O ! anf on dy Ysbryd i lawr,. 
O ! Seion ddeffroa cyn hir, 

O ! gwel y cynauaf sydd f awr ; 
O ! gwel y paganiaid sydd bell 

O fro y goleuni, yn wyw, 
O ! galw'r af radlawn yn ol 

O feddiant y cibau, i fyw. 

Ai ofer y treuliaist dy nerth ? 

Ai ofer y collaist dy waed? 
Ai ofer y daethost mor bell ? 

Ai ofer y dyfroedd a gaed ? 
Ai draw, yn mhen oesau, y daw, 

A rhedeg yn ofer yn awr? 
Ai ofer cyfamod o hedd ? 

Ai cysgu mae'r cariad sydd fawr ? 

Mi glywais dy weddi o'r blaen, 
Mi 'th welais dan gysgod y pren* 

Mi wn am yr Ysbryd y daw, 
Mi 'gwnaf ef yn Seion yn ben ; 

Mi af trwy dywyllwch y nos, 
Mi goda'r colledig yn fyw, 



AMRYWIAETHAU. 339 ! 

Mi guraf nes egyr y drws, 
Mi 'dygaf yn ol at fy Nuw. 

Trwy'r cariad tragwyddol y dof, 

Trwy Eden y daethym i lawr, 
Trwy ddylif o ddwr ac o dan, 

Trwy'r llewod yn Babilon fawr ; 
Trwy ddirmyg, ac erlid, a gwarth, 

Trwy'r hoelio, y marw, a'r bedd, 
Trwy wneuthur ewyllys fy Nhad, 

Trwy waed, a chyfamod o hedd. 

Daw tyrfa can amled a'r ser, 

Daw'r aflan a'r Ethiop yn wyn, 
Daw'm pobl yn fwy ar fy ngwedd, 

Daw'r arian a'r aur yn ddibrin ; 
Daw'r llesg fel y cadarn yn awr, 

Daw'm byddin yn ffyddlawn i mi, 
Daw'r byd a'r cenedloedd i'm rhan, 

Daw'r Nefoedd yn feddiant i ti. 

T gareg sy'n treiglo yn awr, 

Hi chwala bechodau y byd, 
" Ei chynydd fel mynydd fydd mawr," 

Nes dif a'r mynyddau i gyd ; 
Ac yna'r diffaethwch a gan, 

A Seion a'i gwisg oil yn gan, 
Er derbyn ei phriod ei hun, 

A'r ffyddlawn wiw Gymry yn rhan~ 



DIWEDD. 



